Dẫu cho một vài nhà mỹ học hiện đại có cố gắng đến đâu để chứng minh rằng các nghệ thuật tưởng tượng và cảm xúc không hướng tới mục đích là mang lại niềm lạc thú—trái với niềm tin phổ biến của số đông—và ra sức bảo vệ chúng khỏi lời cáo buộc có phần hạ thấp ấy, thì niềm tin ấy vẫn chẳng bao giờ phai nhạt. Nó tọa lạc trên một nền tảng vững chắc, và các loại hình nghệ thuật thuần túy hẳn sẽ thật vụng về nếu từ bỏ sứ mệnh cao đẹp mà từ muôn đời nay người ta vẫn giao phó cho chúng, chỉ để chấp nhận một chức năng mới mẻ nào đó mà người ta đang rộng lượng muốn nâng chúng lên.

Không màng đến việc liệu họ có tự hạ thấp mình khi đặt niềm vui của chúng ta làm mục tiêu hay không, họ thậm chí còn lấy làm tự hào trước những lợi thế khi đạt được ngay lập tức một đích đến mà những con đường khác trong hoạt động của tư duy con người chỉ có thể vươn tới một cách gián tiếp. Rằng mục đích của tự nhiên, đối với con người, chính là hạnh phúc của con người — dẫu cho trong đời sống đạo đức, bản thân anh ta không nên màng tới mục đích này — là điều mà, tôi nghĩ, không ai có thể hoài nghi nếu họ thừa nhận tự nhiên có một mục đích. Do đó, các nghệ thuật thuần túy có chung mục đích với tự nhiên, hay nói đúng hơn là với Đấng Sáng Tạo của tự nhiên, đó là lan tỏa niềm vui và mang lại hạnh phúc cho con người. Nghệ thuật ban cho chúng ta trong trò chơi những gì mà ta chỉ có thể nhọc nhằn khai thác từ những nguồn cội khắt khe hơn của sự thiện. Nghệ thuật hào phóng ban phát như một món quà thuần khiết thứ mà ở những nơi khác phải đánh đổi bằng vô vàn nỗ lực gian khổ. Biết bao công sức, biết bao tâm huyết chúng ta phải bỏ ra để đổi lấy những niềm vui của trí tuệ; biết bao sự hy sinh đớn đau để đổi lấy sự chuẩn y của lý trí; biết bao sự thiếu thốn nghiệt ngã để đổi lấy hoan lạc của giác quan! Và nếu chúng ta lạm dụng những niềm vui ấy, ta phải chuộc lại sự quá độ ấy bằng một chuỗi những tai ương biết nhường nào! Chỉ có nghệ thuật mới mang lại một sự thụ hưởng không đòi hỏi bất kỳ nỗ lực đáng kể nào, không tag tổn hy sinh, và cũng chẳng cần phải trả giá bằng sự ăn năn. Nhưng nào ai dám đem giá trị của sự quyến rũ theo cách này đánh đồng với giá trị tầm thường của trò giải trí; nào ai dám phủ nhận mục đích thứ nhất trong hai mục đích của nghệ thuật thuần túy chỉ vì chúng có xu hướng cao cả hơn mục đích thứ hai.

Mục tiêu đáng ngợi ca là luôn theo đuổi sự thiện luân lý như một cứu cỗi tối cao, điều từng sinh ra biết bao tác phẩm tầm thường trong nghệ thuật, cũng đồng thời gây ra một định kiến tương tự trong lý thuyết. Để gán cho nghệ thuật thuần túy một vị thế thực sự cao cả, để thu phục ân sủng của Quốc gia và sự kính ngưỡng của muôn người, người ta đã đẩy chúng vượt ra khỏi ranh giới vốn có và áp đặt lên chúng một sứ mệnh trái ngược với bản chất. Người ta lầm tưởng rằng mình đang ban ơn lớn lao khi thay thế một mục đích phù phiếm — là sự quyến rũ — bằng một mục đích luân lý; thế nhưng tầm ảnh hưởng rõ rệt của nghệ thuật đối với đạo đức lại mâu thuẫn sâu sắc với mưu toan này. Người ta cho rằng thật phi lý khi một bộ môn nghệ thuật góp phần to lớn đến nhường ấy vào việc phát triển những gì cao cả nhất ở con người, lại chỉ coi hiệu ứng đó là thứ yếu và biến niềm vui — thứ mà ta vốn xem là tầm thường — thành mục đích trọng tâm. Tuy nhiên, sự mâu thuẫn ngoài mặt này sẽ rất dễ hòa giải nếu chúng ta có một lý thuyết đúng đắn về niềm vui cùng một hệ thống triết học thẩm mỹ toàn diện.

