- Varenka. mình bị làm sao thế này? Mình ốm ư?

- Cậu chẳng bị ốm đau gì cả, vẫn khỏe như vâm đấy thôi!

Chị xua tay khi có tiếng bước chân lộp cộp đi vào và một giọng hỏi khẽ khàng:

- Tỉnh rồi hả?

- Anh ta là ai thế nhỉ?

- Vẫn cái lão tóc nâu của cậu đó thôi, – Varya nói, giọng giận dữ.

Tôi lại im lặng hồi lâu.

- Varenka, chị có biết tin tức gì không?

- Lạy Chúa, vẫn chưa có chuyện gì xảy ra cả. Ừ, có bị thương nhưng vết thương xoàng thôi mà. Nằm yên, cô bạn yêu quý của tôi, – chị ấy ngồi nhích lại gần tôi, ôm chặt lấy tôi. – Sao cậu lại cả tin thế? Cậu buồn lắm phải không? Hay là anh ta vô ý nói nhầm chăng?

- Không, anh ta nói rất thận trọng đấy. Nhưng mọi việc rồi sẽ qua đi thôi.

- Tất nhiên là sẽ qua đi cả. Mà chẳng phải đã qua rồi đó sao. Cậu có uống cà-phê không?

Tôi lại im lặng một lúc lâu.

- Varenka này!

- Có việc gì thế, Katya?

- Tôi vẫn nuôi hy vọng, chị ạ.

- Cố nhiên, sao lại không nuôi hy vọng được. Cần phải hy vọng chứ? Mình đã nói với cậu, cậu hãy nhớ lấy lời mình là lúc nào cũng cần phải nuôi hy vọng. Sanya của cậu chẳng làm sao cả đâu, không chóng thì chầy, nhất định anh ta cũng sẽ trở về thôi.

Ở Leningrad rất khó tìm ra số báo “Chim ưng đỏ” có đưa tin về Sanya ấy. Lúc đầu tôi dốc sức đi tìm và được một phóng viên quân sự cho biết đơn vị bộ đội phát hành ra tờ báo ấy. Nhưng về sau tôi không tìm nữa vì Petya viết thư báo cho biết rằng anh ấy đã đọc được một mẩu tin nói về Sanya rồi. Petya viết trong thư: “Tôi suy nghĩ miên man, cuối cùng lại nghĩ đến chị. Sanya hy sinh rất anh dũng, rất vẻ vang! Đối với tôi, anh ấy là người thân thiết nhất trên đời này, từ thuở nhỏ đã quấn quýt bên nhau. Trong tâm hồn của anh ấy như có một thứ gì làm phát ra những âm thanh vang dội, và mỗi lần nghe thấy âm thanh ấy, tôi lại cảm thấy như cuộc đời đẹp đẽ, đáng yêu thêm. Đó là thời niên thiếu, là lý tưởng của chúng tôi. Sanya đã luôn luôn ghi nhớ lời thề với chúng ta. Giờ đây sao mà tôi muốn gặp chị đến thế, để chia sẻ cùng chị một phần nỗi đau buồn!”

Trong thư trả lời cho Petya, tôi thuật lại rất kỹ những lời của Romashov nói với tôi, và cuối thư tôi không quên viết thêm rằng tôi vẫn nuôi hy vọng…

Dạo này tôi ít về nhà hơn. Chẳng bao lâu nữa tôi sẽ tốt nghiệp lớp y tế do Hội chữ thập đỏ Nga mở và sẽ vào công tác ở một bệnh viện nào đó. Từ nay trở đi tôi sẽ trở thành một “y tá chuyên nghiệp” chứ không là một “người công tác xã hội” nữa. Những khó khăn do đói kém gây nên đối với tôi không kéo dài lắm, nhưng đối với chị Varya thì dai dẳng. Những khó khăn đó đến với tôi trong những ngày gian nan ở Leningrad, thực ra còn khiến tôi cảm thấy dễ chịu đôi phần ở Leningrad trong những ngày này, dầu ở đâu, cũng rất có thể bị trúng đạn từ trên trời trút xuống. Lớp tuyết đầu mùa đã phủ kín mặt đường phố, nhưng cửa sổ các văn phòng vẫn mở toang, vì từ những ngày còn nắng ấm, dân Leningrad đã phải đi sơ tán và từ đó chưa được trở về nhà lần nào.

