Phải chăng triết học vì thế mà phải rút lui khỏi lĩnh vực này, mang theo nỗi thất vọng tràn trề về những hy vọng của mình? Trong khi ở mọi phương diện khác, vương quyền của các hình thái ngày càng được mở rộng, thì món quà trân quý nhất này lại phải phó mặc cho sự ngẫu nhiên vô hình thức sao? Cuộc chiến của những mãnh lực mù quáng phải chăng sẽ kéo dài mãi mãi trong thế giới chính trị, và luật pháp xã hội không bao giờ chiến thắng được lòng ích kỷ đầy thù hận hay sao?
Hoàn toàn không phải vậy. Sự thật là chính lý trí sẽ không bao giờ trực tiếp dấn thân vào cuộc đấu tranh với mãnh lực tàn bạo đang kháng cự lại vũ khí của nàng, và nàng cũng sẽ chẳng khác nào vị con trai của thần Saturn trong bộ sử thi "Iliad" – từ chối bước xuống chiến trường ảm đạm để trực tiếp giao chiến với chúng. Thế nhưng, nàng chọn ra những chiến binh xứng đáng nhất trong số những kẻ giao chiến, ban cho họ thứ vũ khí thiêng liêng hệt như cách thần Jupiter từng trao cho người con rể của mình, và bằng sức mạnh chiến thắng của mình, nàng định đoạt hồi kết vinh quang.
Lý trí đã làm tất cả những gì có thể khi tìm ra luật lệ và ban bố nó; phần việc thực thi lại thuộc về năng lực của ý chí và sự nồng nhiệt của cảm xúc. Để có thể hiên ngang bước ra khỏi cuộc giao tranh với bạo lực, chính chân lý trước hết phải tự biến mình thành một thứ mãnh lực, đồng thời biến một trong những bản năng của con người thành hiệp sĩ bảo hộ cho mình trong đế chế của các hiện tượng. Bởi lẽ, bản năng chính là những động lực duy nhất trong thế giới vật chất. Nếu cho đến nay chân lý vẫn chưa thể hiện được mấy sức mạnh chiến thắng của mình, thì nguyên nhân không nằm ở sự hiểu biết – vốn không thể không hé lộ nó – mà nằm ở trái tim vẫn còn khép kín trước nó và ở bản năng đã không đồng hành cùng nó.
Vậy từ đâu, thực chất, mà xuất hiện sự thống trị phổ quát của những định kiến này, sức mạnh của sự hiểu biết giữa một nơi ngập tràn ánh sáng được gieo rắc bởi triết học và kinh nghiệm? Thời đại này đã bừng sáng, nghĩa là tri thức, sau khi được thu nhận và phổ biến, ít ra cũng đủ để điều chỉnh các nguyên tắc thực tiễn. Tinh thần tự do truy vấn đã xua tan những quan niệm sai lầm vốn từng lâu nay chặn đứng lối đi đến chân lý, đồng thời khoét sâu vào nền móng nơi sự cuồng tín và lừa dối từng dựng lên ngai vàng của chúng. Lý trí đã tự gột rửa khỏi những ảo ảnh của giác quan và khỏi thứ ngụy biện dối trá, và chính triết học cũng đang cất cao tiếng nói, giục giã chúng ta quay trở về với lòng mẹ thiên nhiên – nơi mà thuở ban đầu nàng từng khiến chúng ta phụ bạc. Thế mà vì sao chúng ta vẫn mãi là những kẻ dã man?
Ắt phải có một điều gì đó ẩn chứa trong tinh thần con người – chứ không nằm ở bản thân các sự vật – ngăn cản chúng ta tiếp nhận chân lý, bất chấp ánh sáng rực rỡ mà chân lý tỏa ra, và ngăn cản chúng ta đón nhận nó, dẫu sức mạnh tạo ra sự minh định của nó có lớn đến đâu. Điều bí ẩn này đã được một bậc hiền triết thời cổ đại nhận thức và đúc kết thành một châm ngôn vô cùng sâu sắc: sapere aude [hãy dám khôn ngoan.]
