Cần phải nói rõ một điểm là gần đây một số nét trong tính tình của bà làm tôi rất khó hiểu. Trước kia bà luôn mồm chế giễu những người đi bói bài tây, thế mà bà giờ lại rất thích đi bói, thậm chí trong túi của bà còn có một bộ bài tây nữa.

Có khi bà kêu nhà không có việc gì làm buồn quá, nhưng chỉ sau đó một lát, trong lúc nói chuyện vui chơi thì bà lại cứ nằng nặc đòi về để “làm việc nhà”.

- Thôi, phải về đây, – bà sợ hãi nói. – Không thể ở lại được nữa đâu. Dứt khoát là phải về thôi!

Bà vốn rất thích xem phim, nhưng bây giờ tôi mời bà đi xem thì bà lại tỏ ra kinh ngạc.

- Việc đến rạp chiếu bóng, – bà nói giọng uể oải, – là hoàn toàn phụ thuộc vào chất lượng của phim.

“Hoàn toàn phụ thuộc vào chất lượng của phim” – trước kia có bao giờ bà tôi nói súc tích như thế đâu.

Tôi chợt đoán biết hết tâm trạng của bà. Tại sao tự dưng bà thích xem bói bài tây? Tại sao bà đột ngột đòi trở về? Những câu nói dài dòng có góc cạnh kia là từ đâu ra? Thủ phạm của tất cả các thứ đó là Nikolai Antonovich. Chính ông ta là người chi phối những hoạt động tư tưởng của bà tôi.

Đó là phạm vi thế lực của ông ta, là ảnh hưởng kinh người mà ông ta có thể gây nên!

Tôi đã nhiều lần khuyên bà hãy ở lại với chúng tôi một thời gian nữa, ít nhất là thời gian tôi và Sanya lưu lại ở Moskva. Nhưng dầu có nói thế nào đi nữa, bà cũng vẫn không để lọt vào tai.

- Tao vừa đi vắng là ông ấy đến tìm ngay, – bà nói giọng thần bí. – Không được đâu, xem ra thì số mệnh nó như vậy rồi.

- Ông ấy tìm bà để làm gì? Bà nhầm đấy thôi! Ông ấy sẽ không đi tìm bà đâu!

Bà ngồi lặng im chẳng nói chẳng rằng.

- Không, ông ấy tìm đấy chứ! Đây là việc rất quan trọng đối với ông ấy.

- Vì sao thế ạ?

- Vì tao ở nhờ nhà ông ấy. Tao phải làm theo ý thích của ông ấy, chứ không phải làm theo ý thích của chúng mày. Đừng có sốt ruột, hãy bình tĩnh mà nghe, tối nào ông ấy cũng đọc sách cho tao nghe đấy.

Vậy là tối nào Nikolai Antonovich cũng đem sách của mình ra đọc cho bà nghe…

Khi chúng tôi quyết định xây dựng cơ sở gia đình ở Leningrad, tôi nghĩ là sẽ mời bà về ở chung với chúng tôi. Nhưng sau mỗi lần gặp bà, tôi lại càng vỡ lẽ rằng điều đó khó có thể thực hiện được. Số lần bà la chửi Nikolai Antonovich mỗi ngày một giảm đi, mà cái tâm lý sợ hãi, sùng tín mỗi khi nhắc tới tên ông ta thì lại ngày càng rõ rệt. Rõ ràng là bà chắc mẩm rằng ông ta có một sức mạnh hết sức phi thường.

- Tao vừa mới nghĩ đến, thế mà ông ta đã hiểu ngay, – có một lần bà nói như thế. – Mấy hôm trước tao định làm thức ăn điểm tâm, thì ông ta nói: “Xin chớ có dùng bột mì, không tiêu đâu!”

Thế mà giờ đây đột nhiên bà xuất hiện trên sân ga Leningrad, một tay cầm ô, một tay xách túi vải bạt, và hăm hở đi lại phía chúng tôi. Có việc gì xảy ra chăng?

Trên dọc đường đi, bà hỏi chúng tôi rằng ở chỗ chúng tôi có phải đăng ký tạm trú không.

- Có thể không phải đăng ký đâu ạ, – tôi trả lời. – Nhưng tại sao bà lại quan tâm đến chuyện ấy?