Hệ quả rút ra từ lý thuyết ấy là một niềm vui tự do, giống như thứ mà nghệ thuật thuần túy mang lại cho chúng ta, hoàn toàn dựa trên những điều kiện luân lý, và toàn bộ các năng lực luân lý của con người đều được vẫn dụng trong đó. Hệ quả tiếp theo là niềm vui này là một mục tiêu chỉ có thể đạt được thông qua các phương tiện luân lý, và do đó, để vươn tới và đạt đến niềm vui một cách trọn vẹn như một mục đích thực sự, nghệ thuật bắt buộc phải tuân theo con đường của luân lý lành mạnh. Vì thế, đối với phẩm giá của nghệ thuật, việc mục đích của nó mang tính luân lý hay nó chỉ vươn tới mục đích ấy thông qua các phương tiện luân lý vốn hoàn toàn chẳng có gì khác biệt; bởi trong cả hai trường hợp, nó luôn gắn liền với đạo đức và phải hoàn toàn đồng điệu với ý thức về bổn phận. Thế nhưng, đối với sự hoàn thiện của nghệ thuật, việc cái nào đóng vai trò là mục đích và cái nào là phương tiện lại là điều vô cùng quan trọng. Nếu mục đích là luân lý, nghệ thuật sẽ đánh mất tất cả những gì làm nên sức mạnh của nó — ý tôi là sự tự do, cùng thứ ban cho nó sức ảnh hưởng to lớn đối với chúng ta: sự quyến rũ của niềm vui. Trò chơi mang tính giải khuây bị biến thành một công việc nghiêm trọng, thế nhưng chính trong lúc giải khuây, nghệ thuật mới có thể hoàn thành tốt nhất công cuộc lớn lao — chính là công trình luân lý. Nó chỉ có thể mang lại ảnh hưởng lành mạnh cho đạo đức khi phát huy tối đa tác dụng thẩm mỹ cao nhất của mình, và nó chỉ có thể tạo ra hiệu ứng thẩm mỹ ở mức độ cao nhất khi được tự do hoàn toàn.

Mặt khác, chắc chắn rằng mọi niềm vui, một khi xuất phát từ cội nguồn luân lý, sẽ khiến con người trở nên tốt đẹp hơn về mặt đạo đức, và rồi tự thân hiệu ứng ấy lại trở thành nguyên nhân. Niềm vui chúng ta tìm thấy trong cái đẹp, cái bi cảm, hay cái siêu việt sẽ củng cố các tình cảm đạo đức của chúng ta, cũng giống như niềm vui ta tìm thấy nơi lòng tốt, tình yêu thương, v.v., củng cố những khuynh hướng ấy. Và cũng như sự tĩnh tại trong tâm hồn là phần thưởng chắc chắn dành cho người có phẩm giá luân lý xuất chúng, thì sự xuất chúng ấy cũng sẵn lòng đi kèm với sự mãn nguyện trong lồng ngực. Do đó, hiệu quả luân lý của nghệ thuật không chỉ nằm ở việc nó sử dụng các phương tiện luân lý để mê hoặc chúng ta, mà còn bởi ngay cả niềm vui mà nó mang lại cho chúng ta cũng chính là một phương tiện dẫn đến đạo đức.

Có vô vàn phương thức để nghệ thuật đạt được mục đích của mình, tựa như có vô số nguồn cội chung từ đó niềm vui tự do của tâm trí có thể tuôn trào. Tôi gọi niềm vui tự do là thứ đánh thức các sức mạnh tinh thần — lý trí và trí tưởng tượng — và khơi dậy trong ta một tình cảm thông qua sự tái hiện của một ý tưởng, hoàn toàn đối lập với niềm vui thể xác hay giác quan, thứ đặt tâm hồn chúng ta dưới sự chi phối của những năng lực mù quáng thuộc về tự nhiên, nơi cảm giác được đánh thức ngay lập tức trong ta bởi một nguyên nhân vật lý. Niềm vui giác quan là thứ duy nhất bị loại trừ khỏi lãnh hạt của nghệ thuật thuần túy; và tài năng khơi gợi loại niềm vui này chẳng bao giờ có thể tự vươn lên tầm vóc của nghệ thuật, ngoại trừ trường hợp khi các ấn tượng giác quan được sắp xếp, cường hóa hoặc tiết chế theo một trật tự vốn là sản phẩm của nghệ thuật và được nhìn nhận qua sự biểu đạt. Thế nhưng, ngay cả trong trường hợp này, thứ duy nhất xứng đáng mang tên nghệ thuật chính là đối tượng của một niềm vui tự do — ý tôi là gu thẩm mỹ trong việc điều tiết, thứ làm thỏa mãn trí hiểu của chúng ta, chứ không phải bản thân những sức hấp dẫn thể vốn chỉ vỗ về tính nhạy cảm.

Nguồn cội chung của mọi niềm vui, kể cả niềm vui giác quan, chính là sự thỏa đáng, sự phù hợp với mục đích. Niềm vui mang tính giác quan khi sự phù hợp này được biểu hiện thông qua một quy luật tất yếu nào đó của tự nhiên, có hệ quả vật lý là cảm giác sung sướng. Do đó, sự chuyển động của dòng máu và đời sống động vật, khi hòa hợp với mục đích của tự nhiên, sẽ sản sinh ra niềm vui thể xác ở một số cơ quan hoặc trên toàn bộ cơ thể với tất cả sự đa dạng và mọi hình thái của nó. Chúng ta cảm nhận được sự hòa hợp này thông qua cảm giác dễ chịu, nhưng ta chẳng hề đạt được bất kỳ sự hình dung nào về nó, dù rõ ràng hay mơ hồ.

