Toa tàu này đến tận Ensk. Trong toa chen chúc chật ních, người ngồi trên ghế và trên sàn dưới quầng ánh sáng lờ mờ. Rõ ràng là những người đó cũng đến Ensk. Nếu là thời trước thì số người trong toa tàu này cũng đủ làm cho dân số trong thị trấn Ensk tăng lên gấp hai lần.

Chúng tôi đã làm quen với những hành khách ngồi bên cạnh, hay nói đúng hơn là đã làm quen với những hành khách phụ nữ ngồi bên cạnh. Các cô này là sinh viên của những trường cao đẳng ở Moskva, theo lời các cô thì họ đến Ensk để nhận công tác.

- Công tác gì cơ?

- Cũng chưa rõ. Có lẽ là về mỏ.

Nếu loại trừ cái cống ngầm ở vườn Nhà thờ mà hồi xưa Petya đã nói rằng nó xuyên qua dưới lòng sông và trong đó “cứ mỗi bước đi lại gặp một bộ xương người” thì ra ở Ensk từ trước tới nay chưa hề có một thứ gì có thể gọi là mỏ cả. Thế nhưng các cô gái ấy lại cứ một mực nói rằng họ đến làm việc dưới giếng mỏ.

Cũng như mọi lần, sau ba bốn tiếng đồng hồ, phong cách sống của từng toa tàu dần dần hình thành những nét đặc biệt, không giống nhau. Dường như những lớp gỗ chắn ngang trong các toa không phải là những bức tường tạm thời, mà là tình cảm và tư tưởng của con người. Có những toa ồn ào náo nhiệt rất vui vẻ, lại cũng có những toa vắng lặng tẻ ngắt như tờ. Toa của chúng tôi tràn đầy không khí vui tươi. Tuy các cô gái cũng có buồn vì không được thực tập hè ở Moskva, nhưng nỗi buồn của các cô lướt qua rất nhanh. Sau khi đả thông cho cô bạn đa sầu đa cảm nhất trong đám tên là Masha phải vui theo, các cô ca hát ầm ĩ cả lên. Cả buổi tối hôm ấy tôi và Katya được tha hồ thưởng thức những những bài ca trữ tình mới được nhiều người yêu thích, lưu truyền trong thời kỳ chiến tranh, trong đó có mấy bài rất có ý nghĩa. Nói tóm lại là các cô gái đã hát liên tục cho đến khi đến Ensk, thậm chí hát suốt cả đêm khuya. Không hiểu vì sao họ lại quyết định với nhau là không ngủ. Cuộc hành trình không dài lắm này – ba mươi tư tiếng đồng hồ – đã đi qua trong giấc ngủ chập chờn hòa với tiếng hát lúc tươi vui, lúc buồn thương của tuổi trẻ.

Trước đây tàu vào ga lúc tờ mờ sáng, nhưng bây giờ đổi sang buổi tối. Vì vậy khi xuống tàu, trông thấy nhà ga chìm trong ánh hoàng hôn bảng lảng, tôi bỗng cảm thấy nó đẹp đẽ, dễ chịu và đáng yêu làm sao! Đằng trước những vật kiến trúc của nhà ga là lối đi vào quảng trường rợp bóng cây. Đường phố của Ensk cũ cũng chấm dứt tại quảng trường này. Chúng tôi bước vào quãng đường râm mát, nhìn thấy những dãy nhà to màu xám nằm nặng nề ở phía xa. Nóc các tòa nhà ấy vương trong đám khói hồng rực bởi ánh phản chiếu từ dưới đất lên. Có thể nhìn thấy cảnh tượng này ở Ensk là điều rất lạ lùng, tôi thậm chí đã giải thích cho các cô gái rằng có lẽ một nơi nào đó ở phía bên kia sông bị bốc cháy. Vì suốt trên đường đi tôi nói đùa rằng Ensk là nơi chôn rau cắt rốn của tôi. Tôi quen thuộc đến từng hòn đá của cái thành phố bé nhỏ này. Và các cô đã hoàn toàn tin rằng ở bên kia sông có hỏa hoạn thật. Nhưng sự thực thì đấy không phải là hỏa hoạn, mà là ánh lửa phát ra từ nhà máy chế tạo đạn pháo trong thời kỳ chiến tranh ở Ensk.

