Ở Moskva tôi có hai việc phải hoàn thành. Việc thứ nhất là đọc báo cáo tại Hội Địa lý học về quá trình tìm được đội thám hiểm tàu “St. Maria”. Việc thứ hai là nói chuyện với người dự thẩm về Romashov. Hai việc này có liên quan với nhau, vì khi còn ở thành phố N. tôi đã gửi cho Viện công tố bản sao lời khai của Romashov với tôi ở quảng trường Sobachy.

Bây giờ tôi bắt đầu kể từ chuyện thứ hai.

Mùa thu năm 1943, Romashov bị xử mười năm tù ngồi. Tôi biết tin này từ miệng một nhân viên công tác trong ngành tòa án của thành phố N.. Trước kia khi theo dõi vụ án này ở Moskva, anh ta có hỏi chuyện tôi mấy lần. Không hiểu tại sao vụ án ấy bây giờ lại chuyển về cho tòa án địa phương xử. Trước khi rời khỏi thành phố N. không lâu, tôi có nhận được giấy báo nói rằng tổ điều tra Moskva yêu cầu tôi cung cấp thêm một số tài liệu bổ sung.

Đấy là những việc phiền toái chẳng có hứng thú gì. Trên đường đi, khi nghĩ rằng rồi đây mình sẽ bị cuốn vào cái guồng phức tạp, vô vị của vụ án, tôi không khỏi cảm thấy ngán ngẩm. Nếu không có vụ án này thì có phải sẽ được nghỉ ngơi thoải mái biết bao!

Ngày thứ hai sau khi đến nơi, tôi liền đến tòa án trình diện, các đồng chí ở đó mời tôi đến gặp người thẩm phán phụ trách thẩm tra vụ án Romashov.

Đây là gian phòng khách công cộng. Ánh sáng trong phòng hơi yếu, giữa phòng đặt một tấm chắn bằng gỗ ngăn căn phòng ra làm đôi. Dọc theo tường đặt khá nhiều ghế dài thô và cũ, trên đó có rất nhiều người đang ngồi, bà già có, cô gái có, các quân nhân không đeo quân hàm có… Mọi người đang chờ lệnh gọi đến tên mình.

Tôi đã tìm được phòng làm việc của viên thẩm phán. Trên cửa phòng của ông ta treo một tấm biển đề cái tên khá hiếm thấy của ông: “Veselago”. Vì còn rất sớm nên tôi buồn tay, cắm lại các lá cờ biểu thị vị trí của quân ta trên tấm bản đồ treo trên tường phòng khách. Đấy là một tấm bản đồ rất tốt, có điều là các lá cờ cắm cách các chiến tuyến quá xa.

Một giọng nói quen thuộc làm gián đoạn công việc của tôi. Giọng nói ấy sao mà quen đến thế. Nó tròn trịa, nghiêm trang khiến tôi trong giây lát tưởng rằng mình còn là chú bé đang ăn mặc xấu xí, bẩn thỉu, trên chiếc quần có miếng vá to tướng.

Giọng ấy hỏi:

- Được chứ ạ?

Như là giờ này chưa được vào không bằng. Nikolai Antonovich nhẹ nhàng đẩy cửa phòng viên thẩm phán ra, nhưng sau đó liền khép lại, ngồi xuống dãy ghế dành cho khách chờ với cái vẻ hết sức bần thần. Lần cuối cùng tôi gặp ông ta là vào mùa hè năm 1942 ở ga tàu điện ngầm. Dáng vẻ của ông ta giờ đây giống hệt như lúc ấy: đạo mạo từ tốn và có phần quan trọng hóa vấn đề.

Tôi vừa huýt sáo mồm vừa đổi chỗ các lá cờ biểu thị vị trí của mặt trận thứ hai trên vùng gần biển Baltic. Từ khi tôi nói với ông ta câu: “Tôi nhất định sẽ tìm ra đội thám hiểm, đến lúc đó sẽ rõ xem ai đúng ai sai”, đến nay đã mười bảy năm rồi. Ông ta biết tin tôi đã tìm ra đội thám hiểm chưa nhỉ? Có lẽ đã biết rồi. Nhưng chắc chắn là ông ta không biết được rằng trong số tài liệu, văn kiện tìm được của thuyền trưởng Tatarinov, có nhiều luận điểm vững chắc không thể nào đánh đổ được, chứng tỏ rằng nhận thức của tôi hoàn toàn đúng, về những chi tiết này, báo chí chưa hề nói đến một chút gì.

