Cuộc sống như đột nhiên dừng lại trong khi nó đang lao nhanh về phía trước. Vì tôi không dự kiến trước quán tính của sự vận động nên bị bất ngờ đập trán vào bức tường suy tưởng. Tôi nhìn ông già đứng trước mặt tôi, nghĩ rằng lúc này ông ta còn là người minh mẫn. Ông đứng giữa một căn phòng sáng láng và bảo cho tôi biết rằng Romashov cũng đang tìm kiếm Katya, nghĩa là hắn ta cũng làm cái việc mà tôi đang làm.

Nhưng cuộc nói chuyện giữa hai chúng tôi vẫn cứ tiếp tục như không có gì xảy ra. Từ chuyện Katya, Vyshimirsky nói dây sang một ủy viên địa phương nào đó, rằng ông ủy viên kia không có quyền gọi ông ta là “viên chức cũ”. Sau đó ông ta lại đắm mình trong những hồi ức xa xưa. Ông kể rằng hồi năm 1908, cứ mỗi lần ông từ nhà hát đi ra, người soát vé liền gọi to: “Xe ngài Vyshimirsky” và chiếc xe ngựa bóng nhoáng liền hiện ra trước mắt ông. Hồi ấy ông đội chiếc mũ đại lễ, khoác áo đuôi tôm… Tất cả những thứ ấy giờ đây không còn hợp thời trang nữa, ông cảm thấy “rất đáng tiếc”, vì chúng rất đẹp.

- Ông ấy mất từ hồi nào nhỉ? – Đột nhiên ông ta hỏi, giọng khác hẳn.

- Ai kia?

- Ông Korablyov.

- Sao lại mất? Ông ấy còn sống rất khỏe mạnh đấy chứ, ông Nikolai Ivanovich ạ! – Tôi nói giọng bông đùa nhưng trong lòng run lên, nghĩ bụng: “Hãy chuẩn bị sẵn sàng, mọi việc sắp vỡ ra rồi”. – Ông nói đây là một việc cá nhân, phải không nào, còn người đàn bà kia thì sao?

- Vâng, đây là một việc cá nhân. Nhưng là một việc cá nhân rất cần kíp. Thuyền trưởng Tatarinov là một nhân vật lịch sử. Mikhail Vasilievich Romashov đã từng tìm đến Leningrad. Trong thời gian thành phố bị phong tỏa, anh ấy đã ăn đến cả hồ dán giấy trên tường. Bí quá, anh ấy ra đi kiếm thịt, nhưng khi quay về thì mọi người đã đi sơ tán cả rồi.

- Sơ tán ở đâu?

- Vấn đề chính là ở chỗ đó, – ông già nói giọng nghiêm trang. – Anh có biết chuyến ấy người ta đi sơ tán như thế nào không? Anh hãy thử đi tìm họ xem! Vấn đề chính là, nếu chị ấy đi bằng tàu hỏa thì chỉ cần dò ra tàu chở đơn vị nào là có thể tìm ra. Giả dụ là chuyến chuyên xa của xí nghiệp liên hợp làm lạnh, thì họ đi Sibir, chỉ cần đến đó tìm gặp. Nhưng đằng này chị ấy lại đi bằng máy bay!

- Sao, đi bằng máy bay ư?

- Đúng thế, rõ ràng là chị ấy đã được hưởng quyền ưu tiên trong khi đi sơ tán. Vì thế mà đứt liên lạc, không còn ai có thể biết chị ấy hiện ở đâu nữa. Đấy, anh xem, tìm bằng cách nào bây giờ. Chỉ biết được có một điều là chiếc máy bay ấy đã bay qua ga Khvoynaya, tức là chính cái ga mà Mikhail Vasilievich Romashov đến để kiếm thịt ấy.

Đến lúc này chợt trong tôi hình thành một cảm giác bản năng rằng lúc nào thì nên im lặng, và lúc nào chỉ nên nói vài ba câu để khơi chuyện. Tôi đương là một quân nhân, hình như vừa từ bệnh viện ra, người vừa gầy vừa đen, đến thăm một người bạn đã từng chia tay nhau ngoài mặt trận, để biết giờ đây bạn ấy làm gì và sống như thế nào… “Hãy chuẩn bị sẵn sàng, mọi việc sắp vỡ ra rồi”.