Sở dĩ tôi cảm thấy dễ chịu là vì đồng thời với việc bản thân phải khắc phục những khó khăn do kẻ thù phong tỏa thành phố gây nên, tôi còn phải chống cự với nỗi đau buồn riêng trong lòng. Cũng lạ, Romashov hiểu khá rõ nỗi niềm ấy của tôi. Chính vì thế mà anh ta thôi không mở mồm khuyên tôi rời khỏi Leningrad.

Romashov lại tìm cách kể lại một lượt nữa câu chuyện cũ của anh ta. Đến lúc này tôi lại biết thêm nhiều chi tiết mới mà trong lần kể thứ nhất anh ta không hề nhắc tới. Anh ta đã cùng với đồng chí trung úy khiêng Sanya qua đám lầy bằng cách cầm chéo hai tay nhau thành hình chữ thập, để Sanya ngồi lên trên và bám lấy cổ hai người. Trong số hai cô gái trên tàu, có một cô cũng có tên là Katya nên Sanya rất thích, lúc nào anh cũng gọi tên cô ta ra: “Katya, Katya ơi!” Khi Sanya nói rằng: “Mình nghĩ rằng, mình rất lo cho cậu!” thì Romashov chỉ trả lời bằng tiếng cười và quả là có buồn cười thật, bất cứ lúc nào bọn Đức cũng có thể xuất hiện trong khu rừng này.

Đấy là sự thực, anh ta nói dối đế làm gì? Nếu anh ta muốn đánh lừa tôi thì anh ta chỉ cần đưa tờ báo cho tôi xem là đủ rồi. Trên mặt báo rõ ràng là có đăng tin Sanya hy sinh. Anh ta nói như vậy cũng hợp tình hợp lý thôi. “Nhưng dẫu sao anh ta vẫn là Romashov, – tôi tự nhủ. – Vẫn là cái gã Romashov có đôi mắt không bao giờ chịu chớp và là kẻ mà Sanya đã từng gọi là con cú mèo!”

“Nhưng chiến tranh cũng có khả năng làm thay đổi con người – tôi tự cãi lại mình. – Anh ta đã nhìn thấy cái chết, có thể từ trong thâm tâm anh ta đã biết hổ thẹn đối với chuỗi ngày sống bằng lừa đảo, ti tiện trước kia. Anh ta đã làm những việc có thể làm đối với Sanya. Anh ta đã làm được một việc mà người khác rất khó tin rằng anh ta có thể làm”.

Một lần tôi ngỏ ý với anh ta muốn gặp mặt Petya.

- Được thôi, – anh ta nói và mấy ngày sau anh ta báo cho tôi biết: – ngày mai Petya sẽ đến.

Tuy anh ta cố ý nhấn mạnh với tôi rằng anh ta đã nhờ ông hiệu trưởng học viện Mỹ thuật gọi Petya đến, nhưng tôi cho rằng đây chỉ là chuyện trùng hợp ngẫu nhiên thôi. Mấy ngày sau, quả nhiên Petya đến thật.

Đã ba tháng rưỡi nay tôi không gặp mặt Petya. Khi tôi tiễn anh ấy đi, tôi hết sức lo lắng trước vẻ thẫn thờ và nỗi bận rộn của kẻ phải lao đầu vào công việc căng thẳng như anh ấy. Bởi vì những đặc điểm ấy rất không có lợi cho anh trong trường hợp ở chiến trường. Thế mà bây giờ Petya bước vào với một vẻ khác hẳn, anh ta đã trở nên hết sức khỏe khoắn, da cháy nắng, lưng ưỡn thẳng chứ không khòm xuống như trước nữa, hai mắt long lanh nhìn thẳng đầy sức sống.

