Trong những bài hát Nga cổ xưa thường nói đến vận mệnh. Tôi vốn không phải là người tin vào vận mệnh, song khi đọc những dòng tin nói về cái chết của tôi, đăng trên báo “Chim ưng đỏ”, trong đầu tôi cũng chợt bật ra cái chữ ấy. Mãi đến nay tôi vẫn còn thuộc mẩu tin ấy:

“Sau khi hoàn thành nhiệm vụ chiến đấu, trên đường lái máy bay trở về, đại úy Grigoriev đã bị bốn máy bay tiêm kích của địch đuổi theo. Trong cuộc chiến đấu quyết liệt không cân sức này, đại úy Grigoriev đã hạ được một máy bay địch, ba chiếc còn lại hoảng sợ bay mất. Máy bay của đại úy tuy bị thương nặng, song vẫn cố gắng bay tiếp. Nhưng khi bay đến gần mặt trận, đại úy lại bị hai chiếc Junkers của địch công kích. Đại úy Grigoriev đã lái chiếc máy bay bị thương bốc cháy của mình đâm vào một chiếc Junkers của địch. Toàn thể phi công đoàn N. sẽ mãi mãi ghi nhớ những con chim ưng dũng cảm đã chiến đấu đến phút cuối cùng cho Tổ quốc: đại úy đảng viên cộng sản Grigoriev, phi công hoa tiêu Luri, đồng chí vô tuyến điện viên Karpenko và đồng chí xạ thủ trên không Ershov”.

Mãi đến mùa hè năm 1943 tôi mới được biết rằng sau khi tôi được chuyển đi khỏi làng P. thì có một phóng viên quân sự đến đấy. Người phóng viên nọ đã gặp hỏi chuyện các nông trang viên mục kích cuộc không chiến, sau đó anh ta chụp ảnh xác máy bay bị rơi. Mọi người nói với anh ta rằng tôi coi như đã chết.

Tại sao mẩu tin ấy lại làm cho tôi cảm thấy như bị lăng nhục? Vì tôi thoát chết lần này là một chuyện kỳ lạ, hay vì lần đầu tiên trong đời tôi được đọc bản cáo phó của chính mình? Ý nghĩ của tôi không còn tập trung được nữa. Đột nhiên hình ảnh Katya xuất hiện trước mắt tôi. Nhưng không phải là Katya thường ngủ dậy sớm, đi đi lại lại trong phòng và lúc nào nét mặt cũng đăm chiêu nhớ đến tôi, mà là một Katya khác hẳn, tâm thần bất an, dung nhan Katya mệt mỏi. Sau khi đọc xong mẩu tin này, nàng ném tờ báo lên bàn và có vẻ tĩnh lặng như không có gì xảy ra. Nhưng sau đó nàng như có điều gì sốt ruột, muốn tìm một việc gì làm cho khuây khỏa, nàng tết lại đuôi sam rồi chợt bỏ ra, đột nhiên ngã lăn xuống sàn nhà…

- Cũng phải thôi, – tôi lẩm bẩm. – Đây là việc có thể xảy ra.

Tôi vò tờ báo lại thành cục rồi ném ra ngoài cửa sổ. Romashov ngạc nhiên kêu lên một tiếng. Lúc này tàu hỏa đương dừng lại. Trong lúc nói chuyện với tôi, anh ta luôn luôn nhìn ra ngoài cửa sổ. Sau đó anh ta đi nhặt tờ báo đã bị nhàu nát ấy vào. Bây giờ chính mắt nhìn thấy tôi còn sống, anh ta lại muốn xem mẩu tin báo tôi đã chết, như vậy anh ta cũng cảm thấy thỏa dạ đôi phần.

- Vậy là cậu vẫn còn sống! Sanya thân mến, tôi thực không dám tin ở mắt mình nữa!

Anh ta còn dám ngang nhiên dùng cái chữ “thân mến” đối với tôi.

- Có quỷ mới biết được là tôi sung sướng như thế nào! – Anh ta nói. – Vì rất có thể cô ấy cũng đã đọc mẩu tin này rồi.