Niềm vui mang tính tự do khi chúng ta tự hình dung ra sự tương hợp ấy, và khi cảm giác đồng hành cùng sự hình dung đó mang lại sự dễ chịu. Do đó, tất cả những sự biểu đạt giúp ta nhận thức rằng có sự phù hợp và hòa hợp giữa mục đích và phương tiện đều là nguồn cội của niềm vui tự do đối với chúng ta, và vì thế có thể được nghệ thuật thuần túy sử dụng để đạt tới đích này. Nhờ vậy, mọi biểu đạt đều có thể được xếp vào một trong các phạm trù sau: cái thiện, cái chân lý, cái hoàn hảo, cái đẹp, cái bi cảm, cái siêu việt. Cái thiện chiếm giữ lý trí của chúng ta; cái chân lý và cái hoàn hảo chiếm giữ trí tuệ; cái đẹp thu hút cả trí tuệ lẫn trí tưởng tượng; còn cái bi cảm và cái siêu việt thu hút lý trí và trí tưởng tượng. Quả thực, chúng ta cũng tìm thấy niềm vui trong sức quyến rũ (Reiz) hoặc năng lượng được khơi gợi từ hành động mang tính vui đùa, nhưng nghệ thuật chỉ dùng sức quyến rũ ấy để đi kèm với những sự thụ hưởng cao cả hơn mà ý niệm về sự phù hợp mang lại cho chúng ta. Xét cho cùng, sức quyến rũ hay sự thu hút ấy bị hòa lẫn giữa những cảm giác của đời sống, và nghệ thuật khinh miệt nó cùng với tất cả những niềm vui thuần túy mang tính giác quan.

Chúng ta không thể thiết lập một hệ thống phân loại nghệ thuật thuần túy chỉ dựa trên sự khác biệt về nguồn cội mà từ đó mỗi loại mang lại niềm vui cho chúng ta; bởi trong cùng một loại hình nghệ thuật thuần túy, rất nhiều loại niềm vui có thể đan xen, và thường là quyện lẫn vào nhau. Thế nhưng, chừng nào một loại niềm vui nhất định được theo đuổi như mục đích chính, chúng ta có thể biến nó, dẫu không thành một đặc trưng cụ thể của một thể loại đúng nghĩa, thì ít nhất cũng thành nguyên tắc và khuynh hướng của một thể loại trong các tác phẩm nghệ thuật. Do đó, ví dụ, chúng ta có thể quy tụ những loại nghệ thuật thỏa mãn trí tuệ và trí tưởng tượng hơn cả — hệ quả là những thứ có mục đích cốt lõi là cái chân, cái hoàn hảo, và cái đẹp — lại dưới tên gọi nghệ thuật thuần túy (nghệ thuật của gu thưởng thức, nghệ thuật của trí tuệ); trong khi đó, những môn nghệ thuật đặc biệt chiếm lĩnh trí tưởng tượng và lý trí, và do đó có mục đích chính là cái thiện, cái siêu việt, và cái bi cảm, có thể được gom vào một phân loại riêng biệt dưới tên gọi nghệ thuật bi cảm (nghệ thuật của cảm xúc, nghệ thuật của con tim). Chắc chắn rằng việc tách bạch hoàn toàn yếu tố bi cảm khỏi cái đẹp là điều bất khả thi, thế nhưng cái đẹp hoàn toàn có thể tồn tại độc lập mà không cần đến yếu tố bi cảm. Do đó, dẫu ta không có thẩm quyền dựa vào sự khác biệt về nguyên tắc này để đưa ra một hệ thống phân loại ngặt nghèo đối với các nghệ thuật tự do, thì nó ít nhất cũng có thể phục vụ cho việc xác định chuẩn mực một cách chuẩn xác hơn, đồng thời ngăn chặn sự hỗn loạn mà chúng ta chắc chắn sẽ vướng vào khi đặt ra các quy luật cho những vấn đề thẩm mỹ mà lại nhầm lẫn hai lãnh hạt hoàn toàn khác biệt, đó là lãnh hạt của sự bi cảm và lãnh hạt của cái đẹp.

Yếu tố bi cảm và cái siêu việt giống nhau ở điểm này: cả hai đều tạo ra niềm vui thông qua cảm giác ban đầu là sự khó chịu, và do đó (khi niềm vui xuất phát từ sự phù hợp, còn sự khó chịu xuất phát từ điều ngược lại), chúng mang lại cho chúng ta cảm giác về sự phù hợp vốn tiền giả định một sự bất hợp.