Ông ta ngồi cúi đầu, hai tay cầm chiếc gậy chống, về sau ông ta liếc nhìn tôi, trên bộ mắt trắng bợt của ông ta lướt qua một vẻ gì khó xử rất mất tự nhiên. Tôi khoan khoái nghĩ: “Nhận ra rồi”. Sau khi nhận ra tôi, ông ta liền nhìn sang phía khác.

… Đây là giây phút ông ta vắt óc suy nghĩ để tìm cách đối phó với tôi. Một chuyện phức tạp biết bao! Song ông ta có vẻ như là đã tìm ra lối thoát. Bỗng ông ta đứng bật dậy, giơ bàn tay lên quá đầu vẫy vẫy và dũng cảm bước thẳng lại phía tôi.

- Nếu tôi không nhầm thì đồng chí là Grigoriev có phải không?

- Phải, đúng thế.

Có lẽ từ bé đến giờ, đây là lần đầu tiên tôi phải cố gắng nhiều đến thế để nói ra mấy lời ngắn ngủi như vậy. Đúng cũng là giây phút tôi suy nghĩ cách đối phó với ông ta.

- Đối với anh, thời gian trôi qua thật là không vô ích chút nào, – ông ta nhìn vào quân hàm của tôi, nói tiếp. – Lần này anh từ đâu đến đây? Anh đã chiến đấu ở mặt trận nào để bảo vệ những người làm công tác hậu phương bé nhỏ chúng tôi?

- Ở miền Cực bắc.

- Anh sẽ ở lại Moskva có lâu không?

- Tôi đi phép, sẽ ở lại đây ba tuần.

- Anh cũng bị buộc phải bỏ thì giờ vàng ngọc để đến đây phải không? Nhưng nói cho cùng thì đây cũng là nghĩa vụ mà mỗi công dân chúng ta phải hoàn thành, – ông ta nói bằng một giọng hết sức đạo mạo, rành rọt. – Tôi nghĩ, chắc anh cũng như tôi được gọi đến đây là vì vụ án Romashov phải không?

- Đúng thế.

Ông ta lặng im một giây. Ôi, sao mà tôi quen thuộc cái thói quen lặng im ấy của ông ta đến thế. Từ bé tôi đã căm ghét vô cùng cái lối lặng im giả dối và có mục đích rõ rệt này của ông ta!

- Thằng ấy không phải là người, nó là một con yêu tinh, – cuối cùng ông ta nói. – Tôi thấy cần phải nhanh chóng gạt bỏ hắn ta ra khỏi xã hội của chúng ta.

Nếu là nhà nghệ sĩ, lúc ấy nhất định là tôi đã dốc hết tâm can để thưởng thức một màn kịch giả dối rất tuyệt của ông ta. Nhưng tôi chỉ là một người bình thường, tôi chỉ muốn nói với ông ta rằng, nếu kịp thời gạt bỏ Nikolai Antonovich ra khỏi xã hội thì nó (tức là xã hội) sẽ không phải mất công sức để quan tâm đến Romashov nữa.

Nhưng tôi cố ghìm lại, không nói.

Về chuyện đội thám hiểm của tàu “St. Maria”, chúng tôi không hề đụng chạm đến. Nhưng tôi hiểu rất rõ Nikolai Antonych, sở dĩ vừa rồi ông ta tiến thẳng về phía tôi là vì ông ta đã sợ tôi.

- Tôi có nghe nói, – ông ta gợi chuyện một cách thận trọng, – rằng anh đã hoàn thành sự nghiệp mà tự anh đã mở ra, anh đã bỏ ra rất nhiều tinh lực cho sự nghiệp ấy, tôi xin chân thành bày tỏ với anh lời chúc mừng và niềm cảm kích. Đồng thời tôi cũng sẵn sàng làm một việc gì công khai cho ý nghĩ này.

Ý của câu nói sau cùng này là ông ta muốn đến nghe bản báo cáo của tôi, làm ra vẻ như là từ trước đến nay vẫn thân thiết với tôi. Ông ta cầu hòa. Vậy thì tôi cũng cần phải làm ra bộ như là chấp nhận sự cầu hòa ấy mới ổn.

- Đúng thế, hình như việc ấy đã được hoàn thành.

Tôi không nói thêm một câu nào nữa. Thế mà ông ta đã sướng rơn lên, trên bộ mặt béo phị và trắng bợt của ông ta ửng lên những tia hồng thỏa mãn. Mọi việc đã trôi qua, đã bị mọi người lãng quên, người ấy bây giờ đã trở thành một kẻ có quyền uy, sao ta lại không tìm cách kết thân với ông ta? Có lẽ mình cũng đã biến thành một con người khác rồi! Thực ra, chẳng phải cuộc sống vẫn có thể biến đổi con người đó sao? Mình biến thành một con người giống hệt ông ta, có nhiều huân chương, công việc thuận lợi… nên có thể ông ta sẽ căn cứ vào kinh nghiệm thành công của mình mà ước đoán người.