Tôi đáp: “Phải, rất có thể” và bắt đầu hỏi thăm anh ta về tin tức Moskva. Trong câu chuyện, Romashov cho biết rằng anh ta rời Moskva chưa đầy một tháng.

Trong khi nói chuyện với anh ta, không những tôi phải tỏ ra hết sức hòa nhã mà từ đầu còn phải nói cho anh ta biết rằng quan hệ giữa hai người vẫn như trước, không có gì thay đổi. Và có lẽ đó là thái độ đúng đắn nhất của tôi lúc này. Song con người là một sinh vật kỳ dị – câu nói này không còn mới mẻ gì nữa. Tôi nhìn bộ mặt căng thẳng, mất tự nhiên của anh ta, trong lòng không có gì khác ngoài cảm giác khó chịu và khinh bỉ. Tôi nghĩ rằng trước kia anh ta ti tiện như thế nào thì bây giờ anh ta vẫn ti tiện như thế ấy, chẳng thay đổi chút nào. Song cái cảm giác mà lúc này anh ta đem lại cho tôi là anh ta là một người quen thuộc từ lâu, một kẻ ti tiện “của mình”.

Anh ta cũng rõ điều đó, và rõ tất cả. Anh ta nhắc đến thầy Korablyov, hỏi tôi rằng có biết thầy đã sáu mươi ba tuổi mà vẫn ghi tên tham gia tự vệ thành, và báo “Moskva buổi chiều” đã đăng bài kể chuyện này không. Anh ta còn nói đến Nikolai Antonovich bằng cái giọng mỉa mai, rằng ông ấy đã được phân phối nhà mới và được cấp bằng tiến sĩ. Tiến sĩ gì? Tiến sĩ địa lý mà không cần bảo vệ luận án. Mà theo ý kiến của Romashov thì như vậy không thể được.

- Anh có biết ai đã làm cho ông ta đạt được danh vọng như thế không? Chính anh đấy!

- Tôi ấy ư?

- Chính thế. Họ của ông ta là Tatarinov. Chính anh đã làm cho cái họ ấy lừng danh.

Anh ta muốn ám chỉ rằng việc tôi nghiên cứu đoàn thám hiểm của tàu “St. Maria” trước đây đã làm cho mọi người chú ý đến thuyền trưởng Tatarinov, và Nikolai Antonovich đã được thơm lây vì họ của ông ta trùng với họ của thuyền trưởng. Khả năng diễn đạt của Romashov quả là không tồi, anh ta đã nói cái vấn đề ra hết sức ngắn gọn và rõ ràng.

Nhưng tôi không muốn nói chuyện này với anh ta. Sau khi biết được điều đó, anh ta liền lái sang chuyện khác.

- Anh có biết tôi đã gặp ai ở mặt trận Leningrad không? – Anh ta nói. – Tôi đã gặp trung úy Pavlov!

- Trung úy Pavlov là ai nhỉ?

- Chán anh quá, trung úy bảo rằng từ thuở bé anh ta đã quen anh. Anh ta người cao to, lực lưỡng.

Tôi thực sự không ngờ người trung úy cao to, lực lưỡng ấy lại chính là cậu Volodya, có đôi mắt xanh, đã từng chở tôi đi bằng xe trượt tuyết do chó kéo.

- Ôi lạy Chúa tôi, có cả bố anh ta cũng đến, ông cụ là một bác sĩ già!

- Bác Ivan Ivanych!

Được biết bác Ivan Ivanych khỏe mạnh và hiện nay vẫn còn phục vụ trong hải quân, tuy tin này do Romashov nói, tôi vẫn cảm thấy rất mừng.

Romashov nhắc đi nhắc lại nhiều lần rằng anh ta đã đến mặt trận Leningrad. Katya trong thời gian đó cũng ở Leningrad. Tôi thật chẳng yên lòng chút nào. Nhưng bằng bất cứ giá nào tôi cũng nhất định không hỏi thăm tin tức Katya qua anh ta.

Tóm lại lúc này, khi đã quen với hiện tượng tôi còn sống, Romashov cố làm nổi bật mình lên. Anh ta có vẻ hãnh diện khi gặp tôi trên đoàn tàu chở thương binh, làm như mình là người có nhiều thành tích đặc biệt.

