Trên cánh đồng đêm khuya trùm phủ một thứ im lặng đặc biệt của ngày hè. Tôi đi dọc theo cánh đồng đêm khuya, thong thả tiến vào thành phố. Ánh đèn phòng không quét những luồng sáng dài qua bầu trời đầy sao và yên tĩnh. Thành phố đây rồi. Trên mọi đường phố đều gặp các đội tuần tra của Bộ Tư lệnh bảo vệ. Họ chặn tôi lại và kiểm tra giấy tờ. Đây là bệnh viện được xây dựng dành riêng cho người Leningrad. Cô hộ lý trực ban nghiêm trang giải thích cho tôi biết rằng, đã ba tháng nay bệnh viện của cô không thu nhận một người Leningrad nào.

- Chín giờ văn phòng bệnh viện sẽ bắt đầu làm việc, – cô ta nói, – mà bây giờ mới có ba giờ rưỡi sáng.

Tôi ngả lưng xuống chiếc đi-văng ngắn và thấp, mơ màng nửa thức nửa ngủ. Katya của tôi lúc này ở đâu?

Sáng sớm hôm sau, đồng chí bác sĩ chủ nhiệm dẫn tôi vào phòng làm việc của ông. Tất cả mọi thứ đồ đạc trong phòng đều phủ một màu trắng: bàn trắng, cửa sổ trắng, trên chiếc giường trắng phủ một tấm “đra” cũng trắng tinh. Tôi chìm đắm trong một hồi ức xa xăm. Hồi ấy tôi là một chú bé mười bảy tuổi, tôi ngồi im lặng trong phòng khám và ở buồng trong, qua cánh cửa hé mở, tôi nhìn thấy bà Maria Vasilievna nằm trên một chiếc giường phủ “đra” trắng, sắc mặt bà trắng bệch ra tựa như đẽo bằng ngà voi.

- Chị ấy tên gì, họ gì và họ bố là gì? Bao nhiêu tuổi? – Đồng chí bác sĩ chủ nhiệm hỏi.

Tôi nói tên, họ và tuổi của nàng. Lúc ấy một cô hộ lý bước vào, tay đang buộc dây áo “bờ-lu”, bác sĩ liền giao cho cô ta tìm phiếu khám bệnh của Katya.

Chúng tôi ngồi chờ, hút thuốc và trao đổi với nhau dăm ba câu chuyện. Gần đây có hơn một nghìn máy bay Anh oanh tạc Bremen. Có tin đồn tiêu chuẩn cung cấp bánh mì ở Moskva lại nâng cao, tin ấy có đúng không? Hiện nay tuy chúng ta đã ký hiệp định với Anh – Mỹ, nhưng liệu mặt trận thứ hai có được nhanh chóng mở ra không?

Lúc này cô hộ lý đang lục tìm phiếu khám ở phòng bên cạnh; những tấm phiếu của người còn sống và của người đã chết.

Chuông điện thoại reo vang, đồng chí bác sĩ chủ nhiệm gắt với ông trưởng phòng Y vụ nào đó hồi lâu. Tôi lặng lẽ ngồi chờ. Cô hộ lý sẽ mang tin gì đến cho tôi đây? Cái chết của Katya hay tin vui nàng vẫn còn sống? Sự lặng lẽ đợi chờ này liệu có thể đem đến cho người ta bao niềm thoải mái?

Cuối cùng cô hộ lý đã trở lại. Đồng chí bác sĩ chủ nhiệm vẫn chưa kết thúc cơn giận dữ của mình qua điện thoại, cô cầm chiếc phiếu trong bàn tay thon nhỏ như tay trẻ con của mình.

- À, không sao cả, – bác sĩ chủ nhiệm nói. – Tình hình sức khỏe của chị ấy rất tốt, đã ra viện hồi tháng ba năm 1942.

