Chúng ta đã dẫn đến ý niệm về một sự tương quan giữa hai thứ thôi thúc ấy, sao cho hành động của bên này vừa thiết lập vừa giới hạn hành động của bên kia, và mỗi bên khi đứng độc lập lại đạt đến sự biểu hiện cao nhất chính vì bên kia đang hoạt động.

Không còn nghi ngờ gì nữa, sự tương quan giữa hai thứ thôi thúc này đơn thuần là một bài toán do lý trí đặt ra, và con người sẽ chỉ có thể giải quyết nó trong sự hoàn thiện của bản thể mình. Đó là ý nghĩa xác thực nhất của thuật ngữ này: ý niệm về tính nhân bản của con người; theo đó, nó là một điều vô tận mà con người có thể tiến lại gần hơn mãi trong dòng chảy thời gian, nhưng chẳng bao giờ chạm tới được. "Hắn không nên nhắm vào hình thức mà làm tổn hại đến thực tại, cũng không nên nhắm vào thực tại mà làm tổn hại đến hình thức. Trái lại, hắn phải tìm kiếm bản thể tuyệt đối thông qua một bản thể hữu định, và bản thể hữu định thông qua một bản thể vô tận. Hắn phải đặt thế giới trước mặt mình bởi vì hắn là một con người, và hắn phải là một con người bởi vì hắn có thế giới trước mặt mình. Hắn phải cảm nhận bởi vì hắn có ý thức về bản thân, và hắn phải có ý thức về bản thân bởi vì hắn cảm nhận được." Chỉ khi phù hợp với ý niệm này, hắn mới là con người theo đúng nghĩa trọn vẹn của từ này; nhưng hắn không thể nhận thức được điều này chừng nào hắn còn hiến dâng trọn vẹn bản thân cho một trong hai thứ thôi thúc ấy, hoặc chỉ thỏa mãn chúng hết cái này đến cái khác. Bởi vì chừng nào hắn chỉ cảm nhận, nhân tính và sự tồn tại tuyệt đối của hắn vẫn là một điều bí ẩn đối với hắn, và chừng nào hắn chỉ tư duy, trạng thái hay sự tồn tại của hắn trong thời gian sẽ tuột khỏi tầm tay hắn. Nhưng nếu có những trường hợp mà ở đó hắn có thể đồng thời trải nghiệm cả hai mặt này – nơi hắn vừa có ý thức về sự tự do vừa có cảm giác về sự tồn tại của mình, nơi hắn vừa cảm nhận như một thực thể vật chất vừa nhận thức bản thân như một tinh thần – thì chỉ trong những trường hợp như thế, và duy chỉ trong những trường hợp ấy, hắn mới có được trực giác trọn vẹn về tính nhân bản của mình; và đối tượng mang lại cho hắn trực giác ấy sẽ là biểu tượng cho định mệnh đã thành viên mãn của hắn, do đó dùng để diễn đạt sự vô tận đối với hắn – bởi vì mục đích này chỉ có thể được hoàn thành trong độ viên mãn của thời gian.

Giả sử rằng những trường hợp loại này có thể xuất hiện trong trải nghiệm, chúng sẽ đánh thức ở con người ấy một thứ thôi thúc mới; và chính vì hai thứ thôi thúc kia sẽ cùng cộng tác trong đó, thứ thôi thúc mới này sẽ đối lập với từng cái khi đứng riêng rẽ, và hoàn toàn có đầy đủ lý do để được coi là một thứ thôi thúc mới. Thôi thúc cảm tính đòi hỏi phải có sự thay đổi, đòi hỏi thời gian phải có nội dung; thôi thúc hình thức đòi hỏi thời gian phải bị dồn nén, đòi hỏi không được có sự thay đổi. Do đó, thứ thôi thúc mà trong đó cả hai yếu tố kia cùng hành động hòa hợp – xin phép cho tôi được gọi nó là bản năng chơi, cho đến khi tôi giải thích thuật ngữ này – bản năng chơi sẽ có đối tượng là dồn nén thời gian ngay trong lòng thời gian, là hòa giải trạng thái chuyển dịch hay đang thành hình với bản thể tuyệt đối, hòa giải sự thay đổi với tính đồng nhất.

