Được thuyết phục bởi những bức thư trước của ta, anh hẳn đã đồng ý với ta về điểm này: con người có thể chệch khỏi mục đích đích thực của mình qua hai con đường trái ngược nhau, thời đại chúng ta thực chất đang dấn bước trên hai con đường sai lầm ấy, và nó đã trở thành nạn nhân, một đằng là sự thô lậu, đằng kia là sự suy kiệt cùng đọa. Chính cái đẹp mới phải cứu vớt con người khỏi ngã rẽ đôi bờ vực thẳm này. Nhưng làm thế nào việc tu dưỡng các môn nghệ thuật tao nhã lại có thể đồng thời khắc phục những khiếm khuyết trái ngược ấy, và dung hợp trong chính nó hai phẩm chất mâu thuẫn đến thế? Liệu nó có thể kiềm chế bản năng hoang dã nơi kẻ dã man, đồng thời cởi trói cho bản năng ấy nơi kẻ man rợ? Liệu nó có thể vừa căng một dây cung vừa thả lỏng nó; và nếu không thể tạo ra tác dụng kép ấy, thì sao ta lại có thể kỳ vọng ở nó một kết quả trọng đại nhường ấy là giáo dục con người?

Người ta có thể cho rằng việc cảm giác do cái đẹp khơi gợi sẽ thanh luyện phong hóa đã trở thành một thứ chân lý hiển nhiên, và mọi chứng cứ mới mẻ đưa ra về vấn đề này có lẽ đều thừa thãi. Người ta căn cứ vào kinh nghiệm hằng ngày để củng cố châm ngôn ấy, bởi kinh nghiệm hầu như luôn cho ta thấy sự minh mẫn của trí tuệ, sự tinh tế của cảm xúc, sự phóng khoáng và thậm chí cả phẩm giá trong cung cách ứng xử đều gắn liền với một gu thẩm mỹ được tu dưỡng, trong khi gu thẩm mỹ chưa qua rèn giũa hầu như luôn đi kèm với những phẩm chất trái ngược. Với sự tự tin đáng kể, quốc gia văn minh nhất thời cổ đại thường được viện dẫn làm minh chứng cho điều này, đó là người Hy Lạp, tộc người mà nhận thức về cái đẹp đã đạt đến đỉnh cao phát triển; và để làm đối trọng, người ta thường chỉ ra các dân tộc đang ở tình trạng bán khai và một phần man rợ, những kẻ phải trả giá cho sự vô cảm trước cái đẹp bằng một bản chất thô lậu, hoặc chí ít là cứng cỏi và khắc nghiệt.

Dẫu vậy, một số nhà tư tưởng thỉnh thoảng vẫn bị cám dỗ muốn phủ nhận chính thực tế ấy hoặc tranh cãi về tính chính đáng của những hệ quả được suy ra từ đó. Họ không có cái nhìn quá bất lợi về sự thô lậu man rợ vốn bị coi là vết nhơ của một số dân tộc; họ cũng chẳng đánh giá quá cao sự tinh tế từng được ca tụng hết lời ở các quốc gia văn minh. Ngay từ thời cổ đại, đã từng có những con người không hề coi việc tu dưỡng các nghệ thuật tự do là một ân huệ, và do đó, họ đã đi đến quyết định đóng cửa nền cộng hòa của mình trước trí tưởng tượng.

