Tôi đã từng nhận xét rằng nhà thơ chính là tự nhiên, hoặc đi tìm tự nhiên. Ở trường hợp thứ nhất, họ là nhà thơ mộc mạc; ở trường hợp thứ hai, họ là nhà thơ đượm tình cảm.

Tinh thần thơ ca là bất tử, không thể phai mờ khỏi nhân loại; nó chỉ có thể biến mất cùng với chính nhân loại, hay cùng với khả năng làm người, làm một sinh linh có lý trí. Và quả thực, dẫu con người qua sự tự do của trí tưởng tượng và sự hiểu biết đã rời xa vẻ mộc mạc, xa chân lý và tính tất yếu của tự nhiên, thì không những luôn có một con đường rộng mở để họ quay về, mà hơn thế nữa, một bản năng mạnh mẽ không thể tiêu diệt — bản năng đạo đức — vẫn không ngừng lôi kéo họ trở lại với tự nhiên; chính năng lực thi ca đã gắn kết chặt chẽ với bản năng này bằng sợi dây liên hệ gần gũi nhất. Do đó, con người không đánh mất năng lực thi ca ngay khi họ rời bỏ sự mộc mạc của tự nhiên; chỉ là năng lực ấy nay xoay chuyển sang một hướng khác.

Ngay đến hiện tại, tự nhiên vẫn là ngọn lửa duy nhất nhen nhóm và sưởi ấm tâm hồn thơ ca. Chỉ từ tự nhiên, nó mới thủ đắc toàn bộ sức mạnh của mình; và cũng chỉ với tự nhiên, nó mới cất lời giữa một xã hội loài người nhân tạo mải miết chạy theo văn hóa. Mọi hình thức bộc lộ hoạt động nào khác đều xa lạ với tinh thần thi ca. Vì vậy, ta có thể nhận thấy rằng việc gán nhãn "thơ ca" cho bất kỳ tác phẩm nào mang cái gọi là sự sắc sảo trí tuệ đều là điều không đúng đắn, mặc dù uy tín lâu đời của văn học Pháp đã từng khiến nhiều người xếp chúng vào loại đó trong một thời gian dài. Tôi xin nhắc lại rằng hiện nay, ngay trong giai đoạn văn hóa đương đại, vẫn chính tự nhiên mới là thế lực lay động mạnh mẽ tinh thần thơ ca, chỉ có điều mối quan hệ hiện tại của nó với tự nhiên mang một trật tự khác so với trước kia.

Chừng nào con người còn sống trong trạng thái tự nhiên thuần khiết (ý tôi là sự thuần khiết chứ không phải thô sơ), toàn bộ bản thể của họ hoạt động đồng thời như một khối cảm tính mộc mạc, một thể thống nhất hài hòa. Các giác quan và lý trí, năng lực thụ cảm và năng lực chủ động phát tiết, vẫn chưa bị chia rẽ trong chức năng riêng của chúng; và hiển nhiên, chúng lại càng chưa hề mâu thuẫn với nhau. Khi ấy, cảm xúc của con người không phải là thứ trò chơi vô định của sự ngẫu nhiên; tư tưởng của họ cũng chẳng phải là trò chơi trống rỗng của trí tưởng tượng thiếu vắng giá trị. Cảm xúc của họ xuất phát từ quy luật tất yếu; tư tưởng của họ bắt nguồn từ hiện thực. Nhưng khi con người bước vào cõi văn minh và nghệ thuật đã nhào nặn họ, sự hài hòa cảm tính từng có bên trong ấy liền tiêu tan, và từ đó họ chỉ có thể biểu hiện chính mình như một thể thống nhất đạo đức, tức là như một khát vọng hướng về sự thống nhất. Sự hài hòa vốn từng hiện hữu như một thực tế trong trạng thái trước, sự hài hòa giữa cảm xúc và tư tưởng, nay chỉ còn tồn tại trong trạng thái lý tưởng. Nó không còn ngự trị trong con người họ, mà nằm ở bên ngoài họ; đó là một ý niệm của tư duy mà họ phải bắt đầu bằng việc hiện thực hóa nó trong chính mình; nó không còn là một thực tế, một sự thật của đời sống nữa. Giờ đây, hãy thử lấy ý niệm về thơ ca — vốn chẳng là gì khác ngoài việc biểu đạt nhân loại một cách trọn vẹn nhất — và áp dụng ý niệm ấy vào hai trạng thái này. Chúng ta sẽ đi đến kết luận rằng: một mặt, trong trạng thái mộc mạc tự nhiên, khi mọi năng lực của con người được huy động cùng lúc, bản thể của họ vẫn biểu hiện qua một khối thống nhất hài hòa, và do đó, toàn bộ bản chất của họ tự bộc lộ ngay trong hiện thực, thì vai trò của nhà thơ tất yếu là bắt chước hiện thực một cách trọn vẹn nhất có thể. Ngược lại, trong trạng thái văn minh, khi sự đồng điệu hài hòa của toàn bộ bản tính con người nay chỉ còn là một ý niệm, thì vai trò của nhà thơ tất yếu là nâng hiện thực lên tầm lý tưởng, hay nói cách khác là biểu đạt lý tưởng ấy. Và thực tế, đó cũng là hai con đường duy nhất mà thiên tài thi ca có thể biểu hiện tự nhiên. Sự khác biệt lớn lao giữa chúng là hoàn toàn hiển nhiên, nhưng dẫu có sự đối lập sâu sắc đi nữa, vẫn tồn tại một ý niệm cao cả hơn bao trùm cả hai, và chẳng có gì phải ngạc nhiên khi ý niệm này trùng khớp với chính ý niệm về nhân loại.