Cảm giác về cái siêu việt một phần được cấu thành từ cảm giác về sự yếu đuối của chính ta, về sự bất lực của ta trong việc ôm trọn một đối tượng; và mặt khác, từ cảm giác về sức mạnh luân lý của ta — về năng lực vượt trội ấy không hề sợ hãi bất kỳ trở ngại hay giới hạn nào, và có thể khuất phục về mặt tinh thần ngay cả những thứ khiến thể lực của chúng ta phải khuất phục. Do đó, đối tượng của cái siêu việt cản trở sức mạnh thể chất của chúng ta; và sự tương phản này (sự bất hợp) ắt hẳn sẽ khơi dậy sự khó chịu trong ta. Thế nhưng, đồng thời, đó cũng là dịp để đánh thức trong lương tâm ta một năng lực khác vốn tiềm ẩn bên trong — một năng lực thậm chí còn vượt trội hơn cả những đối tượng khiến trí tưởng tượng của ta phải cúi đầu. Hệ quả là, một đối tượng siêu việt, chính vì nó cản trở các giác quan, lại trở nên phù hợp với lý trí, và nó mang lại cho chúng ta niềm hoan hỉ thông qua một năng lực cao cả hơn, đồng thời tổn thương ta ở một năng lực thấp kém hơn.

Yếu tố bi cảm, theo đúng nghĩa của nó, chỉ cảm giác pha trộn này, nơi sự đau khổ và niềm vui mà ta tìm thấy trong đau khổ cùng lúc đan xen. Do đó, chúng ta chỉ có thể cảm nhận loại cảm xúc này trong trường hợp của một tai ương cá nhân, chỉ khi nỗi đau ta cảm thấy được dung hòa đủ để chừa chỗ cho ấn tượng vui sướng vốn sẽ được cảm nhận bởi một khán giả đầy lòng trắc ẩn. Sự mất mát một điều lớn lao sẽ khiến con người suy sụp tức thời, và ngay cả ký ức về nỗi đau ấy vẫn sẽ khiến ta trải nghiệm lại niềm xúc động sau cả một năm trời. Kẻ yếu đuối luôn là con mồi cho nỗi đau của mình; còn người anh hùng và bậc hiền triết, bất chấp tai ương giáng xuống, chưa bao giờ trải nghiệm nhiều hơn ngoài hai chữ cảm xúc.

Cảm xúc, cũng giống như tình cảm về cái siêu việt, được cấu thành từ hai dạng tình cảm — đau buồn và niềm vui. Do đó, ẩn sâu bên dưới luôn tồn tại một sự phù hợp, ở đây cũng như ở kia, và bên dưới sự phù hợp ấy là một sự mâu thuẫn. Vì thế, có vẻ như đó là một sự mâu thuẫn trong tự nhiên khi con người, vốn không sinh ra để chịu đựng, lại trở thành nạn nhân của sự đau khổ, và sự mâu thuẫn này làm tổn thương chúng ta. Thế nhưng, tai ương mà sự mâu thuẫn này gây ra cho ta lại là một sự phù hợp đối với bản tính hợp lý của chúng ta nói chung, chừng nào tai ương này thôi thúc chúng ta hành động: đó cũng là một sự phù hợp đối với xã hội loài người; hệ quả là, ngay cả sự khó chịu do sự mâu thuẫn này khơi dậy trong ta cũng ắt hẳn phải mang lại cho ta trải nghiệm về một tình cảm vui sướng, bởi sự khó chịu ấy chính là một sự phù hợp. Để xác định trong một cảm xúc rằng niềm vui hay sự khó chịu mới là kẻ chiến thắng, chúng ta phải tự hỏi bản thân xem ý niệm về sự bất hợp hay ý niệm về sự phù hợp mới là thứ tác động sâu sắc hơn đến chúng ta. Điều đó có thể phụ thuộc hoặc vào số lượng các mục tiêu đạt được hay tan vỡ, hoặc vào mối liên hệ của chúng với mục tiêu cuối cùng của vạn vật.

Nỗi đau của người đức hạnh làm chúng ta chấn động đau đớn hơn nhiều so với kẻ đồi bại, bởi trong trường hợp đầu tiên, sự mâu thuẫn không chỉ xảy ra với số mệnh chung của nhân loại — vốn là hạnh phúc — mà còn với nguyên tắc riêng biệt này, rằng: đức hạnh mang lại hạnh phúc; trong khi ở trường hợp thứ hai, sự mâu thuẫn chỉ xảy ra đối với đích đến của con người nói chung. Ngược lại, hạnh phúc của kẻ ác cũng làm chúng ta chướng mắt hơn nhiều so với bất hạnh của người tốt, bởi ta tìm thấy trong đó một sự mâu thuẫn kép: trước hết là bản thân cái ác, và thứ hai là phần thưởng dành cho cái ác.

Cũng cần phải kể đến cân nhắc này: đức hạnh có khả năng tự thưởng cho chính mình lớn hơn nhiều so với khả năng tự trừng phạt của cái ác khi nó đắc thắng; và chính vì điều này mà người đức hạnh trong cơn nghịch cảnh vẫn sẽ trung thành với tín ngưỡng của đức hạnh nhiều hơn là việc kẻ đồi bại nghĩ đến chuyện cải tà quy chính trong lúc vinh hoa phú quý.