Ta không muốn nhắc đến những kẻ vu khống nghệ thuật chỉ vì họ chưa từng được nghệ thuật ban ân huệ. Những kẻ ấy chỉ đánh giá một giá trị qua những nhọc nhằn để giành lấy nó và qua lợi lộc mà nó mang lại: và làm sao họ có thể thấu hiểu đúng đắn công sức thầm lặng của gu thẩm mỹ đối với con người cả về mặt tinh thần lẫn diện mạo bề ngoài chứ? Thật hiển nhiên làm sao khi những bất lợi ngẫu nhiên đi kèm với nền văn hóa tự do sẽ khiến họ hoàn toàn lu mờ trước những lợi ích cốt lõi của nó! Kẻ thiếu vắng hình thức nghệ thuật thường khinh bỉ sự uyển chuyển trong ngôn từ như một thứ phương tiện làm đồi bại lòng người, khinh bỉ sự nhã nhặn trong các mối quan hệ xã hội như sự giả hình, và coi sự tinh tế lẫn lòng hào hiệp trong ứng xử chỉ là một vẻ khoa trương giả tạo. Hắn không thể tha thứ cho kẻ được các nàng Grace ưu ái vì đã biết cách làm rạng rỡ mọi buổi tiệc tùng với tư cách là một con người của thế giới, biết cách lái mọi người theo quan điểm của mình như một chính khách, và in đậm dấu ấn của bản thân lên toàn bộ thời đại với tư cách là một nhà văn: trong khi bản thân hắn, một nạn nhân của sự nhọc nhằn miệt mài, dù có bao nhiêu uyên bác đi nữa cũng chỉ nhận được chút ít sự chú ý tối thiểu hoặc chỉ vượt qua nổi những khó khăn nhỏ nhặt nhất. Bằng không thể học hỏi được bí quyết làm vừa lòng người từ đối thủ may mắn của mình, con đường duy nhất mở ra trước mắt hắn là than khóc cho sự suy đồi của bản tính con người, cái bản tính vốn chuộng bề ngoài hơn là thực chất.

Nhưng cũng có những ý kiến rất đáng tôn trọng, tỏ rõ thái độ chống đối lại những ảnh hưởng của cái đẹp và tìm thấy trong kinh nghiệm những thứ vũ khí lợi hại để chiến đấu chống lại nó. "Chúng tôi sẵn sàng thừa nhận"—lời của họ là thế—"rằng sức hút của cái đẹp có thể phục vụ cho những mục đích cao đẹp trong những bàn tay trong sạch; nhưng bản chất của nó không hề loại trừ khả năng tạo ra một hiệu quả hoàn toàn ngược lại trong những bàn tay vấy bẩn, và sử dụng vào mục đích bất công cùng sai lầm thứ sức mạnh từng xiềng xích tâm hồn con người. Chính vì gu thẩm mỹ chỉ chú trọng đến hình thức chứ không bao giờ màng đến bản chất; nên cuối cùng nó đẩy tâm hồn vào một con dốc nguy hiểm, khiến người ta phớt lờ mọi thực tại và hy sinh chân lý cùng đạo đức để đổi lấy một lớp vỏ hào nhoáng bắt mắt. Mọi khác biệt thực sự giữa vạn vật đều tan biến, và chỉ còn lại hình thức bề ngoài quyết định giá trị! Có bao nhiêu người có tài"—những nhà lập luận tiếp tục như vậy—"đã bị sức quyến rũ của cái đẹp làm cho chệch hướng khỏi mọi nỗ lực, hoặc bị lôi kéo rời xa mọi hoạt động nghiêm túc, hay bị xúi giục sử dụng năng lực của mình một cách vô cùng yếu ớt? Có bao nhiêu tâm hồn yếu đuối đã bị thúc đẩy để chống lại trật tự xã hội, đơn giản vì trí tưởng tượng của các thi sĩ thích bày vẽ ra hình ảnh về một thế giới được cấu trúc khác đi, nơi không có sự đoan chính nào kiềm tỏa ý kiến và không có mưu mô xảo quyệt nào bắt tự nhiên phải làm nô lệ? Một thứ logic nguy hiểm của các đam mê biết nhường nào đã được họ học lấy kể từ khi các thi sĩ tô vẽ chúng trong các tác phẩm với những màu sắc rực rỡ nhất, và kể từ khi, trong cuộc chiến chống lại luật pháp và bổn phận, chúng thường là kẻ chiến thắng trên chiến trường. Xã hội đã thu được lợi lộc gì khi các mối quan hệ xã hội, vốn từng chịu sự chi phối của chân lý, nay lại phải tuân theo các định luật của cái đẹp, hay khi ấn tượng bề ngoài quyết định cách đánh giá công trạng? Chúng ta thừa nhận rằng mọi đức hạnh có hình thức tạo ra hiệu ứng dễ chịu nay đều nở rộ, và cả những đức hạnh mang lại giá trị cho kẻ sở hữu chúng trong xã hội. Nhưng bù lại, mọi loại sa đọa đều lan tràn, và mọi thói hư tật xấu nào có thể dung hòa với một vẻ bề ngoài lịch thiệp đều trở thành mốt thời thượng." Quả thực rất đáng suy ngẫm khi hầu như ở mọi thời kỳ lịch sử mà nghệ thuật hưng thịnh và gu thẩm mỹ lên ngôi, nhân loại đều lâm vào tình trạng suy thoái; và người ta không thể dẫn ra nổi một trường hợp duy nhất nào cho thấy sự kết hợp giữa một nền văn hóa thẩm mỹ phổ quát với tự do chính trị và đức hạnh xã hội, giữa phong thái tao nhã gắn liền với luân lý tốt đẹp, và sự lịch thiệp kết thân cùng chân lý lẫn sự trung thực trong bản chất lẫn cuộc đời.

