Bà Berta chết đúng vào cái ngày thành phố bị oanh tạc dồn dập nhất giữa tháng Mười hai. Trong thời kỳ này, các cuộc oanh tạc thường mở màn từ lúc mờ sáng hoặc nói một cách chính xác hơn là liên miên suốt cả ngày đêm. Bà ấy chết không phải vì đói đâu. Bà Rozaliya Naumovna đáng thương đã nhiều lần nhắc đi nhắc lại như thế.

Bà nhất quyết mai táng người chị xấu số ấy vào một ngày đã chọn. Nhưng đó là điều không thể nào thực hiện được. Vì thế bà đành phải mời một người đàn ông Do Thái gầy còm, mặt lúc nào cũng nhăn nhó đến đọc kinh thánh suốt một đêm. Người chết được choàng tấm áo liệm làm bằng hai chiếc chăn đơn không khâu dính vào nhau theo đúng như lễ nghi cũ và được nằm ngay trên sàn nhà. Bom nổ ì ầm rất gần. Đến tối hôm đó cả dãy phố Maksim Gorky đều không có mảnh cửa kính nào còn nguyên vẹn nữa. Chớp lửa và ánh tuyết rọi sáng đường phố, tạo nên một cảnh tượng khủng khiếp. Nhưng người Do Thái nọ vẫn điềm tĩnh ngồi đọc kinh và sau đó ông ta đã ngủ thiếp đi một cách bình thản. Trời vừa sáng, tôi bước vào gian buồng ấy, thấy ông ta gối đầu lên sách kinh và ngủ ngon lành.

Không biết Romashov xoay đâu ra được quan tài. Lúc này là vào tháng Mười hai, còn có thể kiếm ra quan tài được.

Anh ta vui vẻ chạy lên chạy xuống cầu thang, đi ra sân sau hàng chục lần, lúc thầm thì nói chuyện với người quản gia, lúc vỗ vỗ vào vai bà Rozaliya Naumovna, sau đó lại nổi khùng lên với bà ta vì bà ta nhất quyết cho người chết khoác theo hai chiếc chăn đơn.

- Hãy đổi hai chiếc chăn đơn ấy đi, – anh ta hét lên. – Bà ấy không cần những cái của tốt ấy đâu!

Tôi xua anh ta đi và nói với bà Rozaliya Naumovna rằng mọi việc sẽ được tiến hành theo như ý muốn của bà.

Tờ mờ sáng, những bông tuyết cứng và nhỏ nhảy múa loạn xạ rồi rơi xuống mặt đất một cách vội vàng. Romashov cùng mấy người nâng chiếc quan tài lên, khó nhọc khiêng lách qua cầu thang đi ra sân sau, đoạn đặt lên trên một chiếc xe trượt tuyết chờ sẵn. Tôi vốn định cho mỗi người một ít tiền, nhưng Romashov nói rằng anh ta đã giao kèo với họ sẽ trả công bằng bánh mì.

- Nào, bây giờ mỗi người lĩnh trước một miếng bánh mì nhé? – Romashov nói giọng vui vẻ.

Họ không nhìn anh ta, nhưng đều gật đầu đồng ý.

- Katya, cô có lên gác không? – Anh ta nói tiếp luôn. – Cô chịu khó lấy hộ gói bánh mì trong túi áo khoác của tôi xuống đây với.

Tôi không rõ tại sao anh ta lại cất bánh mì vào trong túi áo khoác, có lẽ vì sợ Rozaliya Naumovna hoặc người đàn ông Do Thái kia trông thấy chăng? Chiếc áo khoác ấy anh ta mắc ở phòng trước cửa gác hai.

Tôi leo lên gác và còn nhớ là lúc ấy tôi còn dừng lại một lúc để suy nghĩ xem mình có nên mặc thêm áo ấm không? Từ tối hôm qua tôi cảm thấy trong người hơi lạnh. Có lẽ tôi không nên theo ra nghĩa trang, từ đây đến đó xa tới bảy cây số. Nhưng tôi lại chần chừ không quyết được vì sợ rằng nếu tôi không đi theo thì rất có thể bà Rozaliya Naumovna sẽ bị ngã ngất dọc đường.

Trong túi chiếc áo khoác của Romashov có một chiếc bánh mì gói bằng giấy. Khi thò tay vào túi áo để lấy bánh mì ra, tay tôi chạm phải một vật gì mềm mềm nữa. Cái vật mềm ấy rơi xuống đất. Tại nơi đó rất tối nên tôi phải đi ra phía đầu cầu thang mở cửa sổ ra mới có thể tìm thấy được. Đây là một chiếc bao da đựng tẩu thuốc lá, một trong những vật phẩm trước đây chúng tôi gửi ra mặt trận biếu các chiến sĩ. Tôi do dự một chút rồi mở chiếc bao da ấy ra. Trong đó có một tấm ảnh và mấy chiếc nhẫn đeo tay. Tôi liền lấy làm khó chịu mà nghĩ rằng “Không biết lão ấy lại xoáy ở đâu ra thế này”. Tấm ảnh đã cũ lắm rồi, bị nhàu hết cả, những dòng chữ ghi ở mặt sau đã bay màu nên rất khó nhận ra. Tôi vốn định cất tấm ảnh ấy vào lại bao da, nhưng một thứ cảm giác kỳ lạ đã ngăn tôi lại. Tôi nhớ mang máng như đã nhìn thấy tấm ảnh này ở đâu rồi thì phải. Phía đầu cầu thang sáng hơn, tôi bước ra đó và dò đọc từng chữ một: “Nếu đã là người…”. Như có một tia chớp sáng ngời chói lên trong tim tôi. Tôi đọc nốt dòng chữ trên tấm ảnh: “Nếu đã là người phải là người giỏi nhất”.