Thế nhưng, điều trên hết quan trọng trong việc xác định mối quan hệ giữa niềm vui và sự khó chịu trong cảm xúc, chính là so sánh hai cái đích — cái đã được hoàn thành và cái đã bị phớt lờ — để xem cái nào quan trọng hơn cả. Chẳng có sự phù hợp nào chạm đến chúng ta sâu sắc bằng sự phù hợp luân lý, và cũng chẳng có niềm vui nào cao cả hơn thứ mà ta cảm nhận được từ nó. Sự phù hợp thể xác hoàn toàn có thể là một bài toán, và là một bài toán mãi mãi không có lời giải. Sự phù hợp luân lý đã được chứng minh. Chỉ riêng nó là được bồi đắp trên bản tính hợp lý của chúng ta và trên sự tất yếu nội tại. Đó là lợi ích thiết thân nhất của chúng ta, quan trọng nhất, và đồng thời cũng dễ nhận diện nhất, bởi nó không bị định đoạt bởi bất kỳ yếu tố ngoại tại nào mà bởi nguyên tắc nội tại thuộc lý trí của chúng ta: đó chính là tấm thuẫn hộ mệnh cho sự tự do của chúng ta.

Sự phù hợp luân lý này chưa bao giờ được nhận thức sống động hơn khi nó đối đầu với một sự phù hợp khác mà vẫn giữ được thế thượng phong; chỉ khi ấy, luật luân lý mới bừng tỉnh với toàn bộ sức mạnh, khi ta thấy nó vật lộn chống lại tất cả các lực lượng khác của tự nhiên, và khi tất cả những lực lượng ấy đánh mất đế chế của mình trước linh hồn con người khi có mặt nó. Qua cụm từ “những lực lượng khác của tự nhiên”, chúng ta phải hiểu đó là tất cả những gì không phải là lực lượng luân lý, tất cả những gì không tuân theo nền lập pháp tối cao của lý trí: nghĩa là các cảm xúc, tình cảm, bản năng, đam mê, cũng như sự tất yếu và định mệnh mang tính thể lý. Kẻ thù càng đáng sợ, chiến thắng càng vinh quang; sự kháng cự mới làm nổi bật sức mạnh của lực lượng và khiến nó trở nên hữu hình. Từ đó suy ra rằng đỉnh cao của ý thức luân lý chỉ có thể tồn tại trong sự tranh đấu, và niềm vui luân lý tột cùng luôn đi kèm với nỗi đau.

Hệ quả là, thể loại thi ca đảm bảo cho chúng ta một mức độ cao về niềm vui luân lý buộc phải sử dụng các cảm xúc hỗn hợp, và làm chúng ta hài lòng thông qua nỗi đau hoặc sự khốn cùng — đây là điều mà bi kịch thực hiện một cách đặc biệt; và vương quốc của nó bao trùm tất cả những gì hy sinh một sự phù hợp thể xác cho một sự phù hợp luân lý; hoặc hy sinh một sự phù hợp luân lý cho một sự phù hợp cao cả hơn. Có lẽ người ta có thể lập ra một thước đo về niềm vui luân lý, từ mức thấp nhất đến mức cao nhất, và xác định qua nguyên tắc phù hợp này mức độ đau đớn hoặc niềm vui được trải nghiệm. Các tầng lớp bi kịch khác nhau có thể được phân loại dựa trên cùng một nguyên tắc, nhằm tạo ra một bảng biểu toàn diện và cạn kẽ về chúng. Nhờ vậy, một vở bi kịch được đưa ra có thể được định vị trí và xác định thể loại của nó. Về chủ đề này sẽ được bàn luận kỹ hơn ở một nơi thích hợp khác.

Một vài ví dụ sẽ cho thấy sự phù hợp luân lý thống trị sự phù hợp thể xác trong tâm hồn chúng ta đến nhường nào.

Theron và Amanda đều bị trói vào cột thiêu như những vị tử đạo, và có quyền tự do lựa chọn sự sống hoặc cái chết thông qua thử thách khủng khiếp của ngọn lửa — họ chọn điều sau. Điều gì mang lại cho chúng ta niềm vui lớn lao đến thế trong phân cảnh này? Vị thế của họ quá mâu thuẫn với số phận tươi đẹp mà họ từ chối, phần thưởng của sự khốn khổ trao cho đức hạnh — tất cả ở đây đánh thức trong ta cảm giác về sự bất hợp: nó lẽ ra phải lấp đầy tâm can chúng ta bằng nỗi thống khổ tột cùng. Tự nhiên là gì, và các mục đích cùng quy luật của nó là gì, nếu toàn bộ sự bất hợp này phơi bày cho ta thấy sự phù hợp luân lý dưới ánh sáng rực rỡ nhất của nó. Ở đây chúng ta chứng kiến chiến thắng của luật luân lý, một trải nghiệm siêu việt đối với chúng ta đến mức ta có thể chào đón cả tai ương đã khơi gợi ra nó. Bởi sự hòa hợp trong thế giới tự do luân lý mang lại cho chúng ta niềm vui vô hạn so với tất cả những sự bất hòa trong tự nhiên mang lại cho ta nỗi đau.