Chúng tôi ôm chầm lấy nhau.

- Katya, bây giờ tôi cũng nghĩ rằng sẽ có ngày Sanya trở về! – Anh nói ngay câu đầu tiên. – Trong lúc mọi người đều tưởng rằng anh ấy đã hy sinh thì anh ấy lại đang hồi phục sức khỏe. Bây giờ mọi việc đã qua rồi. Anh ấy vẫn sống, đây cũng là một thứ dự báo đối với tình hình chiến trường của chúng ta. Mọi người trong quân đội chúng ta đều đã biết tin Sanya vẫn còn sống. Nếu không thì từ lâu người ta đã gửi giấy báo tử đến cho chị rồi! Sự việc đã rõ ràng quá rồi.

Thực ra thì sự việc chưa rõ ràng lắm đâu, nhưng tôi vẫn muốn nghe Petya nói vì tôi không đủ sức cưỡng lại điều tôi muốn tin…

Ngày hôm sau Petya lại đến chỗ tôi rất sớm. Sáu giờ đã có mặt. Chúng tôi cũng chờ Romashov đến tận trưa. Petya nói, còn tôi thì chỉ nghe và cảm thấy anh ta không phải là Petya nữa, mà là một chú bé màu da đỏ hồng đang vừa nói vừa ngúng nguẩy cái đầu. Anh ta mặc chiếc áo va-rơi bằng da. Những ngón tay ố vàng của anh ta vê vê điếu thuốc lá to sụ. Anh kể về tình hình của bản thân, về cả một giai đoạn có nhiều thay đổi đã qua. Một nhà họa sĩ, một con người nghệ sĩ như anh, những ngày đầu ra chiến trường, cái mà anh nhìn thấy không phải là chiến tranh mà là bức tranh chiến tranh. Bản thân anh là một việc, còn chiến tranh lại là một việc khác. Tình hình ấy cứ kéo dài hết tuần này đến tuần khác. Và anh giết tên Đức đầu tiên.

- Sao lại có cái việc ấy nhỉ? Tôi, họa sĩ Skovorodnikov lại đi giết người ư? Nhưng kẻ bị tôi giết kia không có quyền được tự xưng là người nữa. Tôi giết hắn ta để bảo vệ quyền làm người của tất cả những con người chân chính – Nhân dân.

Thế là anh ta trở thành một “nguyên tử của chiến tranh”. Anh không còn nhìn chiến tranh bằng con mắt của một nhà mỹ thuật nữa. Bây giờ anh là một chiến sĩ, những việc có thể làm được anh đều làm, tranh thủ trở thành một chiến sĩ thực thụ. – Trong thế giới cũ tôi có việc gì đáng làm đâu? – Anh nói giọng khảng khái sau một thoáng chần chừ.

Chúng tôi không chờ Romashov nữa. Xem chừng Petya muốn ngồi một mình trong “thế giới cũ” của anh, nên tôi để anh ngồi đó, đi ra ngoài trước. Khi ra đến cửa, quay đầu lại tôi nhìn thấy anh rút ra một bức tranh trong cuộn tranh sơn dầu của anh và dùng đôi bàn tay đột nhiên run lẩy bẩy và trở nên thô kệch trải rộng nó ra.

Tôi đến bệnh viện gọi điện thoại cho Romashov.

- Petya đến rồi à? – Anh ta reo lên. – Đấy cô xem, thế mà cứ nghi ngờ mãi!

- Vâng, anh ấy đã đến rồi. Mời anh tối đến chơi, Petya muốn gặp anh.

- Tối ư? Rất tiếc là tôi không thể đến được! Có một việc rất gấp đang chờ tôi.

- Không, thế nào anh cũng phải đến!

- Thực sự là tôi không thể nào đến được.

- Nhất định phải đến! Misha, anh nghe rõ chứ?