Tôi không rõ sau đó như thế nào. Hình như tôi kêu lên một tiếng thất thanh rồi ngồi bệt xuống đầu cầu thang, đưa tay mò tìm tấm ảnh vừa bị rơi xuống sàn. Tôi nhìn tấm ảnh qua màn nước mắt, nhận ra bộ mặt giống phụ nữ của đồng chí Ch. Đồng chí đang đội chiếc mũ bay của phi công, bên dưới đôi lông mày rậm là một đôi mắt hiền lành dễ mến. Đấy là tấm ảnh mà lúc nào Sanya cũng mang theo người. Mặc dù tôi đã nhiều lần nói với anh rằng không nên cất ảnh ở trong túi, vì như thế rất dễ bị hỏng, mà nên đặt bên dưới kính lót bàn. Nhưng anh vẫn cất tấm ảnh này vào ví da cùng với những giấy tờ khác, và luôn luôn mang theo người.

Tôi lao bổ về gian phòng trước như một người loạn trí, giật lấy chiếc áo khoác của Romashov từ trên mắc áo xuống, ném ra đầu cầu thang rồi vạch hết các túi ra tìm xem còn có thứ gì nữa không. Thế là Sanya đã chết thật rồi, chết vì có kẻ làm hại anh. Lúc ấy tôi không rõ mình lục tìm cái gì nữa. Romashov đã giết chết anh ấy rồi! Trong một túi áo khác thấy có một ít tiền, tôi cuộn chúng lại thành một cuộn rồi vứt xuống chân cầu thang. Hắn đã giết anh ấy và đoạt lấy tấm ảnh này! Tôi không khóc. Hắn đã ăn cắp các thứ giấy tờ, tài liệu và tấm ảnh, cuỗm cả huân chương của anh ấy để không ai có thể nhận ra cái xác chết lẻ loi ở trong rừng. Trong tâm trí tôi chợt vang lên câu nói của ai đó: “Trong túi da của Sanya còn đựng nhiều tài liệu rất quan trọng khác nữa” và tôi tưởng chừng như có người nào đó đã thắp lên ngọn nến sau từng lời nói của Romashov, làm cho nó sáng rõ lên.

Tấm ảnh này Sanya thường để trong túi da. Một số tài liệu khác và số báo “Chim ưng đỏ” anh cũng để trong chiếc túi da ấy, nhưng tất cả các thứ tài liệu kia đều đã bị ướt và mất hết rồi. Trước kia có lần Romashov than phiền rằng: “Báo chí bị ướt nát ra cả”. Nhưng tấm ảnh này vẫn được anh giữ gìn cẩn thận, chắc là anh đã dùng giấy không thấm nước bọc ngoài và cất cẩn thận vào túi áo…

Bên dưới cầu thang vọng lên tiếng bà Rozaliya Naumovna gọi tôi. Tôi giấu tấm ảnh vào người, bỏ chiếc bao da vào túi áo khoác của Romashov, móc trả nó lên chỗ cũ, đoạn bước xuống cầu thang đưa bánh mì cho Romashov.

Hắn hỏi tôi:

- Cô làm sao thế? Trong người khó chịu à?

Tôi đáp lại:

- Không, tôi vẫn khỏe như thường.

Mọi thứ đều như tiêu tan không còn tồn tại nữa. Dòng người tiến bước chậm rãi trên dãy phố trống trải, thinh lặng không một tiếng động kia như đang diễn ra trong một giấc mộng, dần dần dãy phố ấy cũng tan biến mất trước mắt tôi. Toa tàu điện bị phủ đầy tuyết nằm giữa đường phố, nóc toa giống hệt như những mái nhà ở nông thôn. Toa tàu ấy dần dần rồi cũng tan biến mất! Một người thân hình bé nhỏ như trẻ con, quấn vải khắp mình mẩy nằm ườn trên xe trượt tuyết, chiếc xe bé nhỏ bỗng bắt đầu di động. Đến lúc này tôi mới sực nhớ ra là Romashov có bảo rằng không nên dùng quan tài nữa vì xe nhỏ quá không thể đặt lên được.

- Không sợ lỗ đâu, sau này chúng ta sẽ bán cho người khác, – hắn nói.

Hình như bà Rozaliya Naumovna cũng đang phát khùng lên vì bà một mực đòi phải đặt người chết vào trong quan tài. Tôi vừa nghĩ đến những chuyện đó lại lập tức quên biến ngay. Con đường hẻm chạy dọc theo phố Pushkarskaya rất chật chội, hai người đi cũng khó lách nổi. Một cô gái khá phốp pháp phải giẫm vào đống tuyết bên đường để nhường chỗ cho chúng tôi đi qua. Lại gặp một người đàn ông đeo lủng lẳng trên lưng một gói hành lý buộc bằng dây thừng. Tôi nhìn họ rồi lập tức quên biến họ ngay. Cái gì tôi cũng nhìn thấy, dãy phố yên tĩnh bị tuyết phủ kín, cái xác chết quấn vải đặt trên xe trượt tuyết; bên kia đường một người đàn bà đi theo đưa đám ma, bà ta đi được mấy bước lại dừng lại một chút, chập sau bị rớt lại đằng sau. Cả thành phố bị phủ một màu trắng chìm ngập trong băng tuyết hiện ra lung linh trước mắt tôi, tựa như một cái bóng khổng lồ lướt qua mặt kính một cách lặng lẽ và không hề để lại dấu vết gì.

Tôi còn nhìn thấy một cảnh tượng đau lòng khác: Sanya nằm xoài hai chân, mặt úp xuống đất, vết thương ở chân đầm đìa máu, và hung thủ đang đứng ngay bên cạnh anh. Trong khu rừng bạch dương ướt át này chỉ có Sanya và Romashov!