Trong một lần nói chuyện với tôi, đồng chí Ch. có một câu thành ngữ “Ốm miền Bắc”, mãi đến bây giờ, khi phụ trách công tác trang bị cho đội thám hiểm giúp Sanya tôi mới hiểu hết hàm ý của câu nói đó. Ngày nào cũng có những người mắc cái căn bệnh nan y ấy đến tìm gặp Sanya. Ông P. là một trong số những người như thế. Ông là một họa sĩ già, là bạn và đồng thời là đồng hành của Sedov. Sau khi báo “Sự thật” đăng bài của Sanya, ông liền hưởng ứng nhiệt liệt và có viết một bài hồi ký kể lại cảnh tượng gặp gỡ với người hoa tiêu tên là Klimov ở mũi Flora khi con tàu “St. Phocas” quay trở về đại lục.

Trong đám khách hay tìm đến, có một số chàng trai trẻ chưa từng có chút kinh nghiệm nào. Họ đến yêu cầu Sanya bố trí cho họ hoặc làm thợ lò, hoặc làm chân xúc than trên tàu “Pakhtusov”, nghĩa là việc gì cũng được.

Trong số những người tìm đến cũng có những kẻ hám danh vụ lợi, họ muốn đi tìm danh vọng và quang vinh qua chuyến đi mạo hiểm. Cũng có những người không nuôi ảo vọng cá nhân, nhưng trong đầu óc họ Bắc cực luôn luôn hiện lên như một thiên đường hoang ảo kỳ lạ.

Giờ đây khi mọi thứ đều đã thay đổi, khi niềm phấn khích và những mối lo toan của ngày qua đã trở nên xa mờ không còn đáng kể nữa, thậm chí còn khiến cho người ta cảm thấy nực cười. Tôi nhớ lại những người khách ban đầu ấy và không sao tránh khỏi không nghĩ đến một người chỉ xuất hiện có một lần. Anh ta hiện ra như một ảo ảnh trong giấc mơ, lóe lên rồi tắt biến ngay, thậm chí sau một thời gian rất dài mà tôi vẫn không biết được tên anh ta và cũng không biết Sanya đã làm quen với anh ta ở đâu. Nhưng trong giây khắc ấy, trong đầu óc tôi chợt hiện lên cảnh tượng của ngày mai, một ngày mai không xa nữa. Tôi như nắm chắc những việc của mấy năm về sau. Trái tim tôi co lại và run lên…

Không chờ Sanya về được, tôi nằm co chân trên chiếc ghế bành và ngủ thiếp đi. Đến khuya tôi thức dậy chợt thấy có một người lạ trong phòng, anh ta là một lính thủy, không biết mang cấp hàm gì. Sanya khom người bên bàn chăm chú vẽ một đóa hoa, còn người khách lạ thì luôn chân đi đi lại lại trong phòng. Anh ta có vẻ đầy sức sống, động tác nhanh nhẹn, tóc cắt theo kiểu Kozak và có một đôi mắt đen đầy vẻ giễu cợt.

Hai người đang thảo luận với nhau một vấn đề rất quan trọng, tôi vội vàng khép hai mắt lại, giả vờ ngủ. Như thế rất khoái – vừa được nghe câu chuyện của người khác, vừa gà gật ngủ hoặc giả vờ ngủ để tránh những thủ tục phiền phức như giới thiệu, chải đầu, thay quần áo.

- Việc tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov với nhiệm vụ cơ bản của Tổng cục đường hàng không Bắc cực hoàn toàn không dính líu gì với nhau. Vấn đề này đã rõ ràng lắm rồi. Chỉ cần nhớ lại một chút cuộc tìm kiếm Franklin trước đây thì biết, đó đúng là chuyện hoang đường. Nhưng nói chung lại thì việc tìm người là cần thiết và kết hợp vào đó có thể điều chỉnh lại bản đồ. Nhưng tôi muốn nói đến một vấn đề khác kia.

“Một vấn đề khác” – chắc chắn đó là vấn đề chiến tranh, chiến tranh trên bờ biển Barents và biển Kara ở Bắc cực. Tôi lắng nghe anh ta nói – câu chuyện này mới mẻ đây.

Anh ta cầm trong tay một cây bút chì tính toán số lượng khoáng sản trên bán đảo Kolsky – việc này có liên quan đến nghề nghiệp của tôi. Người khách đến trong đêm khuya ấy liệt toàn bộ số khoáng sản trong thời bình vào danh sách những “nguyên liệu chiến lược” khi chiến tranh xảy ra. Từ trong thâm tâm tôi có ý phản đối anh ta, vì tôi tin rằng chiến tranh sẽ không xảy ra.

- Anh hãy tin rằng, – người lính thủy sôi nổi nói, – thuyền trưởng Tatarinov hiểu rõ ý nghĩa quân sự là cơ sở của mỗi đội thám hiểm Bắc cực khi nó ra đi.

“Tất nhiên là ông hiểu rõ như thế”, – tôi liền nghĩ bụng và vẫn giả vờ ngủ say. Ở trong trạng thái này vừa có thể tự do suy nghĩ, vừa có thể nói lên ý nghĩ của mình. – “Nhưng chiến tranh thì nhất định sẽ không xảy ra đâu!”