Tôi gác ống nghe lên.

Buổi tối hôm ấy anh ta đến thật. Chúng tôi đang ngồi trong phòng ăn, anh ta vừa bước vào, liền chìa tay ra và đi thẳng về phía Petya.

- Hay lắm, hay lắm, – anh ta nói. – Rất vui mừng. Thú thực là cần phải thừa nhận rằng tôi cũng không ngờ việc này có thể thành công được. Nhưng nhờ anh vốn là người nổi tiếng. Nếu anh là một kẻ vô danh nào đó thì chẳng có cách nào gọi anh đến đây được đâu.

- Hết sức cám ơn đồng chí, đồng chí thiếu tá! – Petya nói giọng khách sáo.

- Thôi đi, thiếu tá với thiếu tung gì! Tôi chẳng qua chỉ là một viên sĩ quan quân nhu loại hai thôi. Tôi cũng không định leo cao hơn nữa đâu, làm đến cấp thiếu tá là đủ rồi.

Petya ngước nhìn anh ta rồi nhìn vào góc nhà. Rõ ràng là Romashov nghĩ rằng làm cho mọi người không coi anh như một thiếu tá là một việc dại dột.

- Tình hình trên mặt trận thế nào, có nghe được tin tức gì mới không? Vừa có người nói với tôi rằng chúng ta đã chiếm lại được Ligovo rồi phải không?

- Theo tôi biết thì chưa đâu, – Petya trả lời.

- Chưa à? Thế mà vừa rồi tôi lại nghĩ: chuyến này sắp được ngồi tàu liên vận đi thẳng tuột về Moskva rồi. Nhưng bây giờ thế là còn phải chờ đợi nữa có phải không?

Ở Leningrad không có ai dùng chữ “đi thẳng tuột” để nói chuyện này. Tôi cảm thấy rất khó chịu. Nhưng hầu như Petya chẳng cảm thấy gì cả.

Chúng tôi im lặng một lúc lâu.

- Vấn đề đầu tiên, và duy nhất là vấn đề về Sanya. – Romashov nói.

Tại sao anh ta có vẻ ma quái, kỳ quặc đến thế? Tại sao khi cười, lúc thì anh ta tỏ ra rụt rè, nhưng sau đó lại tỏ ra quá ư suồng sã, kiêu ngạo? Tại sao anh ta cứ lải nhải kể những câu chuyện về các đội viên đội phòng độc mặc quần áo ngụy trang, đào khoai tây dưới tầm pháo của địch? Tôi không sao biết được.

Tất cả những việc đó chẳng có liên quan gì đến tôi cả, vì lúc này tôi chỉ nghĩ đến Sanya…

- Chỉ có một con đường thôi, – cuối cùng Romashov nói bằng một giọng đắc ý và có vẻ bí mật. – Vấn đề là cả vùng Kiev bây giờ đều nằm trong tay du kích. Rõ ràng là du kích có liên lạc thường xuyên với bộ chỉ huy mặt trận, cần phải hiểu rõ mối quan hệ này, nghĩa là cần phải cử một người đi thu thập tất cả mọi tin tức về Sanya.

Petya gác chéo chân, chống tay lên cằm, đưa mắt nhìn anh ta.

- Làm việc này chúng ta sẽ gặp hai khó khăn, – Romashov nói tiếp. – Thứ nhất: chúng ta đang ở giữa Leningrad. Thứ hai: muốn tìm kiếm Sanya hoặc thu thập tin tức về anh ấy thì phải do một cấp lãnh đạo cao thì mới ra lệnh được. Muốn làm được việc này không phải dễ dàng. Nhưng chẳng có việc gì trên đời mà khó đến nỗi không thể làm được. Đằng chỗ tôi ở, tức là chỗ bộ tư lệnh du kích Leningrad đóng có một số người tôi quen. Tôi sẽ nhận lãnh phần việc này, – mặt anh ta bỗng tái nhợt đi và anh ta nói thêm, – đương nhiên với điều kiện là không có những khó khăn khách quan cản trở…

“Những khó khăn khách quan” lúc nào mà chẳng có, bản thân cuộc sống cũng là một loại “khó khăn khách quan” đấy thôi. Từ lâu, bên kia hồ Ladoga đã được gọi là “đại lục”[1], ngay cả liên lạc bằng điện báo thông thường cũng gặp khó khăn.

