Điều này chắc chắn là có thật. Chỉ khi nào có sự hiện diện chiếm ưu thế của một nhân tố thứ ba, như đã gợi ý trước đó, thì một cuộc cách mạng trong một quốc gia dựa trên các nguyên tắc đạo đức mới có thể tránh khỏi những hệ lụy tai hại; và cũng chẳng có gì khác có thể bảo đảm cho sự trường tồn của nó. Khi đề xuất hoặc thiết lập một nhà nước đạo đức, luật đạo đức được tin cậy như một sức mạnh thực sự, và tự do ý chí được kéo vào lĩnh vực của các nguyên nhân, nơi mọi thứ gắn kết chặt chẽ với nhau bằng một sự tất yếu và cứng nhắc nghiêm ngặt. Nhưng chúng ta biết rằng trạng thái ý chí của con người luôn mang tính ngẫu nhiên, và chỉ ở Bản thể Tuyệt đối, sự tất yếu vật lý mới cùng tồn tại với sự tất yếu đạo đức. Theo đó, nếu người ta muốn dựa vào hạnh kiểm của con người như dựa vào các kết quả tự nhiên, thì hạnh kiểm ấy phải trở thành tự nhiên, và con người phải được thúc đẩy bởi bản năng tự nhiên hướng tới một lối hành xử mà chỉ có thể và luôn luôn mang lại các kết quả đạo đức. Nhưng ý chí của con người hoàn toàn tự do giữa khuynh hướng và bổn phận, và không một sự tất yếu vật lý nào được phép xem là kẻ đồng lõa trong nhân cách có thẩm quyền này. Do đó, nếu con người muốn duy trì được năng lực giải quyết ấy, mà vẫn trở thành một mắt xích đáng tin cậy trong chuỗi nhân quả của các lực lượng, thì điều này chỉ có thể thực hiện được khi các tác động của cả hai bản năng này hiện diện hoàn toàn ngang bằng nhau trong thế giới hiện tượng. Điều đó chỉ khả thi khi, dù hình thức có khác biệt thế nào, nội dung trong ý chí của con người vẫn không thay đổi, và khi mọi bản năng của anh ta đồng điệu với lý trí đều đủ sức mang giá trị của một hệ thống luật pháp phổ quát.

Có thể lập luận rằng mỗi cá nhân con người đều mang trong mình, ít nhất là qua sự thích ứng và định hướng của bản thân, một con người mang tính lý tưởng thuần túy. Vấn đề lớn trong sự tồn tại của anh ta là làm sao đưa mọi biến động không ngừng của đời sống bên ngoài vào sự hòa hợp với tính thống nhất bất biến của hình mẫu lý tưởng này. Con người lý tưởng thuần túy ấy, vốn bộc lộ rõ hơn hoặc kém hơn ở mỗi chủ thể, được đại diện bởi nhà nước—vốn là hình thức khách quan và, có thể nói như vậy, mang tính chuẩn mực mà trong đó muôn vàn sự khác biệt của các thần dân đang nỗ lực hòa hợp với nhau. Giờ đây, tư duy có thể hình dung ra hai con đường qua đó con người của thời gian có thể hòa hợp với con người của lý tưởng, và cũng có hai phương thức để nhà nước tự duy trì trong từng cá nhân. Một trong những con đường ấy là khi con người lý tưởng thuần túy khuất phục con người thực nghiệm, và nhà nước áp bức cá nhân; hoặc ngược lại, khi cá nhân hòa làm một với nhà nước, và con người của thời gian được tôn lên thành con người của lý tưởng.

Tôi thừa nhận rằng nếu đánh giá phiến diện từ góc độ đạo đức, sự khác biệt này sẽ biến mất, bởi lý trí cảm thấy thỏa mãn khi luật lệ của nó chiếm ưu thế tuyệt đối. Nhưng khi cuộc khảo sát được thực hiện một cách toàn diện và ôm trọn toàn bộ con người (nhân học), nơi hình thức được nhìn nhận gắn liền với thực chất, và tiếng nói của cảm xúc sống động được cất lên, thì sự khác biệt ấy sẽ trở nên rõ rệt hơn rất nhiều. Không còn nghi ngờ gì nữa, lý trí đòi hỏi sự thống nhất, còn tự nhiên lại đòi hỏi sự đa dạng, và cả hai nền lập pháp ấy đều cùng lúc tác động đến con người. Luật lệ của bên thứ nhất được khắc sâu vào anh ta bởi một lương tâm không thể bị lay chuyển, còn luật của bên thứ hai bởi một cảm giác không tài nào xóa bỏ nổi. Hệ quả là, nền giáo dục sẽ luôn tỏ ra thiếu sót khi cảm xúc đạo đức chỉ có thể được duy trì bằng cách hy sinh những gì thuộc về tự nhiên; và một nền quản lý chính trị sẽ luôn vô cùng khiếm khuyết khi nó chỉ có thể tạo ra sự thống nhất bằng cách đàn áp sự đa dạng. Nhà nước không chỉ phải tôn trọng những yếu tố khách quan và mang tính loại loài, mà còn phải tôn trọng cả những yếu tố chủ quan và mang tính cá biệt ở mỗi con người; và trong khi lan tỏa thế giới đạo đức vô hình, nhà nước không được phép làm tàn lụi vương quốc của hiện tượng, tức thế giới vật chất bên ngoài.

