- Chuyện nói lại từ đầu rất dài, nó xảy ra từ hồi chúng ta còn ngồi ở ghế nhà trường tiểu học, – Romashov nói tiếp. – Hồi ấy, đêm nào tôi cũng phải cặm cụi học mới có thể lên lớp trả lời thầy giáo một cách lưu loát như anh. Tôi cố kiềm chế mình không nghĩ đến tiền tài, vì tôi thấy nó chẳng lôi cuốn được anh. Tôi đã từng mong được như anh, được trở thành anh. Tôi cảm thấy rất đau khổ vì anh luôn luôn hơn tôi một cái đầu, anh vững vàng hơn tôi.

Bàn tay run run của hắn thò ra rút một điếu thuốc trong chiếc hộp thủy tinh đặt trên mặt bàn rồi quờ quạng tìm lửa.

Tôi bật máy lửa cho hắn. Hắn châm thuốc, hít một hơi dài rồi ném điếu thuốc ra xa.

- Có lúc thấy anh trên đường phố, tôi thường phải giấu mình vào một góc nào đó và sau đó bám theo phía sau như một cái đuôi. Trong nhà hát, tôi thường ngồi đằng sau anh. Lạy Chúa, không biết tôi với anh khác nhau ở chỗ nào mà những điều tôi nhìn thấy không thể nào giống như các anh, cách nhìn của tôi đối với mọi chuyện đều khác các anh. Đúng rằng chẳng những Katya là giao điểm tranh giành của chúng ta, mà tôi có cảm giác rằng bất cứ việc gì ở bất cứ nơi nào, tôi đều phải giành giật đấu tranh với anh. Chính đấy là nguyên do tại sao tôi hiểu cặn kẽ mọi chi tiết sinh hoạt của anh. Anh đã từng làm việc trong Đội Hàng không nông nghiệp Volga, sau đó đến Viễn Đông. Khi anh xin ra Bắc cực không được, đã sung vào đoàn quân sang Tây Ban Nha. Ôi, đấy chính là điều tôi hằng ao ước, nhưng về sau anh lại trở về an toàn, – hắn gào lên một cách phẫn uất. – Hơn nữa, từ đó về sau, con đường anh đi cứ thuận buồm xuôi gió. Anh sống cùng Katya và hai người trở về Ensk. Đấy anh xem, ngay cả những việc có thể anh đã quên, tôi vẫn còn nhớ rạch ròi. Anh có thể quên đi, bởi anh là con người hạnh phúc! Còn tôi thì không thể được, bởi tôi là con người bất hạnh.

Hắn chán nản thở dài, khép hai mắt lại rồi lại mở ra. Trong khoảnh khắc, như có một luồng ý nghĩ tỉnh táo, sắc bén, khác hẳn với cái nhiệt tâm muốn bộc bạch tâm trạng của mình loáng qua trong đầu óc hắn. Tôi im lặng nghe hắn nói tiếp.

- Đúng là tôi muốn tách lìa anh với Katya ra. Vì mối tình yêu đó là hạnh phúc lớn nhất trong đời anh. Tôi ghen tức đến cùng cực. Tôi nghĩ rằng anh yêu cô ấy chỉ đơn thuần vì tình yêu thôi. Còn tôi thì còn vì muốn giành cô ấy ra khỏi tay anh. Bây giờ tôi lại đi nói chuyện tình yêu với anh, thực là nực cười! Nhưng kết quả của cuộc tranh đoạt ấy là sự thất bại của tôi. Đối với tôi, cái nhục này còn cay đắng hơn cả việc anh vẫn còn sống trở về và số phận lại lừa dối tôi.

Tiếng chuông điện thoại đặt ở cửa ra vào bỗng vang lên. Tiếng Vyshimirsky trả lời:

- Vâng, anh ấy về rồi. Ông là ai ạ?

Nhưng không hiểu sao ông ta không gọi Romashov ra nói chuyện.