Khi Coriolanus, tuân lệnh bổn phận của một người chồng, người con và người công dân, bãi bỏ cuộc vây hãm Rome, khi ấy gần như đã bị chinh phục, rút quân đội về và dập tắt sự trả thù của mình, ông thực hiện một hành động rõ ràng đầy mâu thuẫn. Ông đánh mất toàn bộ thành quả của những chiến thắng trước đó, ông tự nguyện lao vào sự hủy diệt: thế nhưng biết bao sự xuất chúng và cao cả về mặt luân lý mà ông hiến dâng! Thật cao cả biết bao khi thà chọn mọi sự bất hợp còn hơn làm tổn thương ý thức luân lý; thà vi phạm các lợi ích tự nhiên và sự thận trọng để được hòa hợp với luật luân lý cao cả hơn! Mọi sự hy sinh mạng sống đều là một mâu thuẫn, bởi sự sống là điều kiện của mọi sự thiện; nhưng dưới ánh sáng của đạo đức, sự hy sinh mạng sống lại mang tính phù hợp ở cấp độ cao, bởi sự sống không vĩ đại tự thân nó, mà chỉ vĩ đại như một phương tiện để thực thi luật luân lý. Nếu việc hy sinh mạng sống là con đường để làm điều đó, thì mạng sống phải ra đi. “Ta không cần phải sống, nhưng Rome thì cần phải được cứu khỏi nạn đói,” Pompey đã nói như vậy khi người Rome lên đường sang châu Phi, và các bạn của ông cầu xin ông hoãn chuyến đi cho đến khi cơn bão qua đi.

Thế nhưng những nỗi thống khổ của một kẻ phạm tội lại đầy mê hoặc đối với chúng ta dưới góc độ bi kịch chẳng kém gì những nỗi thống khổ của một người đức hạnh; dẫu rằng ở đây ẩn chứa ý niệm về sự bất hợp luân lý. Sự đối kháng trong hành vi của hắn đối với luật luân lý, và sự bất toàn về mặt đạo đức mà hành vi ấy tiền giả định, lẽ ra phải lấp đầy chúng ta bằng nỗi đau. Ở đây chẳng có sự mãn nguyện nào về mặt đạo đức của nhân vật, chẳng có gì để bù đắp cho hành vi sai trái của hắn. Thế nhưng cả hai lại cung cấp một đối tượng quý giá cho nghệ thuật; hiện tượng này có thể dễ dàng được hòa giải với những gì đã được nói.

Chúng ta tìm thấy niềm vui không chỉ trong sự tuân phục đạo đức, mà còn trong hình phạt giáng xuống hành vi vi phạm nó. Nỗi đau phát sinh từ sự bất toàn về mặt đạo đức hoàn toàn dung hòa với mặt đối lập của nó, đó là sự mãn nguyện trước sự tuân thủ luật pháp. Sự ăn năn, thậm chí sự tuyệt vọng, đều mang sự cao thượng về mặt luân lý, và chỉ có thể tồn tại nếu một ý thức công lý không thể bị mua chuộc nằm sâu thẳm trong trái tim kẻ tội phạm, và nếu lương tâm giữ vững trận địa chống lại lòng ích kỷ. Sự ăn năn đến từ việc so sánh các hành động của chúng ta với luật luân lý, do đó vào khoảnh khắc ăn năn, luật luân lý cất tiếng vang dội trong con người. Sức mạnh của nó ắt phải lớn hơn món lợi thu được từ tội ác khi hành vi vi phạm làm vấy bẩn sự thụ hưởng. Giờ đây, một trạng thái tâm trí nơi bổn phận là đấng tối cao thì hoàn toàn phù hợp về mặt luân lý, và do đó là nguồn cội của niềm vui luân lý. Vậy thì, còn điều gì siêu việt hơn sự tuyệt vọng anh dũng dẫm đạp cả mạng sống dưới chân, bởi nó không thể chịu đựng nổi phán quyết bên trong? Một người tốt hy sinh mạng sống để tuân thủ luật luân lý, hoặc một kẻ tội phạm tự đoạt lấy mạng sống vì thứ đạo đức mà hắn đã vi phạm: trong cả hai trường hợp, sự kính trọng của chúng ta dành cho luật luân lý đều được nâng lên mức cao nhất. Nếu có bất kỳ sự ưu ái nào thì nó nằm ở trường hợp thứ hai; bởi người tốt có thể đã được khích lệ trong sự hy sinh của mình bởi một lương tâm đầy sự tán thưởng, qua đó làm giảm bớt đi phần công trạng của ông. Sự ăn năn và nỗi tiếc nuối về những tội ác quá khứ cho chúng ta thấy một vài bức tranh siêu việt nhất của đạo đức trong trạng thái hoạt động. Một kẻ vi phạm đạo đức quay trở lại với luật luân lý bằng sự ăn năn.

