Từ sự xung đột của hai xung động, và từ sự kết hợp của hai nguyên lý đối lập, chúng ta đã thấy cái đẹp thành hình; do đó, lý tưởng cao nhất của cái đẹp phải được tìm kiếm trong sự thống nhất và cân bằng hoàn hảo nhất có thể giữa thực tại và hình thức. Thế nhưng, sự cân bằng này mãi mãi chỉ là một ý niệm mà thực tại không bao giờ có thể đạt tới một cách trọn vẹn. Trong thực tế, luôn luôn có một yếu tố lấn át yếu tố kia, và đỉnh cao mà trải nghiệm có thể vươn tới chỉ là sự dao động giữa hai nguyên lý, khi thì thực tại chiếm ưu thế, khi thì hình thức chiếm ưu thế. Vì vậy, cái đẹp lý tưởng vĩnh viễn là một và không thể phân chia, bởi vì chỉ có thể tồn tại duy nhất một trạng thái cân bằng; trái lại, cái đẹp trong trải nghiệm sẽ vĩnh viễn mang tính hai mặt, bởi vì trong quá trình dao động, sự cân bằng ấy có thể bị phá vỡ theo cả hai hướng — bên này lẫn bên kia.

Trong các bức thư trước, tôi đã thu hút sự chú ý đến một sự thật cũng có thể được suy luận một cách chặt chẽ từ những vấn đề đã thu hút sự quan tâm của chúng ta cho đến nay; sự thật ấy là cái đẹp vừa có thể mang lại tác dụng kích thích vừa mang lại tác dụng điều hòa. Tác dụng tiết chế nhằm giữ cho các xung động cảm tính và hình thức nằm trong những giới hạn thích hợp; còn tác dụng kích thích nhằm duy trì cả hai ở mức độ trọn vẹn của chúng. Tuy nhiên, hai phương thức tác động này của cái đẹp phải được đồng nhất hoàn hảo trong ý niệm. Cái đẹp phải vừa tiết chế vừa kích thích đồng đều cả hai bản chất, và nó cũng phải vừa kích thích vừa điều hòa chúng một cách đồng đều. Kết quả này xuất phát ngay từ ý niệm về một mối tương quan, nhờ đó mà hai vế tương hỗ lẫn nhau và là điều kiện tương ứng của nhau — một mối tương quan mà sản phẩm thuần khiết nhất chính là cái đẹp. Nhưng trải nghiệm lại không cống hiến một ví dụ nào về một mối tương quan hoàn hảo đến thế. Trong lĩnh vực trải nghiệm, việc sự dư thừa ở mặt này dẫn đến sự thiếu hụt ở mặt kia, và sự thiếu hụt sinh ra sự dư thừa, sẽ luôn ít nhiều xảy ra. Hệ quả là những gì chỉ mang tính khác biệt trong ý niệm tại cõi đại mỹ thì lại khác biệt trong thực tế đối với cái đẹp kinh nghiệm. Cõi đại mỹ, dẫu giản dị và bất khả phân, khi được nhìn nhận dưới hai khía cạnh khác nhau, sẽ một mặt bộc lộ tính chất dịu dàng và yểu điệu, mặt khác bộc lộ tính chất mạnh mẽ; còn trong trải nghiệm, ta thấy có cái đẹp dịu dàng, yểu điệu và có cả cái đẹp mạnh mẽ. Sự việc là thế, và sẽ mãi mãi là thế, bao lâu mà cái tuyệt đối hãy còn bị giam hãm trong những giới hạn của thời gian, và các ý niệm của lý trí hãy còn phải được hiện thực hóa nơi con người. Chẳng hạn, con người trí tuệ mang trong mình lý tưởng về đức hạnh, chân lý và hạnh phúc; nhưng con người hành động sẽ chỉ thực hành các đức hạnh, chỉ nắm bắt chân lý và hưởng thụ những ngày tháng hạnh phúc. Nhiệm vụ của giáo dục thể chất và đạo đức là đưa sự đa dạng này trở về với tính thống nhất, đặt đạo đức vào chỗ của phong tục, đặt khoa học vào chỗ của sự hiểu biết; nhiệm vụ của giáo dục thẩm mỹ là tạo ra cái đẹp từ những vẻ đẹp.

