Vào lúc nửa đêm, không biết lúc ấy đã đến bốn giờ sáng chưa, tôi mở mắt ra và nhìn thấy người nữ trực ban đứng bên cạnh giường tôi với vẻ mặt còn ngái ngủ.

- Anh là Grigoriev phải không?

- Vâng.

- Anh có điện báo. Cần phải ký nhận. Đồng chí bưu điện ơi, mời đồng chí vào đây, – chị ta ra ngoài gọi. Sau đó tôi thấy một chiến sĩ hồng quân đi ủng, rón rén bước vào và dừng lại bên cửa.

- Đồng chí ấy từ cơ quan điện đài quân sự đến.

Tôi ký tên rồi mở tờ điện báo ra đọc. “Đến Arkhangelsk ngay và cho biết ngày đến nơi, Lopatin”.

Chắc rằng mẩu điện báo này đã được đánh đi từ Cục Địa lý thủy văn. Nhưng tại sao người đánh điện cho tôi không phải là Slepushkin, mà là một người nào đấy có tên là Lopatin? Tôi đã bàn kỹ với Slepushkin rằng nếu tôi không tìm thấy Katya ở Yaroslavl thì sẽ tiến hành những bước sau như thế nào rồi kia mà! Tại sao phải “đến ngay” nhỉ? Và tại sao lại đến Arkhangelsk. Đúng là khi tiến hành công tác thủy văn ở các biển miền bắc thì Arkhangelsk luôn luôn được dùng làm căn cứ chính. Nhưng chẳng phải đồng chí R. đã nói rằng chúng tôi sẽ gặp mặt nhau ở thành phố Bắc cực, và ở đấy, đồng chí tư lệnh hạm đội Bắc cực sẽ phê chuẩn kế hoạch của đồng chí R. đấy sao?

Nhưng sau đấy không lâu, tất cả những nỗi băn khoăn ấy đều đã tiêu tan nhanh chóng. Thế mà lúc bấy giờ, trong gian nhà chật hẹp ở Yaroslavl, tôi lại chăm chú đọc đi đọc lại bức điện rất nhiều lần. Một dự cảm hỗn độn, mông lung, đe dọa niềm hy vọng sắp được gặp Katya trong tôi lớn dần lên và giày vò tôi một cách ác nghiệt.

Tôi nóng ruột, không biết làm gì, bèn chạy ra trạm bưu điện đánh một bức điện báo khẩn về Xô Viết làng Lubny đại, huyện Shchukinsky. Ngày hôm qua tôi đã đánh đi một bức điện báo thường vì lúc ấy tôi chỉ còn trong túi bảy trăm rúp mà đoạn đường cần đi tiếp lại còn rất dài. Bây giờ đoạn đường bày ra trước mắt tôi đã rút ngắn lại rất nhiều, từ chỗ Katya đến Bắc cực chỉ còn khoảng một nghìn cây số nữa thôi…

Kể từ ngày tôi ngồi vào máy bay chở khách từ thành phố M. đến hôm nay đã được tám ngày. Nhưng trong tám ngày đó, tôi đã nhìn thấy rất nhiều sự việc, tuy lòng tôi chỉ muốn thu nhận những gì có liên quan tới vận mệnh của tôi thôi. Suốt nửa năm nay tôi chỉ nhìn thấy mỗi một cảnh tượng: những bức tường của bệnh viện và thành phố Ural bên dòng sông Kama ở bên ngoài những bức tường ấy. Nhưng giờ đây không biết cái cảnh tượng đó mất hút nơi đâu chẳng còn chút dấu vết nào, như bị chìm trong màn khói dày đặc. Trước mặt tôi đang lần lượt hiện ra hình dáng của những thành phố lớn: Leningrad, Moskva, Yaroslavl. Những hình ảnh đó chỉ thoáng lướt qua nhưng in rất rõ trong ký ức tôi. Đặc biệt nơi mà tôi không thể nào quên được là thành phố Lenin nổi tiếng khắp thế giới. Bên trong những khung cửa sổ im lìm đã được che kín của nó đang ẩn náu một sức mạnh tinh thần chưa từng có.