- Vậy đến bây giờ đã tìm được người đàn bà ấy chưa?

- Chưa. Nhưng theo kế hoạch của tôi thì thế nào cũng tìm được, – Vyshimirsky đáp. – Tôi viết thư cho sở hỏi tin trung ương Buguruslan, nhưng kết quả không ra gì. Họ gửi cho chúng tôi một bản danh sách gồm có hàng chục cái họ Tatarinov và hàng trăm cái họ Grigoriev. Chúng tôi không biết cần phải bắt đầu tìm từ người nào trong cái danh sách ấy. Và thế là tôi trực tiếp đến gặp các chủ tịch hội đồng hành chính của các tỉnh thành. Việc này quả là một nhiệm vụ trọng đại, một sự lao động lớn lao, nhưng Tatarinov là bạn của tôi, nên tôi cố tìm ra con gái của ông ấy. Vì vậy ba tháng nay tôi đã viết hàng ngàn bức thư cùng một nội dung như nhau, nào là xin đồng chí chỉ giúp, nào là nhân vật lịch sử, vân vân và vân vân để gửi đi khắp nơi. Kết quả là chúng tôi đã nhận được những thứ này.

Bỗng chuông cửa vang lên một hồi đinh tai. Vyshimirsky nói:

- Anh ấy về rồi đấy!

Mặt ông ta có vẻ biến sắc, mớ tóc trắng trên đầu khẽ rung lên và bộ ria chổi sể như cụp xuống. Ông ta đi vào phòng trong. Tôi chậm rãi đứng lên bên bức tường cạnh cửa ra vào, để khi bước vào Romashov không nhìn thấy ngay.

Vyshimirsky đã báo cho hắn từ phòng treo áo:

- Có người đang chờ anh đấy.

Hắn liền hỏi ngay:

- Ai thế?

Ông già đáp:

- Một người tên là Grigoriev.

Hắn không bước lùi trở ra, mặc dù lúc ấy hắn có đủ thì giờ để làm việc ấy. Còn tôi thì vẫn ung dung chậm rãi. Hắn đứng trong một góc tối giữa cái tủ mắc áo với bức tường. Sau khi nhìn thấy tôi, hắn kêu lên một tiếng kinh hãi rồi đưa hai tay bưng lấy mặt như trẻ con. Trên ổ khóa cạnh cửa ngoài có một chiếc chìa khóa dài, tôi vặn một vòng khóa trái cửa lại rồi rút ra, cất vào túi. Ông già Vyshimirsky đứng giữa hai chúng tôi. Tôi cầm lấy cánh tay ông ta và ôm lấy ông ta đẩy sang một bên. Sau đó không biết vì duyên cớ gì, tôi lại chạm mạnh vào ông ta một lần nữa, khiến ông ta ngã ngồi xuống chiếc ghế bành một cách máy móc.

- Nào, chúng ta nói chuyện với nhau đi, – tôi nói với Romashov.

Hắn nín thít. Hắn đưa chiếc mũ lên miệng, cắn chặt. Tôi lại nói tiếp:

- Thế nào?

Hắn hốt hoảng lắc đầu.

- Không đi à?

Hắn kêu lên:

- Không!

Nhưng lúc này hắn đã có vẻ bình tĩnh hơn lúc mới trông thấy tôi. Tôi cầm tay hắn kéo đi. Hắn ưỡn thẳng ngực, cùng tôi đi vào phòng. Lúc này ngoài cái ánh mắt dè chừng, sắc mặt hắn đã khác hẳn, trở nên bình thản và lì lợm.

- Đã nhìn thấy chưa, tao vẫn còn sống nguyên đây, – tôi nói khẽ.

- À, thấy rồi.