Cái đẹp mạnh mẽ không thể che chở con người khỏi một dư lượng bạo lực và thô ráp mang tính dã man, cũng như cái đẹp yểu điệu không thể bảo đảm cho con người tránh khỏi một mức độ yếu đuối và ủy mị nhất định. Vì hiệu ứng của cái đẹp mạnh mẽ là nâng cao tâm hồn theo quan điểm thể chất lẫn đạo đức đồng thời gia tăng đà tiến của nó, nên rất thường xuyên xảy ra trường hợp sự kháng cự của khí chất và tính cách làm suy giảm khả năng tiếp nhận ấn tượng, khiến phần tinh tế của con người gánh chịu một sự áp bức vốn chỉ nên tác động lên phần thô trần của nó, và khiến bản chất thô lỗ này dự phần vào sự gia tăng sức mạnh vốn chỉ nên phục vụ cho cá tính tự do. Chính vì lý do này mà vào những thời kỳ ta tìm thấy rất nhiều sức mạnh và nhựa sống dồi dào nơi nhân loại, sự vĩ đại đích thực của tư tưởng lại đi đôi với những gì khổng lồ và kỳ quái, và cảm xúc siêu việt nhất lại gắn liền với sự quá trớn khủng khiếp nhất của đam mê. Đó cũng là lý do vì sao, trong những thời kỳ nổi bật bởi sự chuẩn mực và hình thức, tự nhiên lại bị áp bức chẳng kém gì khi nó được cai trị, bị xúc phạm chẳng kém gì khi nó bị vượt qua. Và vì tác dụng của cái đẹp dịu dàng và yểu điệu là làm chùng lại tâm hồn trong lĩnh vực đạo đức cũng như thể chất, nên cũng rất dễ xảy ra việc năng lượng của cảm xúc bị dập tắt cùng với sự bộc phát dữ dội của ham muốn, và tính cách phải san sẻ nỗi mất mát sức mạnh vốn chỉ nên tác động đến các đam mê. Đây là lý do tại sao, trong những thời đại được cho là đã văn minh, việc ta chứng kiến sự dịu dàng thoái hóa thành tính ủy mị, sự lịch thiệp thành vẻ sáo rỗng, sự chuẩn xác thành nỗi cằn cỗi trống rỗng, lối sống phóng khoáng thành tùy hứng độc đoán, sự thoải mái thành phù phiếm, sự bình tĩnh thành sự thờ ơ lạnh nhạt, và cuối cùng, một bức biếm họa thảm hại nhất bám sát gót chân của mẫu mực nhân tính cao cả và tốt đẹp nhất, lại không phải là điều hiếm hoi. Do đó, cái đẹp dịu dàng và yểu điệu là một nhu cầu đối với con người đang phải chịu đựng sự kìm kẹp của lề thói và hình thức, bởi vì anh ta bị lay động bởi sự vĩ đại và sức mạnh từ lâu trước khi anh ta trở nên nhạy cảm với sự hài hòa và duyên dáng. Cái đẹp mạnh mẽ lại là một nhu cầu thiết yếu đối với con người đang nằm dưới sự cai trị khoan dung của thị hiếu, bởi vì trong trạng thái tinh tế của mình, anh ta lại quá đỗi dễ dãi coi nhẹ sức mạnh mà anh ta từng gìn giữ trong trạng thái dã man thô sơ.

Tôi cho rằng giờ đây tôi đã giải đáp đồng thời làm sáng tỏ mâu thuẫn vẫn thường gặp trong những phán đoán của con người về ảnh hưởng của cái đẹp và sự đánh giá về nền văn hóa thẩm mỹ. Mâu thuẫn này được giải thích ngay khi ta ghi nhớ rằng có hai loại cái đẹp kinh nghiệm, và việc khẳng định vốn chỉ có thể chứng minh cho một loài lại bị áp dụng vơ đũa cả nắm cho toàn bộ chủng loại. Mâu thuẫn ấy biến mất ngay khoảnh khắc ta phân biệt được một nhu cầu kép nơi con người, mà hai loại cái đẹp tương ứng với đó. Do đó, rất có thể là cả hai phía đều sẽ bảo vệ thành công lập luận của mình nếu họ đi đến sự thấu hiểu về loại cái đẹp và hình thức nhân tính mà họ đang nhắm tới.

Hệ quả là trong phần tiếp theo của các nghiên cứu, tôi sẽ bước đi theo con đường mà chính tự nhiên vẫn đi với con người khi được nhìn nhận từ lăng kính thẩm mỹ, và khởi hành từ hai loại cái đẹp, tôi sẽ vươn lên ý niệm về giống loài. Tôi sẽ khảo sát những tác động sản sinh lên con người bởi cái đẹp dịu dàng và yểu điệu khi các suối nguồn hành động của nó đang hoạt động hết công suất, đồng thời khảo sát cả những tác động do cái đẹp mạnh mẽ sản sinh khi các suối nguồn ấy chùng xuống. Tôi làm điều này để dung hòa hai loại cái đẹp ấy vào trong sự thống nhất của cõi đại mỹ, cũng y như cách hai hình thức và phương thức tồn tại đối lập của nhân tính được hòa nhập vào trong sự thống nhất của con người lý tưởng.