Thế nhưng niềm vui luân lý đôi khi chỉ đạt được bằng cái giá của nỗi đau luân lý. Cứ như thế, bổn phận này có thể va chạm với bổn phận khác. Giả sử Coriolanus hạ trại cùng quân đội La Mã trước thành Antium hoặc Corioli, và mẹ ông là một phụ nữ thuộc tộc Volsci; nếu những lời cầu khẩn của bà lay động khiến ông từ bỏ, chúng ta giờ đây sẽ chẳng còn ngưỡng mộ ông nữa. Sự vâng lời của ông đối với mẹ sẽ xung đột với một bổn phận cao cả hơn, đó là bổn phận của một công dân. Vị thống đốc được đặt trước hai sự lựa chọn: một là giao nộp thị trấn, hai là chứng kiến con trai mình bị đâm chết, lập tức quyết định chọn vế sau, khi bổn phận làm cha đứng thấp hơn bổn phận làm công dân. Thoạt đầu, trái tim chúng ta nổi loạn trước hành vi này của một người cha, nhưng chẳng mấy chốc chúng ta chuyển sang sự ngưỡng mộ khi bản năng luân lý, dẫu kết hợp với khuynh hướng tình cảm, vẫn không thể dẫn dắt lý trí đi lạc trong đế chế nơi nó cầm quyền. Khi Timoleon thành Corinth ra lệnh tử hình người em trai yêu quý nhưng đầy tham vọng là Timophanes, ông làm điều đó bởi ý niệm về bổn phận đối với đất nước sai khiến ông phải làm vậy. Hành động ở đây khơi gợi sự kinh hãi và chối bỏ tựa như chống lại tự nhiên và ý thức luân lý, thế nhưng tình cảm ấy chẳng mấy chốc được tiếp nối bởi sự ngưỡng mộ tột cùng dành cho đức hạnh anh hùng của ông, khi ông cất lên tiếng nói giữa một cuộc xung đột cảm xúc hỗn loạn, một cách tự do và bình thản, với sự chính trực hoàn hảo. Nếu chúng ta bất đồng với Timoleon về bổn phận của ông như một người theo chủ nghĩa cộng hòa, điều đó cũng chẳng thay đổi góc nhìn của chúng ta. Hơn thế nữa, trong những trường hợp mà trí hiểu của chúng ta phán xét khác đi, chúng ta lại càng thấy rõ hơn biết nhường nào việc ta đặt sự phù hợp luân lý lên trên tất cả những thứ khác.

Thế nhưng, phán xét của con người về hiện tượng luân lý này vô cùng đa dạng, và lý do của điều đó thì vô cùng rõ ràng. Ý thức luân lý là thứ chung cho tất cả mọi người, nhưng khác biệt về cường độ. Đối với phần lớn mọi người, chỉ cần một hành động phần nào đó phù hợp với luật luân lý là đủ để khiến họ tuân theo; và để khiến họ lên án một hành động, nó phải vi phạm luật pháp một cách trơ trẽn. Thế nhưng, để xác định mối quan hệ giữa các bổn phận luân lý với nguyên tắc tối cao của đạo đức lại đòi hỏi một trí tuệ sáng láng và một lý trí đã được giải phóng. Do đó, một hành động mà đối với một số ít người sẽ là sự phù hợp tối cao, thì trong mắt đám đông lại tựa như một sự bất hợp đầy phản kháng, mặc dù cả hai đều phán xét dựa trên nền tảng luân lý; và do đó, cảm xúc sinh ra từ những hành động như vậy hoàn toàn chẳng hề đồng điệu. Đối với đại chúng, điều siêu việt và cao cả nhất chỉ là sự phóng đại, bởi tính siêu việt được nhận thức bởi lý trí, và không phải ai cũng có chung một mức độ lý trí như nhau. Một tâm hồn tầm thường sẽ bị đè bẹp hoặc vắt kiệt bởi những ý niệm siêu việt ấy, và đám đông nhìn thấy sự hỗn loạn khủng khiếp ở nơi một tâm trí tư duy nhìn thấy trật tự tối cao.

Bấy nhiêu là đủ về sự phù hợp luân lý như một nguyên tắc của cảm xúc bi kịch, cùng niềm vui mà nó khơi gợi. Cần phải nói thêm rằng có những trường hợp sự phù hợp tự nhiên dường như cũng mê hoặc tâm trí chúng ta dẫu phải đánh đổi bằng đạo đức. Do đó, chúng ta luôn cảm thấy vui thích trước chuỗi mưu mô của một kẻ đồi bại, dẫu cho phương tiện và mục đích của hắn là vô đạo đức. Một kẻ như thế thu hút chúng ta sâu sắc, và chúng ta run rẩy sợ rằng kế hoạch của hắn sẽ thất bại, dẫu ta lẽ ra phải cầu mong điều ngược lại. Thế nhưng thực tế này không hề mâu thuẫn với những gì đã được đưa ra về sự phù hợp luân lý — và niềm vui phát sinh từ nó.