Tôi nhìn kỹ hắn. Hắn mặc bộ âu phục màu tro, trên ve áo gắn chiếc huy hiệu màu vàng, dấu hiệu của người đã từng bị trọng thương. Song sự thực thì hắn chỉ bị chấn thương xoàng. Bên dưới tấm huy hiệu có một chiếc cúc ánh lên trong bóng tối lờ mờ. Hắn đã phát phì. Nếu không có đôi tai đỏ tía dựng ngược lên, như đang thi tài với chiếc cúc áo tỏa ánh sáng hồng kia, thì có thể nói rằng từ trước đến nay chưa bao giờ hắn làm một con người tự trọng.

- Súng lục đâu, đưa đây!

Tôi ngỡ hắn sẽ nói láo rằng khi phục viên đã nộp trả kho. Nhưng trên khẩu súng ấy có khắc tên tôi, đây là giải thưởng mà đồng chí trung đoàn trưởng đã trao cho tôi sau trận oanh kích cầu Narova. Nếu Romashov đem nộp súng vào kho thì hắn sẽ tự làm lộ mình. Chính đó là nguyên do vì sao lúc ấy hắn lặng lẽ và ngoan ngoãn kéo ngăn tủ, lấy khẩu súng lục ấy ra. Trong súng không có đạn.

- Các thứ giấy tờ đâu?

Hắn im lặng.

- Thế nào?

- Bị ướt và mất cả rồi, – hắn nói giọng hấp tấp. – Tôi bị ngập nước trong hầm phòng không ở Leningrad. Lúc ấy tôi bị ngất. Chỉ còn giữ được tấm ảnh của đồng chí Ch. Tôi đã giao tấm ảnh ấy cho Katya. Chính tôi đã cứu sống cô ấy.

- Thật ư?

- Đúng thế, chính tôi đã cứu sống cô ấy. Vì vậy nên không có gì đáng làm cho tôi sợ hãi cả. Dầu sao thì anh cũng không thể giết chết tôi được.

- Để rồi xem sao. Đồ súc sinh, mày hãy kể lại tất cả mọi chuyện đã xảy ra cho tao nghe, – tôi túm chặt lấy cổ áo hắn, hắn thở hổn hển khó nhọc, nên tôi liền bỏ ra.

- Khi cô ấy hấp hối, tôi đã đem đến cho cô ấy tất cả mọi thứ cần thiết. Anh có thể không tin tôi, – hắn quay người sang một bên, vừa nhìn vào mắt tôi, vừa nói như gào lên. – Nhưng rồi anh sẽ phải tin lời tôi nói, tôi sẽ kể tất cả. Anh chẳng biết gì hết. Tôi không ưa anh.

- Chẳng lẽ lại như thế ư?

- Tại sao tôi lại phải thích anh? Anh tước hết mọi thứ tốt đẹp nhất của đời người từ trong tay tôi. Tôi có thể làm được mọi thứ chuyện, – hắn nói giọng kiêu ngạo. – Số tôi đỏ lắm, vì chung quanh tôi toàn là những đứa ngốc. Tôi có thể bay lên tận trời xanh, nhưng tôi không màng đến cái đó!

“Tôi không màng đến cái đó” – câu này hắn nhỡ nói quá chắc nịch. Theo chỗ tôi biết, Romashov chẳng những coi trọng cái đó, mà còn mải miết theo đuổi nó, theo đuổi danh vọng. Và trong phương diện này thì bước đi của hắn khá thuận buồm xuôi gió. Số phận của hắn quả là may mắn, nhất là khi nghĩ đến sự ngu đần tột độ của hắn hồi còn là học sinh tiểu học.