Bước xuống khỏi tàu hỏa, tôi đi thẳng đến Bộ Tư lệnh hạm đội khu biển Trắng. Đến lúc đó tôi mới vỡ lẽ rằng chính Lopatin, người bị tôi trách móc suốt dọc đường, là trưởng phòng tổ chức của Cục Địa lý thủy văn. Và cũng đến lúc đó tôi mới chợt nhớ ra rằng lúc còn ở Hội đồng nhân dân tôi đã từng nghe đến cái tên này. Điện báo của anh ta rất chính xác. Sau khi tôi rời khỏi Moskva, ở vùng biên cương phía bắc xảy ra những sự kiện rất lớn lao. Vì vậy đồng chí thiếu tướng hải quân R. phải đáp máy bay đi nhận nhiệm vụ ngay. Và vì đồng chí tư lệnh hạm đội thân chinh đi kiểm tra các căn cứ ở Arkhangelsk, nên lúc ấy tôi và đồng chí thiếu tướng trở nên vô sự trong cái thành phố Bắc cực này. Sang ngày thứ ba, đồng chí R. gặp tư lệnh. Có lẽ “kế hoạch công tác hết sức lý thú” đã được cấp trên phê chuẩn, nên sau khi gặp thủ trưởng, đồng chí R. liền đáp máy bay đi Dikson ngay. Rõ ràng là chuyến này ông đi rất vội, nên không cần dùng đến tôi nữa, và vấn đề của tôi được chuyển sang cho Bộ Tư lệnh hạm đội.

- Đồng chí đại úy, đồng chí đến chậm quá, – đồng chí trưởng phòng tổ chức có mái tóc hoa râm và bộ mặt hiền lành nói với tôi. Ông để hai chòm ria mép, trông hệt những lính thủy cũ thời chiến tranh bảo vệ Sevastopol lần thứ nhất. – Tôi cũng không biết giải quyết vấn đề của đồng chí như thế nào cho tốt đây. Chúng tôi không định để đồng chí phải đuổi theo họ nữa.

Và ông ra lệnh cho tôi mấy ngày sau quay lại.

Tôi không thuê được chỗ ở trong khách sạn, đành phải thuê tạm một căn buồng trong một ngôi nhà nhỏ của một kế toán viên nằm trên phố. Tôi trao một phần lương thực của tôi cho chủ nhà, thay tiền thuê trọ. Để tỏ lòng cám ơn tôi, suốt mấy ngày liền, viên kế toán già kể cho tôi nghe những mẩu chuyện không bao giờ dứt trong nghề kế toán của ông. Trong nghề này cũng có những điều lý thú và những chỗ làm rung động lòng người, chủ yếu là ở những mặt chính xác, định kỳ và đúng giờ giấc.

Arkhangelsk đã thay đổi khá lớn lao, tuy nó vẫn mang cái tên cũ ấy, song nó đã hoàn toàn khác xưa!

Các lính thủy Mỹ đi dạo trên đường phố. Họ đội mũ lưỡi trai mặc quần rộng ống, để lộ một cách có ý thức ra ngoài quần một đoạn chiếc áo len thít sát bụng. Các lính thủy Anh đội mũ nồi có thêu dòng chữ “HMS” (Hải quân hoàng gia). Cử chỉ, thái độ của họ có vẻ nghiêm túc hơn, nhưng vẫn khác với lính thủy Nga bởi cái dáng ngạo nghễ quen thuộc của họ. Tất cả những điều đó khiến tôi rất lấy làm lạ. Khắp nơi đều thấy những người da đen, có những người da nâu – có lẽ là dòng máu lai của người da trắng và người da đen. Bên bờ sông Dvina bắc mấy người Trung Quốc đang cắm cúi giặt quần áo và đang nói chuyện với nhau bằng giọng cổ rất nặng, âm điệu rất trầm. Giặt xong, họ phơi quần áo ngay trên những tảng đá cạnh đó.

Có lẽ trên thế giới này không có dòng sông nào in đậm màu sắc Nga như dòng sông Dvina bắc này, nó trải mình ra một cách thoải mái và tải dòng nước đầy ăm ắp về nơi xa.