- Petya, sao anh chẳng nói năng gì cả thế?

- Tôi đang mải nghe, – Petya như choàng dậy trong giấc mơ. – Đúng là như thế. Rất khó có thể nói rằng sẽ tập hợp được tin tức gì, nhất là trong tình hình này. Nhưng dứt khoát là phải bắt đầu tiến hành thôi, về mặt này, đồng chí Romashov nói rất đúng. Katya ạ, nếu ở địa vị chị thì tôi sẽ viết ngay một bức thư gửi cho đơn vị của Sanya.

- Chị Katya thân yêu, – sau khi Romashov đi rồi, Petya nói với tôi. – Tôi nói với chị thế nào cho phải bây giờ nhỉ? Thực ra tôi vô cùng khinh ghét hắn ta, nhưng cái đó cũng chẳng để làm gì cả, có phải không chị? Trong con người hắn ta có một cái gì rất nguội lạnh, mờ ám và kinh tởm. Tất cả những cái đó lộ ra rất rõ trong từng lời nói, cử chỉ của hắn ta. Ngay lúc ấy sao mà tôi muốn vẽ hắn ta đến thế, cái đầu cứ vuông chằn chặn như một quả dưa bị bẹt ấy! Song đó chỉ là những cái vặt vãnh, rất vặt vãnh! Theo tôi cái quan trọng nhất ở hắn là hắn có thể làm được việc.

- Đúng thế.

- Và hắn ta luôn luôn quấn lấy chị.

- Cái đó cũng rõ rồi.

- Chị có thể cùng hắn đến bộ tư lệnh đội du kích không?

- Tất nhiên là được.

- Thế thì chị hãy đi một chuyến đi. Nhưng đồng thời cũng phải viết thư nữa, và phải thường xuyên nghe ngóng, cái đó quan trọng lắm đấy. Làm như vậy chị cũng sẽ cảm thấy trong lòng nhẹ nhõm hơn. Trông chị bây giờ gầy lắm, và có phần hốc hác nữa đấy, – anh cầm lấy tay tôi nói. – Tội nghiệp quá, chắc lại chẳng ngủ được chút nào phải không?

- Không, tôi vẫn ngủ đấy chứ.

- Nhất định Sanya sẽ trở về. Nhất định sẽ như thế thôi, – tôi nhắm nghiền hai mắt và cố giữ đôi môi đang run bắn lên để nghe Petya nói. – Mọi việc rồi sẽ tốt đẹp hết, vì tình yêu của chị đối với Sanya sâu nặng lắm, bất cứ nỗi đau khổ nào đứng trước mối tình ấy cũng phải cúi đầu lùi bước. Hầu như ngoài chị và Sanya ra, không còn ai có thể yêu nhau mãnh liệt, gan góc, thủy chung như thế. Nếu có người yêu chị tới mức đó thì người ấy sẽ không bao giờ chết! Chị không được hủy hoại sức khỏe, không ai cho phép chị được làm như thế đâu. Trước hết là tôi. Và còn Sanya nữa chứ. Chẳng lẽ chị cũng cho là anh ấy đã chết thật rồi sao?