- Hãy bình tĩnh nghe tôi nói, – hắn nói, mặt trắng bệch đến nỗi tôi có cảm giác không thể nào trắng hơn được nữa. – Hãy tin tôi, tôi sẽ nói tất cả sự thật. Chính tôi đã phá đám công việc của đội thám hiểm đi tìm kiếm thuyền trưởng Tatarinov. Thoạt đầu tôi đã giúp Katya tổ chức việc này vì lúc ấy tôi nghĩ rằng anh sẽ ra đi một mình. Nhưng sau đó Katya quyết định cùng đi với anh, nên tôi đã thọc gậy bánh xe, làm tan rã đội thám hiểm. Tôi đã viết một bản báo cáo, đó là một bản báo cáo rất mạo hiểm. Nếu trong bản báo cáo đó tôi không thể chứng minh được tính chính xác của nó, thì tôi có nguy cơ bị lộ chân tướng. Nhưng tôi đã thành công.

Bên trong cái cặp da màu tro có hằn hai chữ “M. R.” bằng kim tuyến, cặp một số giấy tờ. Tôi rút ra một tờ, Romashov đớ người ra, đôi mắt tròn xoe của hắn nhìn đóng đinh vào một điểm nào đó trên đầu tôi. Tuồng như hắn cố vượt lên trước thời gian, nhìn vào tương lai của mình, hắn muốn đoán biết trong cái động tác đơn giản rút tờ giấy từ trong cặp ra và đặt ngay trước mặt hắn kia của tôi có mối đe dọa gì đối với hắn.

- Được, anh cứ viết đi, – hắn nói. – Cái con người ra tay ngăn trở công việc của đội thám hiểm ấy về sau đã bị đào thải và chết trong im lặng. Không hề gì, nếu anh cảm thấy những việc này còn có một thứ giá trị nào đó thì hãy ghi lấy.

- Chả có giá trị nào cả, – tôi lạnh lùng đáp.

- Tôi đã báo cáo rằng anh là kẻ bị bệnh thần kinh, lúc nào cũng tâm niệm mỗi một điều là tìm tung tích của vị thuyền trưởng Tatarinov đã mất tích ở một nơi nào đó không ai biết những hai mươi năm về trước. Rằng hồi còn học ở trường tiểu học, tôi đã quen anh và biết anh mắc bệnh thần kinh từ ngày ấy. Nhưng trong những hoạt động này của anh, cũng còn một nguyên nhân khác nữa. Đó là vì anh đã cưới con gái thuyền trưởng Tatarinov làm vợ, anh muốn leo cao nên khăng khăng dựa vào tên tuổi của thuyền trưởng để kiếm chác uy tín và danh dự cho mình. Bản báo cáo ấy không chỉ một mình tôi viết.

- Tất nhiên rồi!

- Anh còn nhớ bài báo “Để bảo vệ nhà bác học” không? Đó là bài của Nikolai Antonovich. Trong bản báo cáo của mình, chúng tôi đã trích bài báo ấy để làm dẫn chứng.

- Và cũng để vu khống nữa, phải không?

Tôi bắt đầu ghi lại những lời hắn nói, và cố ghi thật nhanh.

- Vâng, cũng có thể nói như vậy. Chúng tôi đã cố chứng minh rằng những luận điểm của mình đều chính xác. Tôi đã đưa bản báo cáo ấy cho bà Nina Kapitonovna và lừa bà ấy ký tên vào. Lạy Chúa, về sau tôi đã phải vất vả như thế nào mới làm cho người ta không gọi bà ấy đến trực tiếp làm chứng! Thật là khó hết chỗ nói. Anh không thể biết được rằng cú ấy đã hại anh đến mức nào đâu. Nhất định là nó đã ảnh hưởng rất nhiều đến uy tín của anh trong thời gian công tác ở Cục hàng không dân dụng, và sau này phục vụ trong quân đội. Chắc chắn là như thế.

Làm sao có thể diễn đạt được những cảm giác của tôi sau khi nghe những lời cung khai trên đây của Romashov? Tôi thực tình không hiểu nổi tại sao hắn lại để lộ cái sự thực ghê tởm ấy ra. Song cái ý đồ không lấy gì làm phức tạp ấy của hắn đã bị khám phá một cách nhanh chóng. Từ trước đến nay, bất cứ ở đâu và khi xảy ra việc gì, tôi đều có thói quen suy nghĩ, phân tích và lúc này mọi việc như hiện ra một cách rõ ràng dưới một luồng phản quang.