Đây chưa phải là lúc để theo đuổi ý tưởng này xa hơn, bởi nó đòi hỏi một cuộc thảo luận riêng biệt để làm sáng tỏ hoàn toàn. Tuy nhiên, nếu chúng ta chỉ so sánh các nhà thơ hiện đại và cổ đại với nhau — không dựa trên những hình thức ngẫu nhiên mà họ có thể sử dụng, mà dựa trên tinh thần của họ — chúng ta sẽ dễ dàng bị thuyết phục bởi chân lý này. Điều chạm đến chúng ta ở các nhà thơ cổ đại chính là tự nhiên; đó là chân lý của giác quan, là một thực tại hiện hữu và sống động; trong khi các nhà thơ hiện đại chạm đến chúng ta thông qua trung gian của các ý niệm.

Hơn nữa, con đường mà các nhà thơ hiện đại đi qua cũng chính là con đường mà nhân loại nói chung, từ cá nhân cho đến toàn thể giống loài, buộc phải bước đi. Tự nhiên hòa giải con người với chính mình; nghệ thuật phân chia và chia rẽ họ; còn lý tưởng đưa họ trở lại với sự thống nhất. Giờ đây, vì lý tưởng là một cõi vô tận mà con người không bao giờ vươn tới được, nên suy ra con người văn minh không bao giờ có thể đạt đến sự hoàn hảo trong loài của mình, trong khi con người tự nhiên lại có thể đạt được điều đó. Do đó, xét về mặt sự hoàn hảo, nếu chỉ nhìn vào mối quan hệ giữa họ với loài của mình và với mức giới hạn tối đa, thì bên này sẽ thua kém bên kia một cách vô hạn. Ngược lại, nếu so sánh giữa các giống loài với nhau, ta sẽ thấy mục đích mà con người hướng tới thông qua văn minh lại vượt trội hơn vô hạn so với cái đích mà họ chạm tới nhờ tự nhiên. Vì thế, một bên nhận được phần thưởng của mình, bởi vì có đối tượng là một đại lượng hữu hạn nên họ hoàn toàn vươn tới được đối tượng đó; còn công trạng của bên kia nằm ở chỗ họ tiến gần đến một đối tượng mang đại lượng vô hạn. Giờ đây, vì chỉ có các bậc thang và chỉ có sự tiến bộ trong diễn trình thứ hai, nên suy ra công trạng tương đối của con người dấn thân vào con đường văn minh không bao giờ có thể xác định được một cách chung chung, dẫu rằng con người ấy, xét các cá nhân một cách đơn lẻ, luôn chịu thiệt thòi so với người mà ở đó tự nhiên hành động trọn vẹn trong mọi sự hoàn mỹ. Nhưng chúng ta cũng biết rằng nhân loại không thể đạt tới đích điểm cuối cùng của mình nếu thiếu đi sự tiến bộ, và con người tự nhiên thì không thể tiến bước nếu không nhờ vào văn hóa, tức là phải tự mình bước đi trên con đường văn minh. Do đó, chẳng có lý do gì để phải đặt câu hỏi xem phần thắng cuối cùng sẽ nghiêng về ai khi xét đến đích điểm tối hậu ấy.