Khi một người nghệ nhân cơ khí đặt tay lên khối vật chất vô định hình để nhào nặn nó thành một hình hài theo ý muốn của mình, anh ta chẳng hề bận tâm hay chùn tay khi phải dùng đến bạo lực với nó. Bởi vì bản chất tự nhiên mà anh ta tác động không hề tự thân xứng đáng nhận được sự tôn trọng nào, và anh ta không trân trọng tổng thể vì các bộ phận, mà trân trọng các bộ phận vì lợi ích của tổng thể. Khi một đứa con của nghệ thuật thuần túy đặt tay lên cùng khối vật chất ấy, anh ta cũng chẳng ngần ngại gì khi dùng bạo lực với nó, chỉ có điều anh ta luôn tìm cách che giấu hành động bạo lực đó. Anh ta chẳng tôn trọng chất liệu mình đang làm việc cùng hơn là người thợ cơ khí; nhưng qua vẻ bề ngoài có vẻ nâng niu nó, anh ta tìm cách đánh lừa con mắt đang đứng ra bảo vệ chất liệu ấy. Người nghệ sĩ chính trị và giáo dục lại tuân theo một con đường hoàn toàn khác, khi họ vừa biến con người thành chất liệu vừa làm mục đích cho chính mình. Trong trường hợp này, mục đích và cứu cánh hội tụ ngay trong chất liệu, và chỉ vì tổng thể phục vụ cho các bộ phận nên các bộ phận mới thích ứng với cứu cánh đó. Người nghệ sĩ chính trị phải đối xử với chất liệu của mình—chính là con người—với một sự tôn trọng hoàn toàn khác biệt so với cách mà người nghệ sĩ tạo hình dành cho tác phẩm của họ. Anh ta phải nâng niu nét đặc thù và nhân cách của con người, không phải để tạo ra một hiệu ứng sai lệch cho các giác quan, mà là một cách khách quan và xuất phát từ sự tôn trọng đối với nội tâm sâu thẳm của họ.

Nhưng nhà nước là một tổ chức tự kiến tạo thông qua chính nó và vì chính nó, và vì lý do này, nó chỉ có thể thành hình khi các bộ phận đã hòa hợp với ý niệm về tổng thể. Nhà nước đóng vai trò là một đại diện, cho cả nhân tính lý tưởng thuần túy lẫn nhân tính khách quan, ngự trị trong lồng ngực của các công dân; theo đó, nhà nước sẽ phải tuân thủ đúng mối quan hệ với các công dân giống như cách mà họ đang liên hệ với nó; và nó sẽ chỉ tôn trọng nhân tính chủ quan của họ ở cùng mức độ mà nhân tính ấy được nâng tầm lên thành một sự tồn tại khách quan. Nếu con người bên trong đạt được sự thống nhất với chính mình, anh ta sẽ có thể gìn giữ được nét đặc thù của bản thân, ngay cả trong sự khái quát hóa cao độ nhất về hành vi của mình, và nhà nước khi ấy sẽ chỉ trở thành hiện thân cho bản năng tinh tế của anh ta, là công thức minh bạch hơn cho nền lập pháp nội tâm của chính anh ta. Nhưng nếu con người chủ quan đang mâu thuẫn với con người khách quan, và chống lại nó dưới cái mác của một dân tộc, sao cho chỉ có sự áp bức đối với người đi trước mới mang lại chiến thắng cho người đi sau, thì nhà nước sẽ khoác lên mình bộ mặt nghiêm khắc của luật pháp để đối phó với công dân, và để không bị sụp đổ, nó sẽ phải giẫm nát dưới chân một cá tính thù địch như thế mà không hề có sự thỏa hiệp nào.

Giờ đây, con người có thể tự mâu thuẫn với chính mình theo hai cách: hoặc dưới lốt một kẻ dã man, khi tình cảm ngự trị trên các nguyên tắc của anh ta; hoặc dưới lốt một kẻ vô văn hóa, khi các nguyên tắc tiêu diệt tình cảm của anh ta. Kẻ dã man coi thường nghệ thuật, và thừa nhận tự nhiên như một bạo chúa thống trị mình; kẻ vô văn hóa nhạo báng tự nhiên, phỉ báng nó, nhưng thường lại rơi vào con đường đáng khinh hơn cả kẻ dã man khi chấp nhận làm nô lệ cho các giác quan của mình. Con người có văn hóa biến tự nhiên thành bạn của mình, và tôn trọng tình bạn ấy, trong khi vẫn biết kìm hãm những thói thất thường của nó.

Do đó, khi lý trí mang tính thống nhất đạo đức của mình vào xã hội vật chất, nó không được phép làm tổn hại đến tính muôn vẻ của tự nhiên. Khi tự nhiên nỗ lực duy trì đặc tính muôn màu muôn vẻ của mình trong cấu trúc đạo đức của xã hội, điều đó tuyệt đối không được tạo ra bất kỳ vết rạn nứt nào trong sự thống nhất đạo đức; hình thức chiến thắng ấy phải cách đều cả tính đơn điệu lẫn sự hỗn độn. Vì thế, sự toàn vẹn trong tính cách phải được tìm thấy ở một dân tộc có đủ khả năng và xứng đáng để chuyển đổi từ trạng thái tất yếu sang trạng thái tự do.