Cũng như trước kia tôi đã nhớ tất cả những lần gặp mặt Sanya, giờ đây hình như tôi cũng nhớ mãi từng ngày tháng tôi nhận được thư của anh gửi đến. Tỉ dụ như nếu không tính mảnh giấy nhỏ anh viết để lại gọi tôi là “Pira Poleykin”, thì bức thư thứ hai tôi nhận được của anh là vào ngày mồng bảy tháng Tám. Một thời gian dài về sau tôi thường nằm chiêm bao thấy ngày hôm ấy và không hiểu bởi cớ gì toàn thấy những cảnh rùng rợn lo âu, đến nỗi tôi đâm ra cáu bẳn với ngay bản thân mình.

Tôi không ngủ lại bệnh viện mà hôm nào cũng về nhà. Vì nhà có một mình nên sáng nào tôi cũng dậy sớm và đi gọi bà Rozaliya Naumovna. Tôi gặp bà ở giữa sân, có ba chú bé đang đứng trước mặt bà và bà đang dạy chúng cách pha chất màu.

- Đậm quá hoặc loãng quá cũng đều không tốt, – bà nói. – Tấm bảng đâu rồi? Vorobyov, không được nghịch kìa. Hãy thử vẽ lên bảng xem nào. Cứ lần lượt từng đứa một.

Theo quán tính bà nói với tôi cùng bằng cái giọng nghề nghiệp như vậy:

- Việc sơn màu lên các bộ phận phía trên của các vật kiến trúc là một phương pháp phòng hỏa tốt. Nó sẽ trở thành những nguyên liệu chịu lửa. Tôi đang dạy các em cách sơn.

- Chị Rozaliya Naumovna, – tôi rụt rè hỏi. – Chị chưa về nhà ngay bây giờ à? Lát nữa sẽ có người gọi điện thoại cho tôi đấy.

Tôi đang chờ điện thoại từ Viện bảo tàng Nga gọi đến. Tác phẩm của Petya đã gói kỹ mà chẳng hiểu vì sao mãi vẫn không thấy họ cử người đến nhận.

- Một tiếng đồng hồ nữa tôi sẽ về. Bây giờ tôi phải dẫn các cháu lên gác, chia việc cho chúng xong tôi mới rảnh được. Katya, cô xem đấy, tôi có vất vả không nào! – Bà khoát tay nói giọng hấp tấp. – Cô có thư đấy, một bức. Tay tôi bây giờ đầy cả nước màu. Cô lấy hộ tôi vậy.

Tôi thọc tay vào túi áo bà lấy ra một phong thư của Sanya vừa gửi tới.

Như mọi lần, thoạt tiên tôi đọc lướt qua một lượt từ đầu đến cuối bức thư, để nhanh chóng xem Sanya có bị chuyện gì không, rồi sau đó thong thả xem lại, đọc kỹ từng chữ một.

“Em còn nhớ Grisha Trofimov không?” – Trong những dòng ở cuối thư, anh viết. – “Cậu ấy đã từng cùng anh phun màu xanh Paris xuống mặt hồ. Hôm qua bọn anh đã làm lễ an táng cậu ấy”.

Khi tôi đến Saratov, Grisha Trofimov đã đi không còn ở đó nữa, nên tôi không nhớ rõ anh, càng không biết hiện nay anh ấy cùng phục vụ trong cùng một đoàn với Sanya. Nhưng hình ảnh của Varya bất hạnh liền hiện lên trong ký ức của tôi. Bức thư trong tay tôi tuột khỏi tay rơi xuống đất.

… Đã đến giờ phải đến bệnh viện, nhưng tôi cứ lê bước đi về nhà, hoàn toàn quên rằng đã giao chìa khóa cửa cho bà Rozaliya Naumovna. Tôi gặp bà “bảo mẫu khoa học” ngay trên cầu thang, bà ta lập tức túm lấy tôi kêu khổ là mãi vẫn không tìm được việc làm. Vì “lương thực thiếu” nên không ai chịu nhận bà vào làm cả. Tôi nghe bà nói, nghĩ bụng: “Varya ơi, chị thật đáng thương!”

Trên đường đi đến bệnh viện, tôi lấy thư ra đọc lại một lần nữa. Đột nhiên tôi nhớ ra rằng từ trước đến nay chưa bao giờ Sanya viết cho tôi những bức thư loại như thế này. Còn nhớ có một lần ở Krym, khi về mặt anh tái nhợt và có vẻ mệt mỏi. Anh nói vì phải chịu nóng suốt ngày nên đầu rất đau. Ngày hôm sau chị vợ của một phi công hoa tiêu bảo với tôi rằng máy bay của họ bị cháy trong không trung và hai người đã cố lái để hạ cánh an toàn chiếc máy bay chở đầy bom ấy. Tôi liền chạy đi hỏi Sanya, anh cười đáp:

- Em nằm mê đấy à?