Tuy tôi cũng đã nhìn thấy thành phố (như thành phố M.) phát triển rất nhanh chóng trong thời gian chiến tranh, song thời thơ ấu của tôi không quen thuộc những thành phố này. Và giờ đây khi tôi cùng Katya đi trên các đường phố Zastennaya và phố Gogol, trong lòng không khỏi dấy lên những luyến tiếc sâu sắc. Tói có cảm giác những dãy phố kéo dài một cách uể oải ra xa, dọc theo những bức thành cổ kia, giờ như cũng vội vàng phóng lên, sẵn sàng lao vào guồng chuyển động của những cuộn khói không ngớt nhả ra từ các nhà máy. Trước mặt chúng tôi đang bày ra quang cảnh của một thành phố đã được vũ trang đầy đủ, đây tuy là ấn tượng đầu tiên của tôi, nhưng là một ấn tượng chân thực. Đối với tôi, thành phố này vẫn như trước, là Ensk đáng yêu như người thân, giờ đây khi gặp lại nó, tôi có cảm giác như gặp lại bạn cũ. Khi nhìn chăm chú vào bộ mặt quen thuộc đã có những thay đổi này, bạn sẽ lúng túng không biết nên bắt đầu kể từ đâu; bởi trong lòng bạn đang dạt dào muôn vàn xúc động và ý nghĩ khiến bạn lắm lúc bất giác mỉm cười.

Ngay tại thành phố Bắc cực, chúng tôi viết thư báo cho Petya biết rằng chúng tôi sẽ về quê thăm các cụ, để chú ấy hoãn ngày đi phép đã được phê chuẩn trước, cũng vào đúng thời gian này.

Tuy từ Moskva chúng tôi đã đánh điện về trước, nhưng khi xuống ga, chẳng thấy ai ra đón cả, nên chúng tôi đoán rằng Petya chưa về nhà. Nhưng khi chúng tôi vừa bước ra khỏi ga, đứng trước những bức tượng sư tử cạnh nhà Marcuse thì người đầu tiên mà chúng tôi trông thấy là Petya. Petya vốn là một con người bình lặng, thích đăm chiêu suy nghĩ, trên mặt lúc nào cũng như hiện lên những câu hỏi. Tuy lúc này chú ấy đã trở thành một sĩ quan già dặn, da dẻ cháy đen, nhưng tôi cũng nhận ra chú được ngay.

- A, té ra hai anh chị ở đây! – Petya kêu lên như đã tìm kiếm chúng tôi rất lâu, giờ mới thấy.

Hai chúng tôi ôm nhau, sau đó chú ấy bước đến trước mặt Katya, siết chặt bàn tay nàng. Hai người đã từng cùng có chung một hoàn cảnh gian nan như nhau ở Leningrad. Tuy tôi có thể nói rằng họ là những người gần gũi thân thiết nhau nhất trên đời này, nhưng khi họ cầm tay nhau đứng lặng nhìn thì tôi có cảm giác khoảng cách giữa tôi và họ rất xa.

Khi chúng tôi sục vào nhà dì Dasha thì dì đã ngủ say rồi. Dì chống khuỷu tay ngồi nghiêng người dậy, nheo mắt nhìn chúng tôi, như nhìn những người trong giấc mộng. Chúng tôi bật cười vang lên, lúc ấy dì mới choàng tỉnh hoàn toàn.

- Lạy Chúa, Sanya đấy ư? – Dì hét lên. – Katya cũng có ở đấy à? Thế mà ông ấy đã đi mất rồi!

“Ông ấy” là chỉ ông chánh án, còn “đã đi mất rồi” là có ý nói năm năm trước, khi tôi cùng Katya trở về Ensk, ông chánh án cũng đã lên huyện tham gia công tác tòa án.