Hồi chiến tranh mới nổ ra, anh ta giữ chức phó giám đốc hành chính Viện Nghiên cứu khoa học Leningrad. Chính ra thì anh ta có thể hoãn dịch, nhưng cũng như tất cả các cán bộ Viện nghiên cứu, anh ta đã ghi tên sung vào đội tự vệ thành phố. Anh ta bị thương ở vùng ngoại ô Leningrad nhưng vẫn không chịu rời khỏi đội ngũ. Một người chỉ huy cũ của anh ta nay đã trở thành thủ trưởng quân sự cao cấp điều anh ta về Moskva. Anh ta được cất nhắc giữ một chức vụ mới, nhưng chưa kịp nhậm chức thì đoàn tàu hỏa chở anh ta bị nổ tung. Anh ta bị thương văng lên tận đầu cột điện, cho nên bây giờ anh ta luôn luôn cảm thấy cả nửa người bên trái “đau nhức không thể nào chịu nổi”.

- Vừa rồi tôi hét tướng lên trong lúc ngủ là bị nằm mê đấy, – anh ta giải thích. – Các bác sĩ đều bó tay, chẳng biết đối phó với bệnh của tôi như thế nào.

- Này, cậu hãy thú thực đi, – tôi nghiêm giọng nói. – Những lời cậu nói vừa rồi, cái nào là đúng sự thật, và cái nào là bịa đặt ra?

- Sự thật cả đấy thôi!

- Không đúng!

- Tôi xin cam đoan! Thời kỳ chúng ta chống đối nhau đã qua lâu rồi.

Hắn lại dám dùng đến hai chữ “chúng ta”.

- Người anh em ạ, bây giờ mọi việc đều đã kết thúc cả rồi. Tôi có cuộc sống của tôi và anh có cuộc sống của anh. Lúc này chúng ta không có ý đồ tranh giành với nhau nữa. Nói ra thì anh không tin. Nhưng xin cứ nói thẳng, mỗi khi nghĩ lại chuyện xung đột giữa hai đứa chúng mình, tôi thực lấy làm ngạc nhiên. Việc đó nhỏ bé quá so với những sự kiện long trời lở đất đang diễn ra trước mắt chúng ta.

- Cái đó dĩ nhiên rồi.

- Vậy thì chúng ta hãy coi chuyện cũ đã kết thúc.

Anh ta nhìn tôi bằng đôi mắt dò hỏi, rõ ràng là anh ta không dám tin rằng cuối cùng tôi có bằng lòng bỏ qua “cái chuyện cũ” kia không.

Nhưng tôi đã bằng lòng. Trong những ngày như thế này, tôi làm sao có thể chỉ khư khư ôm lấy mối hiềm thù riêng của mình? Tôi đau lòng nghĩ đến cái bóng đen to lớn đang tiến đến gần, che phủ đất nước ta. Giờ đây cái bóng đen đó đương đuổi theo chúng tôi, ập xuống đoàn tàu đã rã rời. Một thương binh què chân như tôi, đứng trước cái bóng đen ấy sẽ đối phó ra sao? Tôi thường nhớ đến cái cảnh tượng quen thuộc ở bệnh viện trước đây: Ngày này nối tiếp ngày khác trôi qua, đơn điệu, buồn tẻ vô cùng, tuồng như không bao giờ có chỗ kết thúc. Ngày ngày các cô y tá mang dép đế mềm mang hoa vào phòng đặt lên chiếc bàn cạnh giường tôi nằm. Lúc ấy tôi thực chẳng muốn nhìn thấy hoa, chẳng muốn sống trong cảnh tĩnh lặng đơn điệu của bệnh viện và chẳng muốn nghe những bước chân cố đặt thật nhẹ ấy chút nào.

Trong lòng tôi nảy ra một ý nghĩ khủng khiếp mà tôi không thể tưởng tượng được. Ý nghĩ đó là: “Rồi đây tôi sẽ không còn được tiếp tục bay nữa”, cả người tôi run lên. Tôi phải há hốc mồm ra để thở. Ý nghĩ của tôi bay xa, xa quá, đến nỗi tưởng chừng sẽ không bao giờ nó còn có thể quay trở về được nữa.