Một chiếc thuyền máy xé những con sóng lấp lánh ánh mặt trời lao thẳng về phía bên kia bến cảng, như một con dao sắc…

Mấy hôm nay, tuy bên ngoài tôi có vẻ chăm chú ngắm nhìn một cách tò mò những người nước ngoài này, nhưng thực ra họ không nằm trong ý nghĩ của tôi… Đây là thành phố mà Sedov, Pakhtusov đã từng sống. Tôi đứng im khá lâu trước một “ngôi mộ của đội hàng hải trong nghĩa trang công cộng Solombala. Đội hàng hải này do Pyotr Kuzmich Pakhtusov, người đã từng đóng hàm trung úy lục quân và được thưởng huân chương lãnh đạo. Ông ta đã qua đời trong một chuyến vận hành vì quá mệt nhọc và phiền não, thọ ba mươi sáu tuổi”. Thuyền trưởng Tatarinov đã từ đây bắt đầu lái chiếc tàu buồm của mình đi vào con đường viễn chinh xa xăm. Hoa tiêu Klimov là người duy nhất tham gia cuộc thám hiểm này và trở về được đến đất liền, và ông đã chết trong bệnh viện của thành phố này. Viện bảo tàng địa phương dành riêng một gian trưng bày giới thiệu đội thám hiểm của tàu “St. Maria”. Trong rất nhiều vật trưng bày quen thuộc, tôi nhận ra một tập hồi ký của một họa sĩ bạn của Sedov. Những tài liệu này có ý nghĩa rất lớn, và đối với tôi nó hoàn toàn mới mẻ. Trong thiên hồi ký của mình, tác giả có kể lại cảnh tìm thấy ông hoa tiêu Klimov tại vịnh Flora.

Buổi sáng tôi viết một bức thư gửi đến làng Lubny đại. Sau đó không biết làm gì hơn, tôi bèn đi ra phố Kuznechikha, Dọc theo bờ sông sực lên mùi ngai ngái của gỗ thông. Chiếc cầu nối liền hai bờ đã tách ra cho tàu bè trên sông qua lại. Một chiếc tàu con chở khách từ bên sông này sang bờ bên kia. Cây rừng trùng điệp nối tiếp nhau. Mấy chiếc cầu nhỏ hẹp nằm bên cạnh ngôi nhà thấp lè tè được dựng lên từ thời vua Nikolai là những chiếc cầu làm bằng gỗ. Các ngôi nhà quanh đấy nay đã biến thành bệnh viện và trường học. Mặt đường được lát bằng gỗ. Những ngôi nhà nằm dọc bờ sông mang nặng màu sắc thần thoại này cũng được dựng lên bởi những mảnh gỗ ván mới xẻ. Đây là vùng Solombala. Cuối cùng tôi đã tìm được ngôi nhà mà thuyền trưởng Tatarinov đã ở để chuẩn bị cho cuộc xuất chinh của con tàu “St. Maria” vào mùa hè năm 1912.

Tôi mường tượng thấy vị thuyền trưởng cao lớn có đôi vai rộng, mặc bộ quân phục màu trắng, để bộ ria vểnh ngược lên trên theo kiểu cũ, ông bước xuống từ bậc tam cấp của ngôi nhà gỗ và đi xuyên qua vườn hoa như thế nào. Ông hơi cúi đầu, lắng nghe một thương nhân tên là Demidov nói điều gì đó. Có lẽ gã thương nhân nọ đòi tiền thịt bò hoặc tiền giặt quần áo gì đấy. Phía đằng kia thương cảng, trong đám tàu buôn lắp máy hạng nặng, có thể nhận ra một chiếc thuyền buồm nhỏ nhắn đẹp đẽ – một chiếc thuyền phải đi từ Arkhangelsk dọc theo bờ biển Sibir đến Vladivostok mà như thế thì quá nhỏ bé.

Một sự việc chẳng lấy gì làm đặc biệt nhưng vô cùng quan trọng đối vôi tôi đã khiến tôi có thể nhìn thấy rõ những cảnh tượng mơ hồ kia.

… Hôm qua có một đoàn tàu hộ tống tàu vận tải vào cảng, tôi liền chạy ra bến cảng xem tàu nước ngoài bốc dỡ hàng hóa như thế nào.