- Lúc ấy chiến tranh nổ ra, tôi cũng ghi tên tòng quân. Chính ra là tôi được miễn quân dịch nhưng tôi đã từ chối việc ấy. Nếu trong thời gian ấy mà tôi bị trúng đạn chết thì hay biết chừng nào! Nhưng tự trong đáy lòng tôi vẫn mong anh chết. Chính thế, mong anh chết! Một hôm, trong lúc tôi đang nằm trong một gian nhà kho, một phi công mang báo đến đứng ở cửa đọc. “Ô, cừ khôi thật!” – Anh ta reo lên – “Nhưng thật tiếc bị hy sinh mất rồi” – “Ai thế?” – “Đại úy Grigoriev cùng toán bay của đồng chí ấy”. Tôi đã đi đọc lại mẩu tin ấy có đến hàng nghìn lần, cho đến khi thuộc làu từng chữ một. Không ngờ mấy ngày sau, tôi lại gặp anh trên đoàn tàu quân sự.

Thực là một việc lạ lùng, tuồng như vì tôi không làm thỏa mãn sự mong muốn của hắn, cứ ngang nhiên sống mãi, nên bây giờ hắn có quyền buộc tội tôi phải đồng tình với hắn. Nhưng hắn nói rất hăng hái, không mảy may chú ý đến cái vị trí mà hắn đương lâm vào.

- Những việc này xảy ra về sau thì anh đã biết cả rồi. Thật đúng là một cơn ác mộng, hễ nhớ đến là cảm thấy hổ thẹn vô cùng! Khi còn trên tàu hỏa, điều khiến tôi hết sức ngạc nhiên là hầu như anh không hề nhớ đến Katya. Tôi thấy điều mà anh quan tâm lúc ấy là tình hình hỗn loạn của mặt trận. Đấy là tác phong của anh, tôi biết vậy. Anh có thể sẵn sàng hy sinh thân mình chứ không chịu rút lui. Cái đó đối với tôi, lại một lần nữa chứng minh rằng anh cao hơn tôi một cái đầu, rằng anh vững vàng hơn tôi.

Hắn bỗng im bặt không nói nữa. Hắn ngồi ngay trước mặt tôi, mặc bộ quần áo màu tro, trông hệt như một bức tượng. Tuồng như trên thế giới này, từ xưa đến nay chưa bao giờ tồn tại những cánh rừng bạch dương, những lớp lá rụng ẩm ướt, cùng đống cành khô đã ngăn trở chiếc gậy khi ném tới. Tuồng như chưa có lúc nào tôi nằm chống khuỷu tay trên mặt đất, gắng sức cưỡng lại một câu gọi cứ muốn bật ra mồm: “Romashov, hãy quay lại”. Lúc ấy thậm chí tôi đã bóp chặt nắm tay đến phát đau lên, tức nỗi không thể dùng súng lục giết chết hắn.

- Đúng thế, đúng là mày đã tìm hết mọi mưu ma chước quỷ để định hại tao, – tôi nói. – Bây giờ mày hãy ký vào tờ giấy này.

Trong lúc hắn kể thao thao bất tuyệt, tôi đã ghi lại lời “cung khai” của hắn, đấy cũng chính là tóm tắt quá trình phá hoại công việc tìm kiếm của đội thám hiểm. Tôi không biết viết công văn, đối với tôi, đó là một công việc hết sức rắc rối. Nhưng tôi có thể viết hết “Lời khai của Romashov” theo như lời hắn nói: “Lừa dối lãnh đạo của Tổng cục Đường hàng không Bắc cực một cách bỉ ổi” vân vân.

Romashov đọc lướt qua một lượt bản ghi của tôi.

- Được, – hắn hạ thấp giọng nói. – Nhưng trước hết tôi cần phải giải thích cho anh rõ…

- Hãy ký đi rồi sau sẽ giải thích.

- Nhưng anh sẽ không hiểu…

- Ký đi, đồ đê tiện! – Giọng nói của tôi khiến hắn hốt hoảng. Hai hàm răng của hắn va vào nhau lập cập.

- Ký đi!

Hắn ký xong, hằn học ném cây bút sang một bên.