- … Đã từ lâu đáng lẽ phải xây dựng một số căn cứ quân sự có tính chất phòng ngự theo con đường vận hành của đoàn tàu hàng của chúng ta… Ví dụ như ở vùng Đất mới, khi nhìn thấy những dãy pháo tầm xa đặt nối tiếp nhau, tôi phấn chấn vô cùng…

“Thôi đi!” – Tiếng nói phản đối trong tôi lại vang lên. – “Đặt súng để đánh nhau với ai? Với gấu trắng hay sao?”

Nhưng anh ta vẫn nói say sưa không dứt. Trong giây lát cơ hồ như tôi đã từ cái căn phòng yên tĩnh này của khách sạn – cũng tức là cái căn phòng mà tôi đang co chân nằm khoanh tròn trong ghế bành và Sanya dùng một góc khăn bàn che ánh sáng đèn để khỏi chói vào mắt tôi đây chuyển sang một thành phố khác, xa lạ và bị tàn phá tan hoang bởi lửa đạn của chiến tranh. Cái yên lặng ở đây thật khủng khiếp, nó như căng người ta ra. Mọi người nói chuyện với nhau bằng một giọng khẽ khàng, rón rén như chờ đợi một cái gì nghiêm trọng sắp xảy ra. Mọi người đều mò mẫm trong bóng tối, lần theo bậc cầu thang ẩm ướt xuống gian nhà hầm. Nhưng tôi thì tôi không đi. Tôi đứng lại trên tam cấp của một ngôi nhà gỗ tối tăm không một bóng người, trên đầu tôi là bầu trời mênh mang thần bí. Sanya ở đâu nhỉ? Trong bầu trời đầy sao và đáng sợ kia, hiện ra một chiếc máy bay ì ạch bay tới, từng giây từng phút, băng tuyết càng dày thêm trên đôi cánh mỏi mệt của nó. Một cảnh tượng khủng khiếp sắp sửa xảy ra không thể nào tránh khỏi. Tiếng động cơ lịm dần, chiếc máy bay bắt đầu chao đảo và không còn bắt được liên lạc với mặt đất nữa rồi…

- Đúng, đó là một câu chuyện đã cũ, – người lính thủy bỗng hét lên làm tôi sực tỉnh. Tôi khoan khoái hít một hơi dài vì đã trút bỏ được cơn ác mộng. Một ngày gần đây hai chúng tôi sẽ cùng đi Bắc cực, hiện giờ chẳng phải anh ấy đang đứng trước mặt tôi và rất khỏe mạnh đó sao? Ôi anh Sanya, Sanya mà tôi yêu quý, Sanya thông minh, đáng yêu và đã mệt lử ra rồi vì đã làm việc quá sức kia, từ giờ phút này tôi không bao giờ xa cách anh nữa.

- Nhưng khốn nỗi là những người trong Tổng cục đường hàng không Bắc cực không tha thiết với lịch sử. Những thằng cha ấy mà chịu đọc một chút các quyển từ điển đại bách khoa toàn thư của Liên Xô thì cũng đã là khá rồi. Trong đó có một đoạn trích dẫn khá thú vị của Mendeleev. Tôi có chép ra đây, cậu lắng nghe nhé, thật là một danh ngôn tuyệt vời!

Thế là anh chàng lính thủy bắt đầu đọc câu danh ngôn của Mendeleev, giọng ngây thơ như một em bé. Những câu ấy tôi đã từng được xem trong số bút tích còn để lại của bố tôi “Nếu chúng ta dùng một phần mười số tổn thất ở vịnh Tsushima để khai phá Bắc cực, thì có lẽ hạm đội của chúng ta sẽ có thể đi từ biển Nemetskoye[1] và vịnh Tsushima đến Vladivostok…”

Có lần Sanya nói với tôi rằng dì Dasha rất ưa hỏi anh câu như thế này:

“Thế nào, Sanya, cuộc hành trình trong cuộc đời của cháu ra sao rồi?”.

Trong lúc co chân nằm giả vờ ngủ trong chiếc ghế bành, kín đáo theo dõi người khách lạ ban đêm đầy sức sống, phát âm chưa rõ và để bộ tóc kiểu Kozak rất ngộ nghĩnh ấy, làm sao tôi có thể tưởng tượng được rằng mấy năm về sau “cuộc hành trình trong cuộc đời” của tôi đã đưa Sanya đến nhà anh ta? Nếu như có ai đó bảo với tôi rằng sau này sẽ có ngày trong tuổi già nua anh ta phải chịu muôn vàn khổ ải và da diết nhớ mong tôi, thì từ trong thâm tâm, tôi sẽ cười to lên phản đối.

Song tốt nhất là chúng ta hãy khoan lục lọi đến những chuyện của tương lai. Giá như chúng ta dự đoán trước được hết “cuộc hành trình trong đời” về sau này thì thực cuộc sống chẳng có ý nghĩa gì nữa.

❀ ❀ ❀

[1] Đây là tên cũ của biển này, còn gọi là biển Đức. Ngày nay gọi là biển Bắc (Caruri).