Chao ôi, bến cảng của cái thành phố cổ xưa này phát triển nhanh chóng làm sao! Nó rộng lớn, chắc chắn, đẹp đẽ làm sao! Vô số máy cẩu hàng đang làm việc, chúng nhấc bổng những đụn hàng quân sự và phi quân sự từ trên cao xuống. Tôi đi dọc theo cầu tàu có đến hai cây số mà vẫn chưa đi ra khỏi khu vực làm việc của những máy cẩu hàng. Các công trình xây dựng bến cảng vẫn còn đang tiếp tục triển khai. Tôi đi đến chỗ tận cùng của cầu tàu và dừng lại, ngắm nghía toàn cảnh tựa như một đường cong cân đối của bến cảng. Giữa lúc đó, một chiếc tàu kéo loại nhỏ nổ máy ầm ì chạy vòng qua đầu một chiếc tàu lớn của Mỹ mang tên là Hurricane bắt đầu cập bến. Tôi thoáng thấy tên chiếc tàu kéo là “Thiên Nga” và trong óc chợt hiện ra ý nghĩ rằng cái tên đẹp đẽ này rõ ràng là đã trở thành tên thông dụng đối với các đội tàu trên biển Bắc. Hồi ấy còn có một chiếc tàu cũng mang cái tên ấy, các bạn bè và người nhà của thuyền trưởng Tatarinov đã đi trên chiếc tàu này ra thuyền buồm, ôm hôn ông lần cuối và chúc ông ra đi may mắn và thành công. Có phải chính đó là con tàu mà một bài báo nào đó đã gọi nó là “chiếc tàu phá băng đầu tiên của nước Nga” không? Tất nhiên là không phải.

Một thủy thủ đang lăn thùng dầu trên sàn tàu, tôi nhờ anh ta gọi thuyền trưởng ra. Lát sau, một chàng trai trạc hai mươi lăm tuổi, mặt đỏ hồng, mặc bộ quần áo công nhân màu xanh, vừa cầm khăn lau dầu trên tay vừa theo người thủy thủ đi ra sàn tàu.

- Đồng chí thuyền trưởng, có một vấn đề lịch sử tôi muốn nhờ đồng chí giải đáp giúp, – tôi lên tiếng trước. – Chiếc tàu kéo này của đồng chí hồi trước cách mạng cũng mang tên là “Thiên nga” phải không?

- Vâng, đúng thế.

- Nó được hạ thủy vào năm nào nhỉ?

- Năm 1907.

- Từ trước đến nay nó chỉ mang một tên?

- Vâng, chỉ mang một tên.

Tôi giải thích cho anh ta rõ nguyên nhân của vấn đề tôi đặt ra. Anh ta chăm chú ngắm nghía con tàu của mình với cái vẻ đầy tự hào, tuồng như từ trước đến nay chưa bao giờ anh ta nghi ngờ về cái vị trí mà con tàu của anh ta sẽ chiếm giữ trong lịch sử tàu bè nước Nga. Chuyện cũng kỳ khôi, nhưng quả thực là việc gặp được tàu “Thiên nga” đã khiến tôi hết sức phấn chấn, vui vẻ. Tuy tôi đã rất quen thuộc với đời sống của thuyền trưởng Tatarinov; nhưng tôi vẫn chưa rõ trang cuối cùng của cuộc đời ông.

“Sự việc còn chưa kết thúc, – vị thuyền trưởng trẻ tuổi có bộ mặt hồng hào như nói với tôi. – Biết đâu sẽ có một ngày nào đấy, anh sẽ tìm thấy trang cuối cùng của cuộc đời Tatarinov và anh sẽ đọc hết nó”.

Lần thứ ba tôi đến gặp trưởng phòng cán bộ, yêu cầu ông cử tôi về trung đoàn, nếu không được thì tôi đến gặp thủ trưởng bộ đội hàng không của hạm đội Phương Bắc để nhận công tác.

Hình như ông đã biết rõ tình cảnh riêng và chung của tôi, nên sau một lúc im lặng ông hỏi tôi bằng một giọng hết sức nhân ái:

- Nhưng sức khỏe của cậu thế nào?

Tôi trả lời rằng sức khỏe của tôi đã được hoàn toàn hồi phục. Đấy là những lời nói đúng sự thực hay căn bản là đúng sự thật. Vì khi ở miền Bắc tôi cảm thấy tốt hơn bất cứ là ở miền Nam, miền Đông hay miền Tây.

- Thôi được, trong lúc này thà làm được ít còn hơn là chẳng làm gì. Mình sẽ bố trí để cậu có công ăn việc làm, – tuy câu nói của ông ta có vẻ nước đôi nhưng lại rất hợp lý.

Tất nhiên ý ông ta là sẽ giao cho tôi công việc dưới mặt đất. Tôi chăm chú nhìn bàn tay già nua nhưng còn chắc khỏe của ông viết tên tôi lên trang giấy của quyển sổ nhân sự và bên dưới tên tôi, ông gạch hai nét bút rất đậm. Tôi nghĩ bụng: “Mặc xác tất cả, có gì mình cũng sẽ tìm cách để thay thôi!”.