- Anh cần phải cám ơn tôi mới phải, nhưng bây giờ anh lại muốn lợi dụng lòng chân thành của tôi để hại tôi. Được lắm!

- Đúng thế, mày là kẻ cần phải trừng trị xứng đáng.

Hắn nhìn tôi. Lúc này hình như hắn lại hối hận là đã không kết liễu tôi ngay trong khu rừng bạch dương.

- Sau khi về đến Moskva, – hắn lại tiếp tục kể, – tôi liền tích cực tìm cách đến Leningrad. Tôi đi qua hồ Ladoga, ở đấy nhiều tàu bè đã bị đắm vì bom đạn của bọn Đức. Nhưng cuối cùng tôi đã đi đến nơi, và đến đúng như ngày giờ đã định trước. Thật là ơn Chúa, ơn Thượng đế, – hắn dừng lại giây lát rồi vội vã nói thêm. – Chỉ cần đến chậm một ngày, không biết sẽ xảy ra việc gì, chắc là tôi chỉ có thể đến để đưa ma cô ấy thôi.

Việc ấy có thể là sự thực. Khi nghe Vyshimirsky nói hắn đã từng đến Leningrad, tôi liền nhớ đến cái viên thiếu tá tóc đỏ mà chị quét đường và các em nhỏ đã kể lại: “Cô ấy gặp một người tóc đỏ, anh ta có mang theo bánh mì. Cả một ba lô to những bánh và thức ăn, lúc nào cũng cõng trên lưng, không chịu đưa cho tôi giữ hộ”. Nhưng có một điều khiến tôi băn khoăn không yên tâm. Chắc chắn là hắn đã nói cho Katya biết rằng tôi đã hy sinh, tất nhiên là hy sinh trong lúc chiến đấu chứ không phải trong cánh rừng bạch dương.

- Tôi đến Leningrad như thế đấy. Anh không thể hình dung ra tình hình lúc ấy đâu. Tôi lĩnh được ba trăm gam bánh mì, đã đưa cho Katya một nửa. Đến cuối tháng chạp, tôi lại xoay được một ít đường mạch nha. Khi tôi đưa cho Katya, tôi đã cắn gần như nát cả ngón tay của mình. Tôi ngã quỵ xuống ngay trước giường của cô ta, cô ta kêu lên “Misha”, nhưng tôi không còn đủ sức để đứng dậy được nữa. Tôi đã cứu sống cô ấy, – hắn cố nhấn mạnh cái ý cuối cùng ấy, vì sợ tôi không tin lời hắn. – Còn bản thân tôi tại sao lại không chết, vì chính tôi thực sự hiểu rằng cô ấy và anh đều cần đến tôi.

- Cả tao cũng cần đến mày kia ư?

- Phải, anh cũng cần đến tôi. Skovorodnikov viết thư cho cô ấy nói rằng anh đã bị bắn chết. Khi tôi đến, cô ấy đã thân tàn ma dại vì quá đau thương. Nhưng khi tôi nói rằng tôi đã gặp anh còn sống thì sức sống của cô ấy… chà, chỉ cần anh nhìn thấy một chút thôi! Chính trong giây khắc ấy tôi đã thấy rõ hết nỗi đê tiện của mình, – hắn hét to lên. Giọng hắn to đến nỗi căn phòng dội lên một hồi âm vang động, khiến ông già Vyshimirsky giật mình ngã từ trên ghế xuống. – Đứng trước một mối tình như thế, tôi trở nên đê tiện quá. Lúc ấy tôi đau khổ như bị thắt cổ, hối hận là đã nuôi ý nghĩ giết hại anh. Nếu anh chết, cái chết ấy sẽ không mảy may mang đến hạnh phúc cho tôi.

- Nói hết chưa nào?

- Vâng, hết rồi. Vào giữa tháng Giêng tôi bị cử đi công tác ở Khvoynaya. Hai tuần sau, khi tôi mang được thịt trở về thì căn phòng vắng tanh. Chắc anh cũng biết Varya Trofimova, bà ấy đã đưa Katya lên máy bay đi mất rồi.

