Nếu ghi lên bản đồ Moskva những tuyến đường mà tôi đã đi qua trong mấy tiếng đồng hồ từ sau khi tôi xuống máy bay đến khi tàu hỏa khởi hành, thì rất có thể gây cho người ta ấn tượng rằng tôi đã cố ý tìm mọi cách tránh mặt những người mà tôi hằng mong gặp gỡ. Tuy lý do tôi mong được gặp họ không giống nhau, song điều mong ước ấy ở trong tôi là rất thiết tha và thành thực. Vào thời gian ấy họ đều có mặt ở Moskva. Nếu theo dõi qua bản đồ, có thể thấy rằng ngày hôm ấy, lúc thì họ đi song song bên tôi, lúc thì họ đi đến nơi mà tôi vừa đi qua chỉ vài phút, cách nhau một vật kiến trúc nào đấy, và trượt nhau, không gặp. Nói tóm lại, ngày hôm ấy tôi không gặp may, trừ một trường hợp ngoại lệ, còn thì tôi chẳng gặp được ai cả.

Tôi đi thẳng từ sân bay, qua đường công viên đến ngõ Vorotnikovsky đến nhà thầy Korablyov, – may mà toàn bộ hành lý của tôi chỉ có một chiếc va-li con.

… Ngôi nhà gỗ hình hộp dựng khá công phu đã bị đổ nghiêng sang một bên, nổi bật giữa những tòa nhà cao xây theo kiểu mới, trông nó giống như một ngôi nhà cũ truyền thống ở nông thôn. Thầy Ivan Pavlych Korablyov không còn chiếm cả nửa gian nhà hầm như trước nữa. Tuy cảm giác chung của tôi là Moskva rất vắng người, nhưng ở đây thì khác hẳn. Hầu như sau các cửa sổ đều có những cái đầu thò ra nhòm ngó. Trên bậc thềm có mấy bà đương đan len. Khi tôi vừa ló mặt, ít nhất cũng có đến hai chục đôi mắt cùng đón nhìn tôi với vẻ ngạc nhiên, giống như hồi tôi xuất hiện trong sân nhà chúng tôi ở Ensk.

- Anh tìm ai?

- Tôi tìm ông Korablyov.

- Ông Ivan Pavlych ấy à? Thế thì đi dọc hành lang đến cửa thứ hai bên trái.

- Vâng, tôi biết, – tôi nói và bước lên bậc tam cấp. – Ông ấy có nhà không ạ?

- Anh cứ gõ cửa xem, hình như có nhà đấy.

Lần cuối cùng tôi gặp mặt thầy Korablyov là vào dạo trước chiến tranh. Tôi và Katya mang bánh ngọt và rượu nho Pháp đến nhà thầy mà không báo trước. Thầy đứng cạo râu ở phòng bên cạnh và nói chuyện với chúng tôi rất lâu, còn chúng tôi thì lật xem những tấm ảnh cũ của trường tiểu học. Mãi lúc lâu thầy mới trở ra, thầy mặc bộ quần áo mới tinh, cổ áo hồ cứng, bộ ria mép cuốn lên theo kiểu của thanh niên. Hôm nay trên dãy hành lang mờ tối này, chắc cái dáng của thầy cũng sẽ giống như cái đêm đẹp đẽ đáng ghi nhớ hôm nào. Thầy sẽ bước ra lập tức nhận ra tôi và sẽ reo lên: “Em đấy à, Sanya?”.

Tôi dừng lại trước một cánh cửa quen thuộc và gõ cửa hai ba lần. Bên trong lặng yên không một tiếng động. Thầy Ivan Pavlych không có nhà.