- Chẳng có gì đâu! Có phải đăng ký cũng được chứ chẳng sao, – bà khoát tay nói. – Bây giờ tao chẳng cần gì sất.

Tôi đã viết thư kể lại hàng nghìn lần cho bà nghe về tình hình hai bố con Petya và về cái chết của Sasha. Hồi tôi còn là một thiếu nữ và ngụ ở phố Tverskaya Yamskaya số hai, Petya có đến nhà tôi, bà tôi có biết mặt anh ta. Nhưng bây giờ bà vẫn hỏi chuyện anh ta rất khách sáo, tuồng như mới gặp anh ta lần đầu vậy. Bà lơ đãng hôn cháu Petya, còn đối với bà bảo mẫu, bà chỉ phát biểu mỗi một câu lạnh lùng là bà ta có bộ mặt trông rất dữ.

Bà bị phật ý, điều đó đã rõ ràng, nhưng vì cớ gì phật ý thì còn là điều bí mật.

Chúng tôi thuê hai phòng có cả gác xép ở trên tầng thượng. Căn gác hình như đặc biệt làm riêng cho bà, nó cũng bé nhỏ như cơ thể bà tôi. Trước hết bà đi kiểm tra xem cửa sổ có chốt cài không và cửa chính có khóa được không.

- Thôi bà ơi, cháu không thích như thế đâu, – tôi nói giọng kiên quyết. – Đây cháu đóng cửa lại, thế là chẳng ai nghe trộm nữa đâu. Thôi bà nói nhanh đi, có việc gì xảy ra không ạ?

Bà im lặng một lúc lâu.

- Rồi tao sẽ nói, mày đừng có giục!

… Bà ngủ một giấc, dậy rửa mặt, thay chiếc váy liền áo vai bồng, mang đôi giày dài mũi bước đến bên bàn. Khi ăn mặc thích hợp, bà cũng có vẻ trẻ ra đôi chút…

- Nikolai Antonovich đã tìm được một bà quản gia, – bà nói chẳng cần mào đầu. – Nhưng ông ấy bảo rằng bà ta là thư ký chứ không phải quản gia. Bà ấy sẽ giúp đỡ được nhiều việc. Thế mà cái bà thư ký ấy đem giày bẩn đặt lên bếp lò. Đấy, bà ta bắt đầu giúp đỡ rồi đấy!

Người đặt đôi giày bẩn lên bếp lò ấy tên là Alevtina Sergeevna. Câu chuyện thật là thú vị. Chúng tôi ngồi trong vườn hoa, bà kể với vẻ đầy hãnh diện, nhưng kết cục chẳng ai hiểu ra thế nào cả. Tôi nhận thấy Petya rất muốn tìm cách vẽ bà, tôi liền ngăn anh ta lại. Tôi cũng tìm cách hăm dọa Sanya vì anh đã để tiếng cười bật ra ngoài. Chỉ có một mình cháu Petya là nằm lắng nghe một cách nghiêm túc.

- Nếu quả thực bà ta là thư ký thì tại sao bà ta lại đặt giày bẩn lên bếp lò, nơi tao làm cơm? Không bao giờ tao cho phép ai được làm như thế. Nếu như hôm nay tao nhóm lò thì sao?

- Kết quả thế nào ạ?

- Tao đi nhóm lò thật.

- Thế rồi sao nữa ạ?

- Đôi giày bị cháy, – bà nói giọng đầy tự hào. – Từ đó bà ta không dám đặt giày lên bếp lò nữa.

Chúng tôi bất giác cùng bật lên tiếng cười.

Nói tóm lại là bà quản gia bị mất không một đôi giày và sự kiện đó khiến Nikolai Antonovich phải mời bà ra chỗ riêng để nói chuyện một cách rất nghiêm túc.

- “Tôi thế này, tôi thế kia!” – Bà cụ phồng mồm lên nhại lại Nikolai Antonovich nói về mình. – Nếu quả thực ông là người tài giỏi thì hãy để cho người khác nói chứ đừng có bô bô lên như thế.