Hình như lúc đó sắc mặt tôi càng tái hơn trước nên ông liền đứng dậy, đi vòng qua chiếc bàn đến cạnh, đặt tay lên vai tôi và nhắc lại rành mạch: “Tình hình sức khỏe rất tốt. Đã ra viện hồi tháng ba năm 1942”.

Ông nhìn thấy vẻ bối rối lo lắng của tôi khi nghe nói rằng giữa tháng Hai, hồng huyết cầu của Katya chỉ còn lại bốn mươi hai phần trăm, liền cười vui vẻ.

Bây giờ đã rõ rồi, nàng đã đi Novosibirsk cùng với trại trẻ. Nếu quả là nàng đã đến thành phố ấy thì cũng tốt biết bao, nhưng không phải! Trại trẻ đóng trong một nông trường cách thành phố Novosibirsk những hai trăm cây số.

Tôi đến ủy ban hành chính tỉnh Yaroslavl chép lại địa chỉ chính xác của trại trẻ: ga Yadomskaya thượng, làng Lubny đại, huyện Shchukinsky vân vân… Trong bức điện báo ngắn ngủi hai mươi lăm chữ gửi cho Katya, địa chỉ của nàng đã chiếm mất mười bảy chữ, lại thêm cái địa chỉ của tôi, vì thế, cuối cùng chỉ còn lại bốn chữ để tôi bày tỏ toàn bộ tình cảm và ý nghĩ của mình đối với nàng.

Ngoài bức điện này ra, tôi còn đánh đi ba bức điện khác từ Yaroslavl. Một bức cho dì Dasha, báo cho dì ấy biết rằng Katya vẫn còn sống và tôi hy vọng là có thể nhanh chóng gặp được nàng. Bức thứ hai cho Valya Zhukov ở Moskva, báo tin rằng tôi chưa tìm được Katya, rằng có lẽ nàng đã chuyển đến Novosibirsk theo trại trẻ. Bức thứ ba cũng đánh về Moskva cho Slepushkin đề nghị ông cho phép tôi được tiếp tục tìm vợ theo sự thỏa thuận riêng giữa ông và tôi.

Tôi mong muốn được sống tách riêng một mình để nghỉ ngơi và suy nghĩ một số vấn đề. Nhưng rất tiếc là không thuê được phòng riêng. Nhưng cũng may là người ở cùng phòng với tôi là một thiếu tá lục quân đã có tuổi. Rõ ràng là ông ta cũng mong muốn được nghỉ ngơi yên tĩnh không hề kém hơn tôi, nên cứ đến tám giờ là ông ta đã đi nằm và ngủ rất say. Mặc cho suốt đêm tôi trằn trọc, làm cho chiếc giường kêu lên không ngớt, mặc cho hai lần người nữ trực ban vào phòng kiểm tra xem có tắt đèn không và mặc cho tiếng bước chân ồn ào, nhộn nhịp ngoài hành lang, giấc ngủ của ông vẫn không bị cắt đứt.

Nửa đêm ông thức dậy hút thuốc. Ông ngồi xếp hai chân vào nhau rất lâu, như kiểu người Thổ Nhĩ Kỳ. Tôi cũng hút thuốc theo. Tôi chẳng hiểu một chút gì về ông, và ông chẳng hiểu một chút gì về tôi. Nhưng cả hai chúng tôi đều lặng lẽ nhìn đốm lửa đỏ sáng lên trong đêm tối ở đầu điếu thuốc mà cùng suy nghĩ về một chuyện như nhau. Chiến tranh đã đưa hai con người không quen biết nhau đến cạnh nhau, trong một gian phòng. Lúc này, vấn đề mà chúng tôi cùng nghĩ đến là chiến tranh. Sau cuộc chiến đấu bảo vệ hết sức anh dũng qua hai trăm năm mươi ngày, ngày hôm qua bộ đội của chúng ta đã rút lui khỏi Sevastopol.