- Đi đâu?

- Tôi đã hỏi rõ đến Vologda, sau đó chuyển đến Yaroslavl.

- Mày đã hỏi ai ở Yaroslavl chưa?

- Đã hỏi trưởng trạm sơ tán, ông ta quen tôi.

- Đã nhận được thư trả lời rồi chứ?

- Rồi, nhưng trong thư ông ta cho biết là Katya chỉ lưu lại trạm ấy trong một thời gian ngắn, sau đó lại được chuyển đến bệnh viện dành riêng cho người Leningrad.

- Đưa thư ra xem nào.

Hắn mở ngăn kéo lấy đưa tôi một bức thư. “Trạm Vspolye, – tôi đọc. – Về việc anh hỏi…

- Tại sao lại Vspolye?

- Trạm sơ tán đóng tại đó, cách Yaroslavl hai ki-lô-mét.

- Bây giờ tất cả đã nói hết rồi chứ?

- Hết rồi.

- Thế thì hãy nghe tao nói đây, – tôi cố tự kiềm chế để khỏi để lộ sự xúc động, nói với Romashov. – Dù mày đã tận tình chăm sóc Katya đến mức nào, việc tha thứ cho mày hay không tao cũng không thể quyết định được. Vì những hành động mà mày đã đối xử với tao vừa qua không còn là sự tranh chấp cá nhân giữa hai người nữa. Khi mày định giết chết tao, giết chết một người đang bị thương nặng, cướp đi tất cả của cải tài liệu, bỏ rơi tao một mình trong rừng vắng, là không phải mày đấu trí với tao nữa. Hành động đó đã trở thành hành vi phạm tội mang tính chất nhà binh. Mày đã phạm một tội như vậy, nên trước hết cần phải xét xử như một tên đào ngũ đã phản bội lời thề.

Tôi ném một cái nhìn giận dữ vào giữa mặt hắn. Nhưng ngay lúc đó tôi cảm thấy rất lạ, hắn không hề nghe tôi nói. Có tiếng bước chân của hai ba người nào đó đang đi lên cầu thang. Romashov hốt hoảng nhìn bốn chung quanh và đứng bật dậy.

Bên ngoài có tiếng gõ cửa, sau đó ấn chuông.

- Có mở không ạ? – Vyshimirsky từ phòng bên hỏi vọng sang.

- Không! – Romashov dằn giọng. – Hãy hỏi xem họ là ai đã. – Hắn như người mất hồn, giọng nói lắp bắp, run run. Hắn nói thêm một câu rồi khẽ khàng xoay chân đi một vòng trong phòng như khiêu vũ.

- Ai đấy?

- Mở cửa, chúng tôi ở Phòng Quản lý nhà đất đây.

Romashov hắt ra một hơi thở bị nén trong hai hàm răng nghiến chặt.

- Bảo họ là tôi không có nhà.

- Khi nãy họ gọi điện thoại đến, tôi không biết nên đã bảo với họ là anh có nhà.

- Tất nhiên là có nhà rồi, – tôi nói lớn.

Romashov nhảy bổ về phía tôi, chụp giữ lấy cánh tay tôi. Tôi đẩy hắn ra. Hắn rít lên qua kẽ răng rồi đi theo sau tôi ra hành lang, và giống như khi nãy, hắn đứng như phỗng giữa bức tường và chiếc tủ áo.

- Xin chờ một tí, – tôi nói. – Tôi mở ngay bây giờ đây.

Hai người từ bên ngoài bước vào – một người đàn ông trạc trung niên, nom vẻ mặt đăm chiêu với cái dáng đủng đỉnh chủ nhân của ông ta, có thể đoán biết ông ta là nhân viên quản lý nhà đất. Còn người thứ hai chính là người mà tôi đã gặp trong Sở Quản lý nhà đất, anh ta còn rất trẻ, đầu đội chiếc mũ “phớt” loại hảo hạng, động tác chậm chạp. Người trẻ tuổi ấy thoạt tiên nhìn tôi rồi thong thả nhìn sang phía Romashov.