Nikolai Antonovich được phân phối một ô nhà trong dãy nhà mới ở phố Gorky, và người bà xấu số đáng thương của tôi được tùy ý lựa chọn một phòng trong ô nhà hoa lệ đó. Ông ta đã chạy khắp Moskva suốt một tháng trời để mua sắm đồ đạc trong nhà. Theo cách nghĩ của Nikolai Antonovich thì ô nhà ở phố Tverskaya Yamskaya số hai ấy nên để làm “Viện bảo tàng thuyền trưởng Tatarinov”. Rõ ràng là ông ta quyết định như thế cũng chẳng ngượng ngùng gì vì thuyền trưởng Tatarinov chưa hề bước chân qua cửa gian nhà này bao giờ.

- Tao chào ông ấy và nói: “Xin cám ơn ông, tôi chưa quen ở nhà người khác!”

Chính sau cuộc nói chuyện ấy, bà mới nảy ra ý rời xa Nikolai Antonovich và dọn đến ở với chúng tôi. Nhưng bà sợ xảy ra chuyện lôi thôi nên không dám công khai thu dọn đồ đạc mà trước hết là cố hòa giải với ông ta, thậm chí còn cố gần gũi lấy lòng bà quản gia. Bà tự đặt ra một kế hoạch hành động trong đó phản ánh rất rõ trạng thái tâm lý vô cùng phức tạp của bà. Kế hoạch đó đặt rất nhiều hy vọng vào thời cơ Nikolai Antonovich đi nghỉ ở trại an dưỡng của các nhà bác học ở Bolshevo. Trong hai mươi năm nay, đây là lần đầu tiên bà xa nhà, một tay cầm ô, một tay xách túi vải bạt, rón rén rời khỏi Moskva.

… Sanya bao giờ cũng ngủ dậy vào lúc bảy giờ sáng. Chúng tôi thường đi tắm trước khi ăn sáng. Sáng hôm nay cũng theo đúng thói quen ấy. Buổi sáng sớm hôm nay cũng giống hệt như bất cứ một buổi sáng chủ nhật nào khác ở đây.

Tất nhiên là chẳng có gì đặc biệt. Nhưng tại sao tôi lại ghi nhớ rõ ràng đến thế nhỉ? Tựa như việc vừa xảy ra hôm qua thôi. Sanya và tôi cầm tay nhau trượt từ trên dốc núi xuống, anh nghiêng người để giữ lấy thăng bằng rồi lướt qua cạnh một cây bạch dương mọc bên bờ sông, còn tôi thì cởi giày cầm tay chạy theo. Tôi có cảm giác như lớp cát dưới chân bị rẽ ra thành một cái rãnh cạn. Không hiểu sao những cảnh tượng của ngày qua ấy hiện lên trong trí nhớ của tôi rõ ràng đến như thế? Tại sao đến bây giờ tôi vẫn có thể nhắc lại từng câu nói một mà hồi ấy chúng tôi đã từng nói với nhau? Tại sao mãi đến nay tôi vẫn còn cảm giác được cái đẹp mê hồn của cảnh sắc buổi chiều mỗi khi ánh dương rọi chiếu xuống mặt hồ. Tại sao tôi có thể nhớ lại tất cả mọi chi tiết nhỏ nhặt đã xảy ra trong buổi sáng hôm ấy với một tình cảm mặn nồng đến như thế? Khi Sanya tắm xong, hai tay bó gối ngồi sóng đôi với tôi, nước vẫn chảy ròng ròng từ trên đầu anh xuống mặt, xuống vai và bộ ngực đỏ hồng lên vì nắng của anh. Tất cả những cái đó tôi đều còn nhớ rất rõ ràng. Tại sao tôi vẫn cứ nhớ rõ mồn một những lời bàn giữa Sanya với một chú bé đang xắn quần thả lưới tự đan về cách câu tôm biếc – bằng cách đốt lửa hay là bằng thịt thiu?

Vì sau ba bốn tiếng đồng hồ, tất cả những thứ đó – những phút bơi lội vui vẻ của hai chúng tôi, những tia ánh sáng mờ ảo trên mặt hồ, hình ảnh bờ sông in lộn ngược trên mặt hồ, chú bé với tấm lưới và hàng trăm hàng nghìn những tư tưởng, tình cảm, ý nghĩ, ấn tượng khác – tất cả những thứ đó đều bay vút lên chín tầng mây, hồ như nhìn qua lỗ kính ống nhòm đặt lộn ngược, tất cả đều bé nhỏ, mong manh và xa tít mù tắp…