Sự phù hợp, sự quy chiếu phương tiện về một mục đích, đối với chúng ta trong mọi trường hợp là một nguồn cội của niềm vui; ngay cả khi tách rời khỏi đạo đức. Chúng ta trải nghiệm niềm vui thuần khiết này, chừng nào ta không suy nghĩ về bất kỳ mục đích luân lý nào đang bác bỏ hành động diễn ra trước mắt. Bản năng loài vật mang lại cho chúng ta niềm vui — như sự cần mẫn của loài ong — mà chẳng cần quy chiếu đến đạo đức; và tương tự như vậy, các hành động của con người cũng mang lại niềm vui cho chúng ta khi ta chỉ xem xét trong đó mối quan hệ giữa phương tiện và mục đích. Thế nhưng, nếu một nguyên tắc luân lý được gắn vào những điều này và sự bất hợp bị phanh phui, nếu ý niệm về tác nhân luân lý xuất hiện, một sự phẫn nộ sâu sắc sẽ kế vị niềm vui của chúng ta, thứ mà không một sự phù hợp thuộc về trí tuệ nào có thể cứu vãn. Chúng ta không được phép gợi nhắc quá sống động rằng Richard III, Iago, và Lovelace là những con người; bằng không, sự đồng cảm của chúng ta dành cho họ sẽ không tài nào tránh khỏi việc biến đổi thành một cảm xúc ngược lại. Thế nhưng, như kinh nghiệm hằng ngày dạy bảo, chúng ta có năng lực hướng sự chú ý của mình đến các khía cạnh khác nhau của sự vật; và niềm vui, chỉ khả dĩ thông qua sự trừu tượng hóa này, mời gọi chúng ta thực hành nó, và kéo dài sự thực hành ấy.

Thế nhưng, không hiếm trường hợp sự đồi bại đầy trí tuệ lại giành được sự ân chuẩn của chúng ta bằng cách trở thành phương tiện mang lại cho ta niềm vui của sự phù hợp luân lý. Sự đắc thắng của sự phù hợp luân lý sẽ vĩ đại tương xứng với việc những cạm bẫy được giăng ra bởi Lovelace nhằm hãm hại đức hạnh của Clarissa trở nên đáng sợ đến nhường nào, và những thử thách giáng lên một nạn nhân vô tội bởi một bạo chúa tàn ác trở nên khắc nghiệt ra sao. Đó là một niềm vui khi chứng kiến sự ranh ma của một kẻ dụ dỗ bị đánh bại bởi quyền năng tối cao của ý thức luân lý. Mặt khác, chúng ta xem chiến thắng của một tên tội phạm trước ý thức luân lý của chính mình như một thứ công trạng, bởi đó là bằng chứng của một sức mạnh tinh thần nhất định và sự phù hợp mang tính trí tuệ.

Dẫu vậy, sự phù hợp trong cái ác này không bao giờ có thể trở thành nguồn cội của một niềm vui trọn vẹn, ngoại trừ khi nó bị khuất phục bởi đạo đức. Trong trường hợp đó, nó là một phần thiết yếu tạo nên niềm vui của chúng ta, bởi nó làm cho ý thức luân lý trở nên nổi bật hơn. Ấn tượng cuối cùng đọng lại trong chúng ta bởi tác giả của bộ truyện Clarissa chính là minh chứng cho điều này. Sự phù hợp mang tính trí tuệ trong mưu đồ của Lovelace đã bị lu mờ hoàn toàn bởi sự phù hợp mang tính lý trí của Clarissa. Điều này cho phép chúng ta cảm nhận trọn vẹn sự mãn nguyện do cả hai mang lại.

Khi nhà thơ bi kịch có mục đích đánh thức trong ta cảm giác về sự phù hợp luân lý, và lựa chọn phương tiện một cách khéo léo cho đích đến ấy, ông chắc chắn sẽ mê hoặc bậc sành sỏi gấp hai lần, bằng cả sự phù hợp luân lý lẫn sự phù hợp tự nhiên. Vế trước làm thỏa mãn trái tim, vế sau làm thỏa mãn tâm trí. Đám đông bị tác động thông qua trái tim mà chẳng hề hay biết nguyên nhân đằng sau ấn tượng ma mị ấy. Thế nhưng, mặt khác, lại có một tầng lớp những kẻ sành sỏi mà ở họ, thứ tác động đến trái tim hoàn toàn trôi tuột đi, và họ chỉ có thể bị chinh phục bởi tính thỏa đáng của các phương tiện; một sự mâu thuẫn kỳ lạ phát sinh từ gu thẩm mỹ quá đà, đặc biệt khi sự tu dưỡng luân lý dậm chân tại chỗ trong khi trí tuệ đã tiến xa. Tầng lớp sành sỏi này chỉ tìm kiếm khía cạnh trí tuệ trong những chủ đề bi cảm và siêu việt. Họ đánh giá điều này một cách chuẩn xác nhất, thế nhưng bạn hãy cẩn trọng khi muốn khơi gợi trái tim họ! Sự thái quá trong quá trình tu dưỡng của thời đại dẫn đến chỏm đá ngầm này, và chẳng có gì xứng tầm với một con người văn minh bằng việc thoát khỏi ảnh hưởng kép đầy tai hại này thông qua một chiến thắng tốt lành. Trong số tất cả các quốc gia châu Âu khác, những người hàng xóm của chúng ta, người Pháp, là những kẻ ngả nghiêng nhiều nhất về thái cực này, và chúng ta, cũng như trong mọi việc, đang vắt kiệt từng sợi thần kinh để bắt chước mô hình ấy.