- Ông là công dân Romashov phải không?

- Vâng.

Vyshimirsky sợ xanh mặt. Giọng nói của người trẻ tuổi rất vang, đến nỗi làm cho mọi người đều phải quay lại nhìn về phía anh ta.

- Có vũ khí trong người không?

- Không. – Romashov trả lời như một cái máy, các thớ thịt trên mặt hắn giật lên từng cơn.

- Thôi được, hãy chuẩn bị hành lý đi. Không cần mang theo nhiều. Chỉ cần quần áo thay đổi. Đồng chí quản lý, nhờ đồng chí dẫn phạm nhân đi. Đồng chí đại úy, đề nghị đồng chí đưa tất cả chứng từ ra xem…

- Nikolai Ivanovich, đây là chuyện nhảm nhí, chuyện vớ vẩn! – Romashov hét lên từ phòng bên cạnh, hắn đang thu xếp đồ đạc vào trong túi xách. – Chỉ vài ngày là tôi trở về thôi. Còn phải lo cho cái chuyện hạ thủy chết tiệt kia nữa. Bác phải nhớ chuyện hạ thủy mà tôi đã nói với bác đấy nhé.

Hai hàm răng ông Vyshimirsky lại va vào nhau lập cập. Rất dễ dàng nhận ra rằng ông ta chưa hề được nghe nói về cái chuyện hạ thủy gì đó bao giờ.

- Sanya, mong rằng anh có thể tìm được cô ấy ở Yaroslavl, – giọng Romashov cất cao hẳn lên. – Hãy chuyển lời hỏi thăm của tôi…

Tôi nhìn thấy hắn ném cái túi xách xuống sàn nhà và nhắm nghiền hai mắt, đứng lặng hồi lâu.

- Được lắm, chả có gì ghê gớm cả, – hắn lẩm bẩm trong miệng.

- Xin lỗi, ông có thể cho xin cốc nước uống không ạ? – Người trẻ tuổi hỏi ông Vyshimirsky.

Vyshimirsky đem ra một cốc nước cho người trẻ tuổi. Lúc này mọi người đã đứng ngoài hành lang. Romashov đeo túi xách trên lưng, người quản lý nhà đất vẫn im lặng không nói một câu nào, ông già Vyshimirsky thì kinh hoàng cầm chiếc cốc không trong tay. Mấy giây im lặng nặng nề trôi qua. Chợt người trinh sát viên mặc thường phục đẩy cửa ra.

- Xin chào. Xin lỗi là đã làm phiền đến ông. – Sau đó anh ta lịch thiệp dẫn Romashov đi.

* *    *

Lần này, thần vận mệnh thông qua người đại diện của Cục cảnh sát Moskva ập đến nhà Romashov, làm gián đoạn cuộc nói chuyện của chúng tôi. Nếu lúc ấy có nhiều thì giờ, chắc tôi cũng sẽ tìm cách thăm dò những nguyên do và sự phát triển của chuyện ấy. Nhưng tàu hỏa đi Yaroslavl sẽ khởi hành vào lúc 20 giờ hai mươi phút, mà tôi còn mấy việc sau đây cần phải làm:

a) Đi gặp Slepushkin. Chẳng những chỉ gặp mà còn phải làm thủ tục, có thể phải mất một tiếng rưỡi đồng hồ.

b) Đến Cục Khen thưởng. Khi còn ở thành phố M., tôi đã nhận được giấy báo rằng cấp trên đã phê chuẩn việc tặng thưởng Huân chương Cờ đỏ hạng hai cho tôi. Có thể đến Hội đồng nhân dân lĩnh giấy chứng nhận.

c) Chuẩn bị thức ăn mang theo dọc đường. Các thứ thực phẩm tôi mang từ M. đến đều nhường lại cho một phi công bạn chiến đấu của tôi, trước kia cùng trung đoàn ở Leningrad, và hiện nay cậu ấy công tác ở vùng biển Baltic.

d) Mua vé tàu. Nhưng vấn đề này không đáng lo lắm, vì dẫu không có vé tôi cũng đi được.