Sanya rất yêu tôi. Anh cố hết sức tránh không để tôi phải gánh lấy cái gánh nặng nguy hiểm trong nghề nghiệp của mình một cách có ý thức. Nay anh đột nhiên nói đến sự hy sinh của bạn anh một cách tỉ mỉ và bình tĩnh đến như thế, ngay đến cả ngôi mộ của Trofimov cũng được anh tả rất kỹ. Sanya mà cũng đi làm cái việc như thế!

“Bọn anh đem xếp những quả đạn pháo không nổ vào giữa, chung quanh chất đầy những cánh bom trông tựa như một đóa hoa làm bằng sắt”.

Tôi không biết nghĩ như thế có quá phức tạp không, đã có lần bác Ivan Pavlych nói rằng tôi đánh giá Sanya quá phức tạp, nói như thế không phải là không có cơ sở. Trong bức thư này không thấy nói rõ, nhưng sau khi đọc xong thì tôi hiểu ý anh muốn nói là: “Bây giờ chúng ta bình đẳng rồi”. “Em phải chuẩn bị để đón hết mọi thứ, từ nay về sau anh sẽ không giấu giếm em bất cứ việc gì”.

Tủ treo áo bơ-lu để ở khoa “Răng Hàm Mặt”, tôi mặc vội chiếc áo rồi vượt qua khoảng sân trống để vào nhà bệnh viện. Chưa bước vào tới phòng của mình, tôi liền nghe thấy tiếng nói của Varya.

- Nếu bệnh nhân không biết thì chúng ta phải làm thôi, – chị ta nói giọng giận dữ.

Chị đang gắt một cô y tá vì cô ấy chưa rửa mồm cho bệnh nhân bằng nước ô-xy già. Giọng nói của chị vẫn kiên quyết và bình thản như ngày hôm qua, hôm kia. Chị vẫn kiên cường, cương trực và có pha mấy phần nam giới. Chị vừa phân phối công việc vừa bước ra ngoài. Tôi nháy mắt chào chị. Chị vẫn là Varya xưa nay của chúng tôi. Chị còn là người rất vô tư, đối với chị, việc gì cũng chưa xảy ra cả!

Tôi đi qua phòng làm việc của Varya, mắt không dám ngẩng ngước lên, tựa như tôi có tội với chị vậy. Tôi đã phạm sai lầm gì đối với chị, bản thân tôi cũng không biết nữa.

Ngày hôm ấy đi qua rất chậm. Thương binh được liên tiếp đưa đến, cuối cùng trong các phòng bệnh nhân hết cả chỗ nằm. Y tá trưởng cử tôi đi xin ý kiến bác sĩ trưởng xem có xếp thêm một số giường ở ngoài hành lang được không.

Tôi gõ cửa buồng làm việc, lúc đầu gõ nhẹ, sau gõ mạnh dần. Không có ai trả lời. Tôi đẩy hé cửa, nhìn thấy Varya ở trong phòng.

Bác sĩ trưởng không có nhà, hình như chị ấy cũng đang tìm bác sĩ. Chị đứng lom khom phía trước cửa sổ, lấy ngón tay lau đi lau lại rất mạnh và đều đều vào tấm kính. Chị không quay người lại, có lẽ chị không nghe bước chân của tôi đi vào và cũng không nhìn thấy tôi đứng ở ngay cửa. Chị bước dọc theo cửa sổ và mấy lần chị va mạnh đầu vào tường.

Đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy có người húc đầu vào tường như thế. Chị không đập trán vào tường mà đập hai bên đầu vào tường, có lẽ để cho đau hơn. Chị không khóc, trên bộ mặt đờ đẫn của chị lộ rõ vẻ nghiêm túc đặc biệt. Đầu chị rung lên và đột nhiên hai vai rũ xuống, mặt chị áp sát vào tường…

Thế là chị đã biết tin rồi. Trong cái ngày mệt mỏi và đầy đau buồn này, vì nhân viên công tác không đủ, một số trường hợp phẫu thuật chưa gấp lắm bắt buộc phải hoãn lại. Trong lúc mọi người vô cùng lo lắng vì không có chỗ cho bệnh nhân nằm thì Varya vẫn làm việc rất hăng hái như chẳng có việc gì xảy ra cả. Chị dạy một người bị thụt lưỡi ở buồng số Một nói chuyện. Chính giữa lúc này chị đã biết được tin. Bởi chuyện khoai tây chưa được gọt sạch và ống nước bị tắc mà bác cấp dưỡng bị chị phê bình rất găng. Lúc này chị đã biết tin rồi, tất cả các phòng bệnh đều có thể nghe rõ giọng nói cáu giận nhưng rất tự tin của chị. Nhưng không có một người nào trên thế giới này có thể đoán biết được rằng chị đã biết được tin gì.