- … Nếu nói riêng ra thì đây cũng là một sự kiện lớn làm chấn động thế giới. – Nikolai Antonych nói tiếp. – Thuyền trưởng Tatarinov rất xứng đáng được trở thành anh hùng dân tộc, di hài của Người sẽ được đưa về kinh thành, sẽ được hàng vạn hàng triệu người đi qua chiêm ngưỡng.

Tôi trả lời rằng di hài của thuyền trưởng Tatarinov đã được chôn cất ở bờ vịnh Yenisey, và có lẽ bản thân ông cũng không mong được có một nấm mộ tốt hơn như thế đấy.

- Đích thị là như vậy. Song tôi nói đây là một chuyện khác, cái chuyện bạc phận của ông ấy. Ông ấy luôn luôn bị lãng quên, nếu như chúng ta (ông ta công nhiên dùng chữ “chúng ta”) không tìm ra thì e rằng chẳng có ai trên trái đất này biết ông ấy là ai và ông ấy đã cống hiến những gì cho Tổ quốc và khoa học.

Những lời ông ta vừa nói trên đây thực quá sáo rỗng, khiến tôi suýt nữa bật ra những câu thậm tệ. May mà giữa lúc đó cánh cửa phòng mở ra, một cô gái từ trong phòng của viên thẩm phán bước tới, mời tôi vào.

Tôi cứ nghĩ rằng nếu vị thẩm phán ấy hoặc là vị nữ thẩm phán ấy (vì lần này là một phụ nữ) không trẻ và không đẹp đến như thế thì nhất định chị ấy sẽ không hỏi tôi nhiều và nghiêm khắc đến như thế. Song, về sau, câu chuyện của tôi lôi cuốn chị ấy, khiến chị ấy quên biến cái giọng quan cách của mình.

- Đồng chí Grigoriev, – sau khi nghe tôi trả lời những câu hỏi về tên tuổi, nghề nghiệp, đã phạm pháp lần nào chưa, chị ta hỏi. – Anh có biết tôi mời anh đến đây để làm gì không?

Tôi trả lời rằng biết.

- Trước kia anh đã có cung cấp cho chúng tôi một số tài liệu, – rõ ràng là chị ta muốn ám chỉ lần tôi làm việc với tòa án ở thành phố X. – Trong đó có một số điểm chưa được rõ ràng, nên tôi muốn trước hết được nói chuyện với anh.

Tôi đáp:

- Xin sẵn sàng phục vụ.

- Tỉ dụ như…

Chị ta đọc lên mấy đoạn. Đây là đoạn báo cáo về cuộc nói chuyện giữa tôi và Romashov trên quảng trường Sobachy.

- Theo đây thì khi Romashov đưa ra những lời tuyên bố để công kích anh, là lúc hắn ta đã trở thành công cụ lợi dụng nằm trong tay một kẻ khác.

- Kẻ khác ấy đã nói đến rồi, – tôi nói. – Hắn ta là Nikolai Antonych Tatarinov. Hiện hắn đang chờ để gặp chị ở ngoài phòng khách. Còn vấn đề trong hai người ấy, ai là công cụ và ai là kẻ lợi dụng công cụ ấy thì tôi chịu, không được biết. Nhưng tôi cho rằng khám phá việc này không phải là sự nghiệp của tôi, mà là nhiệm vụ của chị.

Có lẽ vì chị ta đã nhỡ gọi những lời vu cáo của Romashov là những lời tuyên bố, nên tôi đã nổi nóng.

- Cho nên ở đây có một vấn đề không được rõ: mục đích phá hoại việc tìm kiếm đội thám hiểm của giáo sư Nikolai Antonych là ở chỗ nào? Bản thân ông ta chẳng phải là một nhà chuyên nghiên cứu về Bắc cực đấy ư? Việc tìm kiếm tông tích người đồng nghiệp của ông ta lẽ ra phải là việc được ông ta nhiệt liệt đồng tình mới phải.