Tất cả những gì chúng ta bàn về các hình thức khác nhau của nhân loại đều có thể áp dụng đồng thời cho hai trật tự nhà thơ tương ứng với chúng.

Bởi thế, đáng lẽ ra chúng ta không nên so sánh các nhà thơ cổ đại và hiện đại, các nhà thơ mộc mạc và đượm tình cảm với nhau chút nào, hoặc nếu có thì chỉ nên so sánh họ bằng cách quy chiếu về một ý niệm cao cả hơn (vì thực chất chỉ có một) ôm trùm cả hai. Bởi lẽ, thú thật là nếu chúng ta bắt đầu bằng việc định hình một ý niệm cụ thể về thơ ca chỉ dựa trên các nhà thơ cổ đại, thì không gì dễ dàng hơn — nhưng đồng thời cũng chẳng có gì tầm thường hơn — là việc hạ thấp các nhà thơ hiện đại qua phép so sánh ấy. Nếu người ta khăng khăng giới hạn danh xưng thơ ca trong những gì từ xưa đến nay vẫn tạo ra cùng một ấn tượng nơi bản tính mộc mạc, thì điều đó buộc họ phải tước bỏ danh hiệu nhà thơ ở những người hiện đại chính tại những điểm tạo nên vẻ đẹp cao cả nhất, tính nguyên bản và sự vĩ đại nhất của họ; bởi vì chính tại những nơi họ xuất sắc nhất, đối tượng họ hướng tới lại là đứa con của văn hóa, chứ họ chẳng có gì để nói với đứa con mộc mạc của tự nhiên.

Đối với một người vốn không sẵn sàng vượt qua khỏi thực tế để bước vào lãnh địa của lý tưởng, thì thi ca phong phú và đượm đà nhất cũng chỉ là một thứ ảo ảnh trống rỗng, và những tầng cao chót vót của cảm hứng thi ca chẳng qua chỉ là sự phóng đại. Sẽ chẳng bao giờ có một con người разумный (hợp lý) nào lại nghĩ đến việc đặt bất kỳ nhà thơ hiện đại nào sánh ngang với Homer trong những trường đoạn vĩ đại nhất của ông; và việc tôn vinh Milton hay Klopstock với danh hiệu "một Homer mới" sẽ mang lại một hiệu ứng lạc điệu, lố bịch. Nhưng nếu ta nhìn vào những đặc điểm làm nên bản sắc của các nhà thơ hiện đại, làm nên giá trị đặc biệt của họ, rồi thử đem bất kỳ nhà thơ cổ đại nào ra so sánh với họ ở điểm này, thì các vị cổ đại cũng chẳng thể chịu nổi phép so sánh ấy, và Homer lại là kẻ kém cỏi nhất trong số đó. Tôi xin diễn đạt thế này: sức mạnh của người xưa nằm ở chỗ cô đọng các sự vật vào trong cõi hữu hạn, trong khi người hiện đại lại xuất sắc trong nghệ thuật của cõi vô hạn.

Những điều chúng ta vừa bàn ở đây cũng có thể mở rộng ra cho các ngành mỹ thuật nói chung, ngoại trừ một số giới hạn hiển nhiên. Vậy thì, nếu sức mạnh của các nghệ sĩ thời cổ đại nằm ở việc định hình và giới hạn các sự vật, chúng ta không còn phải ngạc nhiên khi thấy trong lĩnh vực tạo hình, người xưa vẫn vượt trội hơn hẳn người hiện đại, và đặc biệt là thơ ca cùng nghệ thuật tạo hình thời nay, khi đặt lên bàn cân so sánh với thời cổ đại, lại không giữ được giá trị tương đối tương đương. Điều này là vì một tác phẩm hướng đến đôi mắt chỉ hoàn hảo chừng nào đối tượng trong đó được giới hạn một cách rõ ràng; trong khi một tác phẩm hướng đến trí tưởng tượng cũng có thể đạt đến sự hoàn hảo vốn có của nó nhờ vào cõi lý tưởng và vô hạn. Đó là lý do vì sao sự vượt trội của người hiện đại trong các vấn đề liên quan đến tư tưởng không giúp ích được nhiều cho họ trong nghệ thuật tạo hình — nơi họ buộc phải định hình trong không gian, với độ chính xác cao nhất, hình ảnh mà trí tưởng tượng đã hoài thai, và do đó họ phải đọ sức với nghệ sĩ cổ đại ngay tại một điểm mà ưu thế của đối phương là không thể chối cãi. Còn trong lĩnh vực thơ ca thì lại là chuyện khác; nếu lợi thế vẫn nghiêng về người xưa trên địa hạt ấy xét về phương diện sự mộc mạc của hình thức — tất cả những gì có thể được biểu hiện qua các nét đặc trưng cảm tính, tất cả những gì mang tính thể xác — thì bù lại, người hiện đại lại chiếm ưu thế hơn so với người xưa về mặt sự giàu có nền tảng, về tất cả những gì không thể biểu hiện hay chuyển ngữ bằng các dấu hiệu cảm tính, nói ngắn gọn là tất cả những gì được gọi là tâm trí và ý niệm trong các tác phẩm nghệ thuật.