Ngoài ra tôi còn phải viết vài nét về Romashov theo yêu cầu của chánh án Tòa án quân sự.

Tất cả những công việc đó tôi đều phải hoàn thành, có nghĩa rằng đây là nội dung cuộc sống của tôi trong bốn, năm tiếng đồng hồ trước khi lên tàu đi Yaroslavl. Nhưng ngay bây giờ tôi phải đến nhà Valya Zhukov. Từ đây đến đó phải mất khoảng năm phút, tôi quyết định dùng số thời gian này để suy nghĩ về những lời nói nửa giả nửa thật để hòng thoát thân vừa rồi của Romashov.

Tôi dừng lại trên quảng trường Arbat một lúc, suy nghĩ xem có cần đến nhà Valya một lần nữa không. Cuối cùng tôi quyết định đi cắt tóc, vì trước khi đến Cục Địa lý thủy văn, cần phải cạo mặt, thay bộ quần áo sạch, bởi vì thiếu tướng hải quân định giới thiệu tôi làm quen với một vị tướng khác.

Đúng mười bảy giờ tôi có mặt ở nhà Slepushkin. Lúc mười tám giờ đã làm xong mọi thứ thủ tục tại phòng cán bộ của Cục Địa lý thủy văn, lĩnh giấy chứng nhận đi công tác vùng Bắc cực, làm việc dưới sự lãnh đạo của đồng chí R.. Nếu là hai ba năm về trước đây, chỉ cần nhìn thấy những dòng chữ khô khan này, thì trước mắt tôi sẽ hiện ngay lên cảnh những đỉnh núi xa mờ hoang vắng bị ánh nắng yếu ớt ở vùng Bắc cực rọi chiếu rồi. Nhưng bây giờ trong lòng tôi tràn đầy phấn chấn và niềm tự tin. Tôi cất giấy chứng nhận vào túi áo nghĩ bụng: chà, sao lại không đề nghị đồng chí R. dùng điện báo quân sự liên lạc với Yaroslavl nhỉ? Liên lạc được lắm chứ! Tôi vừa nghĩ vừa bước ra khỏi trụ sở Cục Địa lý thủy văn.

Tôi không định kể về những việc đã ngốn mất một tiếng rưỡi đồng hồ ở Cục Khen thưởng. Nhưng cần phải kể về cuộc gặp gỡ cuối cùng với người Moskva đáng ghi nhớ.

Tôi bước vào con đường hầm dẫn vào tàu điện ngầm. Lúc này tôi đã mệt lử, một tay xách va-li, một tay xách ba-lô. Vào giờ tan tầm, tuy đến năm 1942, đường tàu điện ngầm đã được mở rộng, nhưng trước đầu thang máy vẫn còn ùn lại một đám đông người. Chiếc thang máy đưa tôi lên cao dần, tôi chú ý quan sát bộ mặt của những người dân Moskva và bất giác nhận ra rằng trong cái ngày bận rộn, mệt nhọc vừa qua, tôi đã không có đủ thì giờ để nhìn kỹ bộ mặt của thành phố. Lúc ấy tôi chợt nhìn thấy một người đàn ông to béo, đầu đội mũ phớt, mình mặc áo bành-tô vai cứng, ông không bước bộ lên bậc thang mà như đang bơi giữa đám đông, thân hình được dần dần nâng lên cao, nhờ bộ máy cực khỏe của chiếc thang máy.

Người ấy là Nikolai Antonovich.

Ông ta đã nhận ra tôi chưa nhỉ? Cho dù ông ta đã nhận ra, thì cái anh đại úy quèn, mặc bộ quân phục rách chưa kịp vá, xách chiếc ba-lô cũng rách tươm, để lộ cả một đầu bánh mì ra ngoài như tôi đây, liệu có liên quan gì đến ông ta?

Ông ta nhìn lướt qua mặt tôi bằng một ánh mắt lơ đãng và nghiêm trang.