Chừng nào Athens và Sparta còn bảo vệ được nền độc lập của mình, và chừng nào các thể chế của họ còn dựa trên sự tôn trọng luật pháp, thì gu thẩm mỹ vẫn chưa đạt đến độ chín muồi, nghệ thuật vẫn nằm trong thời thơ ấu, và cái đẹp còn lâu mới thực hiện được quyền lực thống trị trên tâm trí con người. Chắc chắn rằng thơ ca lúc đó đã có những bước bay lượn siêu việt, nhưng đó là trên đôi cánh của thiên tài, và ta đều biết thiên tài có biên giới rất gần với sự thô lậu man rợ, rằng nó là một thứ ánh sáng dễ dàng bừng sáng giữa chốn tối tăm, và do đó thường chứng minh cho sự bất cập thay vì ủng hộ cho gu thẩm mỹ của thời đại. Khi kỷ nguyên vàng son của nghệ thuật xuất hiện dưới thời Pericles và Alexander, và sự thống trị của gu thẩm mỹ trở nên phổ biến hơn, thì sức mạnh và tự do đã rời bỏ Hy Lạp; tài hùng biện làm bóp méo chân lý, sự khôn ngoan xúc phạm chân lý khi phát ra từ cửa miệng Socrates, còn đức hạnh thì bị phỉ báng trong cuộc đời Phocion. Ai cũng rõ người Romans đã phải vắt kiệt sức lực trong các cuộc nội chiến, và bị đầu độc bởi sự xa hoa phương Đông, phải cúi đầu nhận lấy ách thống trị của một kẻ bạo chúa gặp may, trước khi nghệ thuật Hy Lạp chiến thắng được sự cứng nhắc trong bản tính của họ. Điều tương tự cũng xảy ra với người Ả Rập: nền văn minh chỉ thực sự hé rạng đối với họ khi tinh thần thượng võ bị làm cho mềm mỏi dưới vương trượng của nhà Abbasid. Nghệ thuật chỉ xuất hiện ở Ý thời cận đại khi Liên đoàn Lombard lừng lẫy tan rã, Florence đầu hàng gia tộc Medici; và tất cả những thành phố dũng mãnh ấy đã từ bỏ tinh thần độc lập để đổi lấy một sự khuất phục đáng hổ thẹn. Thật gần như thừa thãi khi gợi lại tấm gương của các quốc gia cận đại, những nơi mà sự tinh tế đã gia tăng tỷ lệ thuận với sự suy tàn của các quyền tự do. Bất cứ nơi nào ta hướng mắt về quá khứ, ta đều thấy gu thẩm mỹ và tự do đang né tránh lẫn nhau. Khắp nơi ta đều thấy cái đẹp chỉ dựng xây ngai vàng trên những hoang tàn của các anh hùng đức hạnh.