Tôi trả lời rằng mục đích phá hoại của giáo sư Nikolai Antonych có thể có nhiều, chứ không phải là có một. Trước hết, ông ta sợ việc tôi phát hiện được di tích của tàu “St. Maria” sẽ tiến lên một bước xác minh những lời tố cáo của tôi là đúng. Hơn nữa, ông ta chẳng phải là học giả chuyên nghiên cứu Bắc cực gì cả, mà chỉ là một kẻ mạo danh điển hình, biết cách lợi dụng mấy quyển sách nói về đội thám hiểm tàu “St. Maria”. Vì vậy bất cứ sự cạnh tranh nào cũng đương nhiên có quan hệ trực tiếp đến lợi ích thiết thân của ông ta.

- Trước đây anh có nắm được những chứng cớ đáng tin cậy, bảo đảm sẽ chứng thực một cách chính xác lời tố cáo của anh qua kết quả điều tra không?

Tôi đáp là có. Giờ đây vấn đề này hoàn toàn không cần phải bàn đến nữa vì tôi đã tìm được di vật của đội thám hiểm, trong đó có những di vật mà tôi dự định sẽ công bố trực tiếp trước mặt mọi người.

Sau những lời đáp này của tôi, vị nữ thẩm phán ấy liền thay đổi ngay cả giọng nói rất quan cách của mình.

- Anh đã tìm thấy chúng như thế nào? – Chị ta hỏi với một vẻ tò mò và kinh ngạc thực sự. – Đội thám hiểm đã mất tích lâu lắm rồi kia mà, có đến những hai mươi mấy năm rồi ấy nhỉ?

- Vâng, hai mươi chín năm.

- Thế thì, sau hai mươi chín năm còn có thể tìm thấy những thứ gì?

- Rất nhiều thứ, – tôi đáp.

- Ngay cả thuyền trưởng cũng tìm thấy chứ?

- Vâng.

- Ông ấy vẫn còn sống à?

- Ồ, cái chị này, tất nhiên là không. Nhưng có thể biết rõ là ông ấy đã chết vào lúc nào. Ông ấy đã chết vào khoảng những ngày từ mười tám đến hai hai tháng Sáu năm 1915.

- Ồ, thú vị thật, anh kể kỹ xem nào.

Tất nhiên là tôi không thể ngay một lúc có thể kể lại tất cả mọi việc, mọi chuyện đã diễn ra cho chị ta nghe được. Nhưng, chỉ như thế cũng đủ khiến giáo sư Nikolai Antonych chờ đến phát ớn lên rồi. Khi ông ta ngồi xuống cạnh người đàn bà đẹp đẽ thông minh ấy, ngay trên chiếc ghế tôi vừa ngồi, có lẽ ông ta đã suy nghĩ được rất nhiều điều và đã tự nhủ được mình rất nhiều lời rồi.

Tôi đã nói hết với người nữ thẩm phán về những việc làm phạm pháp cần phải bị truy tố trước pháp luật cùng những tội lỗi mà vì thời gian trôi qua đã lâu, có thể tha miễn cho hắn ta. Đây là việc đã qua, song cái việc đã qua tưởng chừng có thể quên lãng đi ấy lại tồn tại rất dai dẳng.

Chị lắng nghe tôi, tuy chị vẫn là vị thẩm phán nghiêm khắc, nhưng bây giờ chị đã cùng tôi chọn lựa, xác định những bức thư có liên quan từ khắp nơi gửi đến tòa án, chị đã cùng tôi tìm lời giải đáp qua những kết quả thu nhặt được trong cuộc hành trình đến Bắc cực. Chị đã như cùng tôi thử chuyên chở các giáo viên, bác sĩ, cán bộ công tác Đảng đến vùng Nenets hẻo lánh. Quyển nhật ký của hoa tiêu Klimov đã được đọc xong. Tiếp sau đó, tôi nói đến thời kỳ chiến tranh, nói đến đây tôi bỗng im bặt. Những chuyện cũ mà bản thân chúng tôi đã kinh qua như hiện ra cả trước mắt. Và trong cái góc sân của bức tranh ấy, như nhấp nháy một cách mơ hồ cái tư tưởng khiến tôi rung động suốt đời. Phải thổ lộ tất cả những điều đó với một người lạ thật là khó khăn. Nhưng cuối cùng tôi cũng đã nói ra tất cả.

- Thuyền trưởng Tatarinov hiểu sâu sắc toàn bộ ý nghĩa về lợi ích của con đường biển phía bắc mà nó sẽ đem lại cho nước Nga, – tôi nói. – Vì thế cũng không phải ngẫu nhiên mà giặc Đức đã dốc sức cắt con đường này. Khi tôi bay đến vùng mà trước kia tàu “St. Maria” đã gặp nạn thì tôi là một thành viên của chiến tranh Vệ quốc, sau đó tôi tìm được đội thám hiểm cũng vì tôi là một thành viên của chiến tranh Vệ quốc.