Bản năng cảm tính muốn được quy định, nó muốn tiếp nhận một đối tượng; bản năng hình thức muốn tự quy định, nó muốn tạo ra một đối tượng. Do đó, bản năng chơi sẽ cố gắng tiếp nhận tựa hồ như chính nó đã tạo ra, và tạo ra tựa hồ như nó đang khao khát được tiếp nhận.

Thôi thúc cảm tính loại trừ khỏi chủ thể mọi tính tự trị và tự do; thôi thúc hình thức loại trừ mọi sự lệ thuộc và tính thụ động. Nhưng sự loại trừ tự do chính là tính tất yếu vật lý; sự loại trừ tính thụ động chính là tính tất yếu đạo đức. Như vậy, cả hai thứ thôi thúc đều thuần phục tâm trí: thứ nhất trước các quy luật của tự nhiên, thứ hai trước các quy luật của lý trí. Hậu quả là bản năng chơi, vốn hợp nhất tác động kép của hai bản năng kia, sẽ làm thỏa mãn tâm trí cùng một lúc về cả mặt đạo đức lẫn vật lý. Do đó, khi nó xóa bỏ mọi điều ngẫu nhiên, nó cũng sẽ xóa bỏ mọi sự cưỡng ép, đồng thời giải phóng con người cả về thể xác lẫn tinh thần. Khi chúng ta nồng nhiệt chào đón một kẻ đáng bị chúng ta khinh miệt, chúng ta cảm thấy đau đớn vì tự nhiên đang bị kìm nén. Khi chúng ta nuôi dưỡng cảm giác thù địch đối với một người đáng được chúng ta kính trọng, chúng ta cảm thấy đau đớn trước sự kìm nén của lý trí. Nhưng nếu người đó khơi gợi ở chúng ta sự hứng thú, đồng thời cũng giành được sự kính trọng của chúng ta, thì sự kìm nén của cảm xúc sẽ tiêu tan cùng với sự kìm nén của lý trí, và chúng ta bắt đầu yêu mến người ấy – nghĩa là bắt đầu chơi đùa, bắt đầu thư giãn, đồng thời với cả thiện cảm lẫn sự kính trọng của mình.

Hơn nữa, vì thôi thúc cảm tính chi phối chúng ta về mặt thể lý, còn thôi thúc hình thức chi phối chúng ta về mặt đạo đức, nên cái trước làm cho cấu trúc hình thức của chúng ta trở nên ngẫu nhiên, còn cái sau làm cho cấu trúc vật chất của chúng ta trở nên ngẫu nhiên; nghĩa là có sự ngẫu nhiên trong sự hòa hợp giữa hạnh phúc và sự hoàn thiện của chúng ta, và ngược lại. Bản năng chơi, nơi cả hai cùng hành động hòa hợp, sẽ làm cho cả cấu trúc hình thức lẫn cấu trúc vật chất của chúng ta đều trở nên ngẫu nhiên; theo đó, sự hoàn thiện và hạnh phúc của chúng ta cũng sẽ như vậy. Và mặt khác, chính vì nó làm cho cả hai đều trở nên ngẫu nhiên, và vì cái ngẫu nhiên tiêu biến đi cùng với tính tất yếu, nên nó sẽ xóa bỏ tính ngẫu nhiên này ở cả hai phía, qua đó trao hình thức cho vật chất và trao thực tại cho hình thức. Tương ứng với mức độ nó làm giảm bớt ảnh hưởng động lực của cảm xúc và đam mê, nó sẽ đặt chúng vào sự hài hòa với các ý niệm của lý trí; và bằng cách tước đi sự cưỡng ép về mặt đạo đức từ các quy luật của lý trí, nó sẽ hòa giải chúng với lợi ích của các giác quan.