“Kính gửi thầy Ivan Pavlych”, – các bà đều tò mò nhìn tôi, tôi không muốn để họ trông thấy tôi đang rất sốt ruột, nên tránh sang một bên và viết một mẩu giấy con cho thầy. – “Em không biết còn có dịp quay trở lại đây nữa không. Katya đã sơ tán đến Yaroslavl vào giữa tháng Giêng. Ngay hôm nay em sẽ đến đấy tìm Katya. Cũng có thể em phải đi xa hơn nữa, cho đến khi nào tìm thấy Katya mới thôi. Em không thể viết hết những gì em đã gặp phải và nguyên nhân đứt liên lạc giữa hai thầy trò ta trong thời gian qua, trên mảnh giấy con này. Nếu thầy hoặc Valya (em hy vọng có thể gặp được cậu ta trong ngày hôm nay) biết tin tức của Katya thì thầy hãy viết thư cho đồng chí R., thiếu tướng hải quân theo địa chỉ như sau:

Thành phố Bắc cực, Bộ chính trị

Đồng chí thiếu tướng Hải quân R.

để đồng chí ấy chuyển cho em. Thầy Ivan Pavlych kính mến, cái tin tử trận của em chắc cũng đã đến tai thầy, nhưng người viết bức thư nhỏ này đích thực là em, là Sanya thân yêu của thầy đây”.

Ít ra cũng có đến mười cánh tay cùng đưa ra một lúc để cầm bức thư của tôi…

Các ga tàu điện ngầm dường như trở nên đẹp đẽ tráng lệ hơn trước. Tôi đáp tàu đến Cung Xô Viết. Có mấy người già ngồi bên con đường rợp bóng cây mang tên Gogol. Mỗi người cầm trên tay một chiếc gậy thô dành riêng cho người già. Nét mặt người nào cũng bình thản. Nhìn những nét mặt đó tưởng chừng như chiến tranh đã kết thúc từ lâu rồi. Một đám trẻ con đùa giỡn ở đầu phố – ngay trong giây phút ấy, tôi mới chợt nhận ra chính nơi đây là Moskva, Moskva!

Trước cửa nhà Valya treo một tấm biển bằng đồng khắc chữ: “Giáo sư Valentin Nikolaevich Zhukov”. A ha, thế là cậu ấy đã trở thành giáo sư rồi! Tôi bấm chuông, rồi gõ cửa, sau đó dùng chân đạp mạnh mấy cái…

Vào những ngày hè năm 1942, hầu như tất cả mọi người dân Moskva đều ăn ngủ tại nơi làm việc. Vậy việc tôi không tìm thấy giáo sư Zhukov vào giữa ban ngày, lại đúng vào giờ làm việc là một việc chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng giờ đây cái ấn tượng cũ cho rằng hễ lúc nào tôi cần nhất thì cậu Valya ấy của tôi lại biến đi đằng nào, làm cho tôi khó chịu. Tôi lại đạp mạnh chân vào giữa cửa lần nữa. Cánh cửa chợt vang lên một tiếng két nhỏ rồi từ từ hé ra như một kẻ biết điều. Tôi luồn tay rút chốt rồi mở toang cửa ra.

Trong phòng vắng vẻ không bóng người. Cái hy vọng mỏng manh rằng Valya ngủ say liền tan biến mất. Tôi bước vào căn phòng nguyên là phòng ăn đồng thời là phòng nuôi trẻ. Lạ thật, không hiểu tại sao trong căn phòng này được dọn dẹp bày biện rất sạch sẽ ngăn nắp. Trên mặt bàn trải một tấm khăn sạch và trên trần treo những chuỗi giấy màu cắt hoa rất khéo. Cứ trông bốn bức tường được phủi bụi sạch bóng, mấy chậu hoa được chăm sóc tươi tốt đặt trên bậu cửa sổ, là có thể biết ngay rằng ở đây đã từng có bàn tay chăm lo của người phụ nữ. A, thì ra cái anh chàng Valya này lại yêu hoa đến thế! Chỉ có nhà nghệ thuật vĩ đại mới có thể tưởng tượng ra cái cảnh Valya cũng biết yêu hoa và trồng hoa!