Dì Dasha lo sắp xếp cho chúng tôi ăn ngủ. Vì bánh rán làm bằng bột đen rán với dầu nhập khẩu không được ngon, nên dì cứ băn khoăn hoài. Tất cả những chi tiết này vụn vặt, sẽ không nói đến nhiều. Mãi sau, chúng tôi phải dùng sức mạnh buộc dì ngồi nghỉ, để Katya sắp xếp dọn dẹp nhà cửa, tôi và Petya giúp nàng. Petya rưới vào bột một ít gia vị cho “thêm phần thơm tho” như lời chú ấy nói. Còn tôi thì ngỡ bột bẩn là muối, suýt nữa thì rắc lên mặt bánh, làm cho dì Dasha kêu hoảng lên. Cũng lạ là bánh hôm ấy rất thơm ngon, dì Dasha véo một miếng nhỏ ăn thử, bảo rằng “hơi nhạt”, nhưng nói chung trong thời chiến mà làm được loại bánh như thế là đã cừ lắm rồi.

Lúc ăn trưa, dì Dasha nhất quyết bắt tôi phải kể lại đầy đủ toàn bộ những gì đã diễn ra kể từ sau phút chia tay với dì ở Ensk năm năm về trước. Nhưng tôi đã thuyết phục được dì chờ ông chánh án về rồi sẽ làm bản tổng kết hoàn thiện ấy. Và chúng tôi nhân lúc này để Petya kể về tình hình của chú ấy.

Tôi cảm động nghe Petya kể. Tại sao lại cảm động? Vì tôi quen chú ấy đã hơn hai mươi lăm năm rồi, ấn tượng mà hiện nay chú ấy gây cho tôi không giống như một con người khác hẳn mà Katya đã vẽ ra cho tôi. Cái “tác phong của nhà nghệ sĩ” ở Petya mà lâu nay tôi luôn luôn cho rằng đấy là điểm đặc biệt khác người là điều bí ẩn đối với tôi, giờ đây càng trở nên rõ ràng và dứt khoát.

Chú ấy đưa ra cho chúng tôi xem một tập tranh vẽ của mình. Năm cuối cùng của cuộc chiến tranh Petya không ở trong quân đội, mà giữ chân phụ trách mỹ thuật trong đoàn kịch mặt trận. Tập tranh phần lớn là những bức ký họa, những phác thảo về cuộc sống chiến đấu ở mặt trận. Sức mạnh tinh thần của mỗi một chiến sĩ, dù chiến sĩ đó chỉ ở lại mặt trận mấy ngày ngắn ngủi thôi cũng được thể hiện hết sức sâu sắc trong những bức ký họa ấy.

Lúc nào tôi cũng yêu mến những bức tranh khó quên trong thời kỳ chiến tranh, chúng lần lượt thay thế nhau, không để lại một vết tích gì, khiến tôi luyến tiếc vô cùng. Giờ đây, trong những bức vẽ vội vã giản đơn, nhưng ý nghĩa sâu sắc và có thể nói là thiên tài này, tôi lại nhìn thấy chúng.

- Ồ, thế à? – Khi nghe tôi chúc mừng, Petya cười hiền lành và nói. – Ông chánh án của chúng ta nói là tôi vẽ tồi, biểu hiện chủ nghĩa anh hùng không đầy đủ. Thằng con trai của tôi bây giờ cũng mê vẽ, – chú ta thêm vào một câu như thế, đôi môi dề ra như thường ngày, khi có điều gì vui sướng. – Đúng là thằng bé cũng có năng khiếu.

Katya lấy bức thư của bà Nina Kapitonovna ra. Hiện nay bà đang sống ở Novosibirsk với Petya con. Dì Dasha rất quan tâm đến bà, nên dì bắt đọc ngay thư cho dì nghe.

Bà cụ vẫn ở riêng một mình không chịu nhập vào trại, mặc dù ông giám đốc Peryshkin đã đích thân đến xin lỗi và mời bà vào trại. Nhưng như lời viết trong thư, bà từ trước đến nay không bao giờ chịu cúi đầu trước kẻ khác, nên bà nhất quyết từ chối lời mời của ông giám đốc. Sau khi cự tuyệt lời mời nói trên, bà đã làm cho mọi người trong vùng hết sức ngạc nhiên bằng sự tham gia vào công tác văn hóa quần chúng của cung văn hóa địa phương.