Kể từ khoảnh khắc nhà thơ mộc mạc bằng lòng tuân theo tự nhiên và cảm xúc giản đơn, bằng lòng với việc bắt chước thế giới thực tại, họ chỉ có thể đặt mình vào một mối quan hệ duy nhất đối với đề tài của mình. Và về mặt này, họ không có sự lựa chọn nào khác về cách thức xử lý đề tài. Nếu thơ ca mộc mạc tạo ra những ấn tượng khác nhau — dĩ nhiên tôi không bàn đến những ấn tượng gắn liền với bản chất của đề tài, mà chỉ nói đến những ấn tượng phụ thuộc vào cách thể hiện thi ca — thì toàn bộ sự khác biệt chỉ nằm ở mức độ; chỉ có duy nhất một lối cảm nhận, dao động từ nhiều đến ít; thậm chí sự đa dạng của các hình thức bên ngoài cũng chẳng thay đổi được chút gì phẩm chất của những ấn tượng thẩm mỹ. Dù hình thức là trữ tình hay sử thi, kịch nghệ hay miêu tả, chúng ta có thể nhận được ấn tượng mạnh hơn hoặc yếu hơn, nhưng nếu ta gạt bỏ những gì thuộc về bản chất đề tài, chúng ta sẽ luôn bị tác động theo cùng một cách thức. Cảm xúc mà chúng ta trải nghiệm là hoàn toàn đồng nhất; nó xuất phát hoàn toàn từ một cội nguồn duy nhất đến mức chúng ta không thể phân biệt rạch ròi. Ngay cả sự khác biệt về ngôn ngữ hay thời đại cũng chẳng gây ra sự khác biệt nào ở đây, bởi sự thống nhất chặt chẽ về nguồn gốc và hiệu ứng chính là đặc trưng của thơ ca mộc mạc.

Thơ ca đượm tình cảm lại hoàn toàn khác biệt. Nhà thơ đượm tình cảm suy ngẫm về ấn tượng mà các sự vật tạo ra nơi họ; và chính trên sự chiêm nghiệm này, sức mạnh thi ca của họ mới được xây dựng nên. Suy ra, nhà thơ đượm tình cảm luôn bận tâm đến hai lực lượng đối lập, có hai cách thức để hình dung các sự vật và cảm nhận chúng; đó là: cái thực tế/hữu hạn và cái lý tưởng/vô hạn; và thứ cảm xúc pha trộn mà họ đánh thức sẽ luôn minh chứng cho tính chất kép của cội nguồn này. Vì thơ ca đượm tình cảm dung nạp nhiều hơn một nguyên lý, nên vấn đề đặt ra là nguyên lý nào sẽ chiếm ưu thế nơi nhà thơ, cả trong phương thức cảm nhận lẫn phương thức biểu đạt đối tượng; và do đó, sự khác biệt trong cách thức xử lý đề tài là hoàn toàn có thể xảy ra. Lúc này, một chủ đề mới xuất hiện: nhà thơ sẽ gắn bó với cái thực hay cái lý tưởng? gắn với cái thực như một đối tượng của sự chán ghét và ghê tởm, hay gắn với cái lý tưởng như một đối tượng của niềm ái mộ? Do đó, nhà thơ sẽ có thể xử lý cùng một chủ đề dưới khía cạnh châm biếm hoặc dưới khía cạnh sầu u — hiểu theo nghĩa rộng hơn sẽ được giải thích ở phần sau: mọi nhà thơ đượm tình cảm đều sẽ tất yếu gắn bó với một trong hai phương thức cảm nhận này.