Tôi bước vào “bếp riêng”. Một chiếc giường sắt kê sát chân tường. Trên đầu giường đặt một chiếc áo liền váy đã được xếp ngay ngắn. Trước đây Katya cũng có một chiếc áo liền váy màu thanh thiên điểm màu trắng hoa cà. Người đàn bà nào sống trong căn phòng bỏ không này nhỉ? Qua những bức thư đầu tiên của Katya, tôi biết rằng Kira đã đưa con đi sơ tán từ ngày đầu xảy ra chiến tranh, “Kẻ nào đã trói buộc anh, anh yêu quý của em?”. Tôi bất giác nhớ đến một bức thư của Katya. Trong bức thư đó, nàng chế giễu Kira, kể rằng Kira đã ngậm đắng nuốt cay vì anh chồng rất say mê nghiên cứu một loại cáo lai màu nâu xám với loại “Zhenka Kolpakchi” nào đó có những đôi mắt không to bằng nhau. Zhenka Kolpakchi có đôi mắt không to bằng nhau đã không mất thì giờ vô ích.

Dù thế này hay thế khác, cuối cùng tôi vẫn không tìm gặp được Valya.

“Valechka thân yêu”, – tôi viết thư cho cậu ta, – “trên đường đi đến Yaroslavl, mình hy vọng sẽ tim được Katya ở đấy hoặc ít ra cũng biết được tin tức của cô ấy, mình ghé vào thăm cậu, nhưng rất tiếc là không gặp được nhau. Đã nửa năm nay mình chẳng nhận được tin tức gì của Katya cả. Hồi còn ở Leningrad, cô ấy và Kira có viết thư cho nhau. Cũng có thể Kira hoặc cậu biết tin tức của Katya chăng? Sau khi bị thương, mình đi nằm viện và có viết thư cho cậu, nhưng không nhận được thư trả lời. Mình đã phải kinh qua muôn vàn gian nan, nhưng nếu biết được tin tức của nhau, biết rằng các cậu vẫn khỏe mạnh thì cho dù không gặp được mặt nhau, trong lòng mình cũng nhẹ nhàng đôi chút. Gửi thư cho mình thì gửi ra hạm đội miền Bắc, địa chỉ là nhờ đồng chí R. thiếu tướng Bộ chính trị Hải quân ở thành phố Bắc cực chuyển. Đấy là địa chỉ tin cậy duy nhất của mình, hiện nay mình chưa có địa chỉ nào khác. Valya thân yêu, chúc cậu mạnh khỏe luôn. Mình đã tự mở cửa để vào nhà. Bây giờ mình đóng chặt, cậu chỉ có cách phá tung ra mà vào – như thế vẫn còn hơn là để nhà trống cửa. Có lẽ trước khi đi Bắc cực, mình sẽ ghé lại cậu một lần nữa”.

Tôi để mảnh giấy trên mặt chiếc bàn đặt ở “bếp chung”. Sau đó tôi nâng cái chốt cửa lên, để sau này nó có thể rơi đúng vào lỗ cài. Xong tôi lách người ra bên ngoài, đóng mạnh cửa lại. Và thế là cánh cửa đã được chốt cứng.

Còn một việc quan trọng nữa tôi phải làm. Tôi cần phải đến nhà một người ở cách nhà Valya không xa lắm. Việc chủ nhà có hoan nghênh chuyến đến thăm của tôi hay không tôi không quan tâm lắm.

Lẽ ra tôi phải đến thăm anh ta từ lâu kia!

Trong Quân y viện, những đêm dài không ngủ được và những khi trăn trở trong giấc mơ, tôi đã nghĩ đến cuộc gặp gỡ này. Tôi cần đến anh ta vô cùng, đến nỗi nếu chưa tìm thấy anh ta thì chết cũng không sao yên lòng được.

Đã nhiều lần tôi tự vẽ ra cho mình cảnh tượng của cuộc gặp gỡ này. Có khi, tôi mơ tưởng rằng tôi sẽ đột ngột xuất hiện ngay trước mặt anh ta, chính khi anh ta cảm thấy thoải mái nhất trong cuộc sống, giả dụ như lúc anh ta đang ở trong nhà hát và hoàn toàn không nghĩ đến tôi. Có lúc tôi lại tưởng tượng rằng trong khách sạn, tôi bước vào phòng, khóa trái cửa lại và nhìn anh ta mỉm cười. Lại có lúc, tôi như thấy anh ta nằm vắt chân trong ánh sáng ban mai nửa mờ nủa tỏ, tôi liền ngồi xuống chiếc giường bên cạnh. Đôi mắt hé mở của anh ta với những tia sáng thật đáng sợ.