Tôi nghe Petya nói, trong lòng cũng cảm thấy dễ chịu đôi phần. Một hồi ức mơ hồ, xa xôi chợt hiện ra trong óc tôi: Sanya mặc quần áo ngủ nhìn tôi với dáng vẻ hết sức mệt mỏi. Lúc này tuy đã khuya nhưng trong phòng rất sáng. Tiếng hát của một chàng trai ở phòng bên vọng sang. Tôi nằm trên sàn, lắng nghe, nghe mãi, hai tay ôm chặt thái dương. Lời bài hát đó như sau: “Những ngày khổ ải sẽ qua, ngày vui sẽ đến, hết biệt ly là ngày gặp mặt. Mọi việc sẽ tốt đẹp như ý ta mong chờ. Vì những câu chuyện thần tiên mà chúng ta tin tưởng vẫn còn tồn tại trên trái đất này…”

Có thể đi tàu điện tới mặt trận. Sư đoàn của Petya hiện nay đang đóng ở Slavyansk. Anh yêu cầu tôi đừng đi tiễn vì đi lại lúc này rất nguy hiểm. Hơn nữa không có giấy thông hành rất dễ bị giữ lại ở Rybatsky. Nhưng tôi vẫn nhất quyết tiễn anh về.

- Không sao, chỉ có anh mới sợ bị bắt giữ, chứ tôi thì quen cả đến tư lệnh bảo vệ thành phố kia.

Tàu điện chật ních người và ồn ào như chợ vỡ. Nhưng tôi vẫn tranh thủ đọc cho hết bức thư của bà tôi vừa gửi đến. Gần đây Petya cũng nhận được một lúc bốn bức thư và mười hai tấm bưu ảnh. Tình hình Leningrad trong những ngày gần đây là như thế đấy: có đến hai ba tuần lễ không ai nhận được một chữ nào từ “đất liền” gửi ra. nhưng rồi đùng một cái nhận được những một đống thư. Vừa rồi lúc còn ở nhà, tôi chỉ đọc tấm bưu ảnh. Trên tấm bưu ảnh ấy bé Petya viết thêm vào phía dưới một dòng bằng những nét chữ ngoằn ngoèo to tướng: “Bố ơi, bà và con nuôi được một con thỏ đấy”. Cái dáng điệu hết sức đáng yêu của bé khi bé ngồi viết thư: đầu nghiêng nghiêng, lông mày chau lại giống hệt như mẹ bé lại hiện lên rõ mồn một trong ký ức tôi. Lúc này bé đang sống trong vùng an toàn. Được ăn no, khỏe mạnh, cả bà cũng vậy. Trong những ngày cực kỳ gian khổ này còn có thể mong mỏi được gì hơn thế nữa?

- Có phải như thế không Petya?

- Đúng là như thế đấy, – anh nói giọng buồn buồn. – Chị không biết chứ, tôi nhớ cháu đến cháy cả ruột gan

Tàu điện đã chạy qua phố Rybatsky. Có người cho biết rằng đến ga cuối cùng hành khách sẽ bị kiểm tra giấy tờ rất gắt gao. Petya tỏ ý lo lắng cho tôi, Thế là tôi quyết định quay về.

- Thôi, chúc anh mạnh khỏe luôn nhé, Petya thân yêu!

- Nhất định là tôi sẽ khỏe mạnh luôn rồi, – anh cười nói vui vẻ. Bé Petya cũng thường trả lời như thế.

Chúng tôi đưa cao tay vẫy chào nhau giữa những người lạ mặt đi trên tàu. Đến lúc này tôi chợt ân hận vô cùng vì từ lúc gặp nhau tôi chưa hề hỏi thăm chút nào về hình hình riêng của Petya. “Nhưng đây không phải là lần gặp cuối cùng, sẽ còn nhiều dịp gặp anh ấy nữa”. Tôi tự an ủi như vậy. Đơn vị của anh ấy đóng gần quá, chỉ cần xin phép bệnh viện nghỉ một buổi là có thể đến thăm được rồi!

Nhưng tôi nào có biết rằng, sau đó phải qua biết bao nhiêu ngày gian nan khổ ải chúng tôi mới lại được gặp nhau.

❀ ❀ ❀

[1] Vì Leningrad lúc này bị phát-xít Đức phong tỏa ngày càng chặt như một hòn đảo. – N.D.