Thế mà sức mạnh bản chất ấy, thứ thường bị hy sinh để thiết lập nền văn hóa thẩm mỹ, lại chính là nguồn động lực mãnh liệt nhất cho mọi điều vĩ đại và xuất chúng ở con người, và không một lợi thế nào khác, dù lớn lao đến đâu, có thể bù đắp nổi cho nó. Theo đó, nếu chúng ta chỉ bám lấy những thực nghiệm đã qua về tầm ảnh hưởng của cái đẹp, ta chắc chắn không thể được khích lệ cho lắm trong việc phát triển những cảm xúc vốn đầy nguy hiểm đối với nền văn hóa đích thực của con người. Thà chấp nhận rủi ro trở nên cứng cỏi và thô lậu còn hơn là từ bỏ sức mạnh phá hoại của cái đẹp, chứ không thể đứng nhìn bản chất con người trở thành mồi ngon cho ảnh hưởng làm suy nhược của nó, bất chấp mọi lợi ích tinh tế mà nó mang lại. Tuy nhiên, kinh nghiệm có lẽ không phải là tòa án thích hợp để phán quyết một vấn đề như vậy; trước khi trao quá nhiều trọng lượng cho lời khai của nó, thật khôn ngoan khi nên tự hỏi liệu cái đẹp mà chúng ta đang bàn luận có thực sự là thứ quyền lực bị các dẫn chứng trước lên án hay không. Và cái đẹp mà chúng ta đang đề cập dường như đòi hỏi một quan niệm về cái đẹp bắt nguồn từ một cội nguồn khác biệt với kinh nghiệm, bởi chính quan niệm cao cả hơn về cái đẹp này mới là thứ phải quyết định xem cái được gọi là cái đẹp trong kinh nghiệm có xứng đáng với danh xưng ấy hay không.

Quan niệm thuần khiết và hợp lý về cái đẹp này—giả sử nó có thể được chứng minh rõ ràng—không thể rút ra từ bất kỳ trường hợp thực tế và đặc thù nào, mà trái lại, nó phải hướng dẫn và ban phép chuẩn cho phán đoán của chúng ta trong từng trường hợp cụ thể. Do đó, nó phải được tìm kiếm thông qua một quá trình trừu tượng hóa, và cần phải được suy luận từ chính khả năng đơn thuần của một bản tính vừa mang tính cảm giác vừa mang tính lý trí; tóm lại, cái đẹp phải hiện diện như một điều kiện thiết yếu của nhân tính. Vì thế, điều cốt yếu là chúng ta phải vươn lên tới quan niệm thuần khiết về nhân tính, và vì kinh nghiệm không cho ta thấy điều gì ngoài các cá nhân trong những trường hợp cụ thể, chứ không bao giờ cho thấy toàn bộ nhân tính nói chung, nên ta phải nỗ lực tìm kiếm cái tuyệt đối và vĩnh cửu ngay trong phương thức tồn tại cá thể và biến đổi của họ, đồng thời nắm bắt các điều kiện thiết yếu cho sự tồn tại của họ, bằng cách gạt bỏ mọi giới hạn ngẫu nhiên. Không nghi ngờ gì nữa, quy trình siêu nghiệm này sẽ đưa chúng ta rời xa khỏi vòng tròn quen thuộc của các hiện tượng và sự hiện diện sống động của các sự vật trong một thời gian, để giữ chúng ta trên mảnh đất cằn cỗi của tư tưởng trừu tượng; nhưng chúng ta đang dấn thân vào cuộc tìm kiếm một nguyên lý nhận thức đủ vững chắc để không bị lay chuyển bởi bất cứ thứ gì, và con người nào không dám vươn lên trên thực tại thì sẽ chẳng bao giờ chinh phục được chân lý ấy.