Người bạn chung phòng của tôi hút xong thuốc liền ngủ tiếp. Tôi cũng ngủ theo. Nhưng sau đó có lẽ tôi nghe có tiếng ai đó nói lớn ngoài hành lang:

- Một giờ rưỡi rồi.

Cảnh tượng Sevastopol chợt hiện ra trước mắt tôi. Nó không phải là cái thành phố trơ trụi, mù bụi và thâm nghiêm trong dáng vươn lên phía trước để đón lấy một số phận oai hùng mà tôi đã nhìn thấy vào tháng Chín năm 1941; mà là một thành phố tươi vui, đầy những âm thanh trẻ trung trước kia. Hồi ấy tuần nào tôi cũng cùng với Katya đến Sevastopol. Chiếc xuồng máy dừng lại bên bến, một số lính thủy đi dạo trên con đường “Lịch sử” rợp bóng cây cùng với các cô gái choàng khăn voan mỏng, mặc áo liền váy màu trắng. Họ đi rất xa, đến những nơi mà tầm mắt không nhìn thấy được. Hai chúng tôi rất thích cái trò chơi do Katya nghĩ ra: giả định nàng là cô gái tôi mê thích, chúng tôi vừa mới quen nhau, giống như những cặp trai gái đang đi đằng kia, chúng tôi giả vờ hò hẹn với nhau lần gặp mặt sau và viết thư tình cho nhau, gọi nhau bằng “anh”, “chị” rất khách khí. Hồi ấy cuộc sống đẹp đẽ làm sao! Hằng ngày tôi ngủ dậy vào năm giờ sáng, lúc ấy Katya đã làm xong cơm sáng. Nếu hôm nào tôi phải bay cao thì nàng sẽ làm món ăn thanh đạm hơn ngày thường. Sau đó là một ngày đầy hứng thú. Chẳng những vì chuyến bay rất thú vị, mà còn vì tôi biết rằng, chỉ chốc nữa thôi sẽ là “thì giờ của chúng tôi”, chúng tôi sẽ cùng bơi trên mặt biển lặng sóng, cùng ngắm ngọn hải đăng Kharaks nhấp nháy.

Làm vợ tôi hình như là một việc hết sức khó khăn. Nhưng Katya lại nói rằng nàng chỉ cảm thấy khổ sở khi nào không biết tôi ở đâu và việc gì đang xảy ra đến với tôi.

Tôi còn nhớ rất rõ cái lần cãi nhau duy nhất trong đời của chúng tôi. Ấy là vào năm 1936, lúc chúng tôi ở Leningrad, vấn đề thành lập đội thám hiểm đã được quyết định và chúng tôi sắp sửa xuất phát đi Bắc cực. Em gái tôi đột nhiên ốm chết để lại đứa con đang còn bú. Chúng tôi rất lo, không biết làm thế nào, cuối cùng may nhờ có bà Rozaliya Naumovna đã quá cố tìm giúp được một “bà bảo mẫu khoa học”, chúng tôi mới yên tâm và quyết định ra đi. Sau khi quyết định, chúng tôi liền chuẩn bị để có thể xuất phát ngay. Nhưng thình lình cháu bé bị ốm.

… Katya mặt mày tái nhợt ngồi cạnh chiếc nôi đặt cháu bé đang ốm. Tôi vừa bước vào cửa, nàng khóc òa lên. Tôi ôm nàng vào lòng.

- Không nên thế em ạ, – tôi vuốt ve đôi má đẫm nước mắt của nàng và nói. – Em đi sau cũng được. Đến Arkhangelsk là có thể đuổi kịp bọn anh, cứ thế nhé.

Tôi còn có thể nói với nàng những gì trong lúc này? Thực ra thì đoàn thám hiểm chỉ dừng lại ở Arkhangelsk nhiều lắm là một đêm.

- Em không muốn rời xa anh chút nào cả.

- Mọi việc rồi sẽ qua đi em ạ.