“Bà đang học cắt và may”, – bà viết vắn tắt trong thư. – “Chúc mừng cháu và Sanya. Bà biết nó từ khi nó còn bé, bà đã từng cho nó ăn lúa kiều mạch để nó khỏi bị lùn. Bà mong nó cao lớn nên người. Nó là đứa tốt… Cháu không được bắt nạt nó, tính tình của cháu không thuần lắm!”

Đấy là thư trả lời của bà sau khi nhận được thư của chúng tôi báo tin rằng chúng tôi đã tìm được nhau.

“Suốt đêm bà chẳng ngủ được”, – lời bà viết sau khi hay tin rằng di tích của đội thám hiểm đã được tìm thấy. “Bà cứ nghĩ mãi về Masha. Bà nghĩ bụng, Masha không biết rõ về số phận bi thảm của bố cháu mà lại hay”.

Petya con trông dáng rất khỏe mạnh, qua bức ảnh có thể thấy chú bé đã khá cao, và càng lớn càng giống mẹ. Chúng tôi nhắc đến Sasha, mọi người đều im lặng rất lâu, như ai cũng nghĩ rằng mình đang đứng trước mặt thần chết độc ác với một nỗi lòng nhớ tiếc.

Từ hồi mùa xuân Katya đã tìm cách xin giấy thông hành cho bà và Petya con về chơi Moskva với ý muốn là trong dịp đó chúng tôi sẽ về và gặp.

Tối hôm ấy, trong đầu óc tôi và Katya luôn hiện lên ý muốn cả gia đình sẽ trở về Leningrad và sống luôn ở đó. Sẽ đưa cả nhà đi, trong đó có cả bà và hai bố con Petya. Trong tưởng tượng của chúng tôi, nơi ở tương lai đã tìm được, không phải ở đâu khác mà ở ngay trên đại lộ Kirovsky. Chúng tôi sẽ chọn một gian phòng yên tĩnh nhất dành làm buồng vẽ cho Petya bố, để chú ấy khỏi bị ai quấy rầy. Nhưng thực ra thì chú ấy rất thích một người đàn bà đã gây cho Katya một ấn tượng rất tốt, đến “quấy rầy mình”… Nhưng buổi tối hôm nay, không hẹn mà chẳng ai nhắc đến chị ta cả…

Khi ông chánh án về thì cả nhà đã ngủ say. Dì Dasha định đánh thức chúng tôi dậy, nhưng bị ông cáu ầm lên, khiến chúng tôi giả vờ không nghe thấy, nằm rốn thêm nửa tiếng đồng hồ nữa. Hoàn toàn giống như năm năm trước đây, ông vào nhà bếp xì mũi ầm ĩ, sau đó lục đục một lúc lâu – ông tắm. Mãi sau, nghe thấy tiếng bước chân của ông vang lên trong hành lang cùng với tiếng nước chảy từ trên người ông xuống sàn.

Katya ngủ trở lại. Tôi rón rén mặc áo rồi đi xuống nhà bếp. Ông đi chân không, khoác chiếc áo tắm dài ngồi uống nước chè, râu và tóc còn ướt đẫm.

- Thế là cháu cũng bị mất giấc ngủ rồi! – Ông đứng dậy, bước thẳng lại phía tôi và dang tay ôm chặt lấy tôi.

Bất kể lúc nào, hễ trở về quê, bước vào ngôi nhà mà tôi đã sinh ra và lớn lên, là cái mệnh lệnh nghiêm trang “Nào, kể đi!” lại luôn luôn chờ sẵn tôi. Ông già đã biết rõ những gì tôi đã làm và cuộc sống của tôi có xứng đáng không sau những năm rời khỏi quê cha đất tổ. Bộ lông mày của ông rất rậm, kết liền với mái tóc vừa dài vừa thô. Ông nhìn thẳng vào tôi và đặt câu hỏi như những quan tòa chính thống. Còn tôi, tôi cũng biết rằng, không thể nghe thấy từ miệng ai những lời phán quyết công minh hơn ông… Nhưng thực là lạ, đây là lần đầu tiên ông không ra lệnh cho tôi phải báo cáo lại mọi thứ tình hình.