Hãy dám khôn ngoan! Cần phải có một lòng dũng cảm hiên ngang để chiến thắng những chướng ngại mà cả sự trì trệ của bản tính lẫn sự hèn nhát của trái tim đang dựng lên chống lại sự giáo hóa của chúng ta. Chẳng phải ngẫu nhiên mà thần thoại cổ xưa đã miêu tả nữ thần Minerva bước ra từ đỉnh đầu thần Jupiter trong tư thế mang giáp trụ đầy đủ, bởi vì chính giữa lòng chiến trận là nơi khởi đầu của sự giáo hóa ấy. Ngay từ phút ban đầu, nó đã phải chống chọi với một cuộc chiến khốc liệt chống lại các giác quan – những kẻ vốn chẳng màng bị đánh thức khỏi giấc nồng êm ả. Phần lớn nhân loại đã quá kiệt quệ và suy nhược vì cuộc đấu tranh mưu sinh đến mức chẳng thể dấn thân vào một cuộc chiến mới mẻ và khắc nghiệt chống lại sai lầm. Họ mãn nguyện chỉ cần bản thân có thể trốn chạy khỏi lao nhọc của tư duy, và sẵn sàng phó mặc việc bảo hộ tư tưởng của mình cho kẻ khác. Và nếu có lúc những nhu cầu cao quý hơn làm rung động tâm hồn họ, họ liền bám víu với niềm tin tham lam vào những công thức mà nhà nước và giáo hội vẫn luôn chuẩn bị sẵn cho những trường hợp như thế. Nếu những con người bất hạnh ấy đáng được chúng ta thương xót, thì những kẻ khác lại đáng bị ta khinh bỉ thẳng thừng – những kẻ dẫu đã được giải thoát khỏi những nhọc nhằn ấy nhờ hoàn cảnh may mắn hơn, lại vẫn tự nguyện cúi đầu nhận lấy ách nô lệ. Nhóm người sau thích thứ ánh sáng chập choạng của những ý tưởng mơ hồ – nơi cảm xúc dâng trào mãnh liệt hơn và trí tưởng tượng có thể tùy ý tạo ra những ảo tưởng tiện lợi – hơn là ánh hào quang của chân lý vốn quét sạch những giấc mơ êm đềm của họ. Họ đã xây dựng toàn bộ lâu đài hạnh phúc của mình trên chính những ảo ảnh ấy, những thứ lẽ ra phải bị ánh sáng tri thức chiến đấu và đánh tan, và họ sẽ cho rằng mình đã phải trả giá quá đắt cho một thứ chân lý bắt đầu bằng việc tước đoạt đi tất cả những gì có giá trị trong mắt họ. Người ta bắt buộc phải trở thành bậc hiền triết thì mới có thể yêu mến sự khôn ngoan: một chân lý từng được cảm nhận ngay tức khắc bởi chính nhân vật mà triết học phải mang ơn vì tên gọi của mình. [Như đã biết, từ trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là tình yêu dành cho sự khôn ngoan.]
Do đó, nếu chỉ nói rằng ánh sáng của sự hiểu biết chỉ đáng được kính trọng khi nó tác động trở lại nhân cách thì vẫn chưa đủ; xét đến một mức độ nào đó, chính từ nhân cách mà ánh sáng này phát tiết ra, bởi con đường dẫn đến trí tuệ bắt buộc phải đi qua trái tim. Theo đó, nhu cầu cấp thiết nhất của thời đại hiện tại chính là giáo dục tính nhạy cảm, bởi đó không chỉ là phương thức giúp cho việc cải thiện tư tưởng trở nên hữu hiệu trong thực tiễn, mà còn là cách để đưa sự cải thiện ấy thực sự hiện hữu.