- Không việc gì có thể qua đi được cả. Để thành lập đội thám hiểm, em đã tất bật suốt cả mùa đông. Để anh có thể đi được, em đã làm hết sức mình, rồi đây em sẽ chẳng được biết anh ở đâu, việc gì đang xảy ra với anh…

- Katya! Katya!

- Em chẳng thiết gì hết. Em chẳng thiết cái đội thám hiểm này nữa, dầu sao thì anh cũng sẽ chẳng tìm kiếm được gì đâu. Trời, chẳng lẽ em không đáng được hưởng thứ hạnh phúc nhỏ mọn mà từ trước đến nay những người đàn bà khác không thèm màng đến này thật ư? Trong lúc đó việc gì cũng có thể xảy ra đối với anh.

Nàng nhìn tôi sắp nổi nóng. Nhưng lúc ấy nàng đã bị chìm trong nỗi tuyệt vọng đau đớn, nàng đứng lên, hai tay đè chặt trước ngực và đi đi lại lại cuống cuồng trong phòng.

- Em biết, anh không muốn để em cùng đi với anh, phải không nào?

- Thôi, đừng nói cái giọng ấy!

- Được, – dường như chính nàng cũng ngạc nhiên trước giọng nói đầy lạnh lùng của mình. – Chúng ta hãy kết thúc cuộc tranh cãi này đi thôi. Em cần phải đi. Em biết là anh không muốn để em cùng đi, vì anh không yêu em nữa.

Chúng tôi tranh cãi với nhau cho đến sáng. Sáng ngày hôm sau, cháu Petya khá hơn hôm trước và ngày sau nữa, cháu hoàn toàn bình phục.

Đây là lần đầu tiên, cũng là lần cuối cùng chúng tôi tranh cãi với nhau về một vấn đề mà suốt đời mỗi khi nhớ đến là Katya lại cảm thấy khổ tâm và ân hận. Mỗi khi nàng nhớ ra rằng không bao giờ nàng có thể xâm nhập vào cái thế giới riêng của tôi – cái thế giới mà trong đó nàng thường bị lãng quên – thì nàng lại vô cùng buồn rầu! Nhưng nếu buộc nàng lánh xa không suy nghĩ đến những chuyện ấy thì nàng lại còn khổ tâm hơn.

Mỗi lần nàng tiễn đưa, như lần tiễn đưa tôi đi Tây Ban Nha dạo ấy, nàng đã phải tự kiềm chế lòng mình đến mức nào! Một lần khi còn ở Sarabuz, sau khi chỉ huy một trung đội hoàn thành chuyến bay đêm trở về, tôi vô tình được vợ của đồng chí phi công hoa tiêu cho biết là nàng đã thức trắng đêm để chờ tôi.

Katya ơi, giờ em ở đâu? Tính mạng và tình yêu của chúng ta đã kết lại thành một. Em ơi, hãy mau chóng trở về bên anh. Cuộc chiến chỉ mới bắt đầu, còn bao nhiêu việc cần làm, bao nhiêu chuyện phải lo đang bày ra trước mắt chúng ta. Katya, đừng bỏ rơi anh, em nhé! Anh biết rằng cuộc sống của chúng ta khá gian nan vất vả. Em luôn luôn phải băn khoăn lo âu vì anh. Cả đời hai chúng ta chỉ được đoàn tụ ở nhà người khác. Lẽ nào anh không hiểu rằng làm một người phụ nữ lại không quý trọng, yêu mến cảnh sống gia đình. Hình như anh yêu em, nhớ em chưa đủ… Katya ơi, hãy tha thứ cho anh, em nhé!…

… Tôi không biết mình đang tỉnh hay mê, tôi van xin nàng chớ bỏ rơi tôi, tôi cầu mong được gặp nàng dẫu trong giấc mơ cũng được. Tôi năn nỉ nàng chớ tin vào những lời đồn nhảm nhí rằng mãi mãi tôi sẽ không trở về nữa.