- Rõ cả rồi, – ông dùng khăn tay lau miệng bằng một động tác vui vẻ hài lòng, mắt nhìn thẳng vào những chiếc huân chương của tôi. – Bốn chiếc à?

- Vâng ạ.

- Còn chiếc thứ năm nữa, vì thuyền trưởng Tatarinov, – giọng ông rất nghiêm trang. – Nói cho rõ việc này ra là việc khó khăn. – Nhưng ông già rất cẩn thận, chu tất nên buổi tối, khi chúng tôi ngồi vào quanh chiếc bàn, ông lại nhắc lại một lượt, có ý muốn tổng kết toàn bộ công việc mà tôi đã làm.

- Cuộc sống đang đi lên, – ông nói. – Ngoảnh đi ngoảnh lại, các cháu đã trưởng thành. Khi trở về thăm quê hương, các cháu nói quê mình đổi thay rất nhiều đến nỗi không nhận ra được nữa. Đúng thế, chẳng những quê hương chúng ta đã đổi thay mà còn đã trưởng thành, cũng như các cháu, quê hương ta đã dốc sức cho cuộc đấu tranh và cho chiến thắng. Cháu Sanya thân yêu, khi nhìn thấy cháu, trong đầu chú nảy ra nhiều ý nghĩ. Cháu đã tìm ra thuyền trưởng Tatarinov, lý tưởng đã được thực hiện, những việc mà trong tưởng tượng ngỡ là như câu chuyện thần thoại ấu trĩ nay trở thành sự thật. Trong thư vĩnh biệt, chẳng phải là Thuyền trưởng đã hướng về cháu, hướng về những người có thể kế tục sự nghiệp lớn lao của mình mà kêu gọi sự hỗ trợ đó sao. Người mà ông ấy nói chính là cháu, chú cho rằng cháu có thể ngồi ngang hàng với Thuyền trưởng mà không phải hổ thẹn, bởi vì nền khoa học của nhân loại là do những thuyền trưởng và những đại úy như ông ấy và cháu thúc đẩy.

Ông nâng cao cốc rượu, chúc tôi khỏe mạnh rồi uống cạn cốc.

Chúng tôi ngồi đến khuya, sau đó dì Dasha tuyên bố đã đến lúc phải đi ngủ. Nhưng chúng tôi đều không tán thành, mà kéo nhau ra bờ sông Peschinka dạo chơi.

Khói vẫn không ngớt vần vũ quyện lên cao bên trên các nhà máy. Chúng tôi ra đến bờ sông, ra đến chỗ cái khúc sông Prolom mà năm nào một chú bé gầy gò mặc chiếc quần bông rộng thùng thình đã câu tôm biếc bằng những miếng thịt thiu. Thời gian như ngưng đọng lại bên bờ sông, giữa hai tháp pháo cổ kính nằm ngay chỗ hợp lưu của hai dòng sông Peschinka và sông Tikhaya. Thời gian đang kiên nhẫn chờ đợi tôi và giờ đây tôi đã trở về. Chúng tôi gặp nhau và chăm chú nhìn nhau. Nhưng có cái gì đang chờ đợi tôi ở phía trước kia? Đó là những thử thách mới, những lao động mới và những ước vọng mới. Đó sẽ là niềm hạnh phúc hay nguồn tai họa? Nào ai biết được… Nhưng trong buổi gặp gỡ mặt đối mặt này với thời gian, tôi đã không nhìn xuống.

Đã đến lúc phải về. Katya bắt đầu cảm thấy lạnh. Thế là chúng tôi đi dọc một đoạn theo bờ sông chất đầy gỗ rồi rẽ về nhà.

Thành phố im ắng vô cùng, như chứa đựng một không khí hết sức thần bí. Chúng tôi tựa vào nhau đi hồi lâu. Tôi nhớ lại cảnh lúc rời khỏi Ensk. Hồi ấy thành phố cũng sâu thẳm và tĩnh lặng thế này đây. Hồi ấy chúng tôi còn rất bé, gặp những bước không may, nhưng chúng tôi đều rất dũng cảm vượt qua.

Đôi mắt tôi nhòa ướt. Nhưng tôi không lau khô những giọt nước mắt sung sướng ấy, và cũng không xấu hổ bởi mình đã nhỏ lệ.