Tôi gọi là thô tục (bình thường) tất cả những gì không nói với tâm trí, thứ mà mọi sự thu hút chỉ hướng về các giác quan. Không nghi ngờ gì nữa, có vô số điều tự bản thân chúng đã thô tục xét về mặt chất liệu và đề tài. Nhưng vì sự thô tục của chất liệu luôn có thể được tôn lên nhờ cách xử lý, nên đối với nghệ thuật, vấn đề duy nhất chính là sự thô tục trong hình thức. Một tâm hồn thô tục sẽ làm nhục cả đề tài cao cả nhất bằng cách đối xử với nó theo một cách tầm thường. Ngược lại, một tâm trí vĩ đại và cao thượng sẽ tôn vinh cả một đề tài bình thường, và nó làm điều đó bằng cách bồi đắp thêm cho đề tài ấy một cái gì đó thuộc về tinh thần, đồng thời khám phá ra trong đó một khía cạnh mà chất liệu ấy có được sự vĩ đại. Cứ thế, ví dụ, một sử gia tầm thường sẽ thuật lại cho chúng ta những hành động tầm thường nhất của một người anh hùng với sự tỉ mỉ lớn lao không kém gì việc dành cho chiến công hiển hách nhất của người ấy, và sẽ dừng lại ở gia phả, trang phục cùng gia đình của người ấy cũng dài dòng y như khi nói về các dự án và sự nghiệp của vị anh hùng đó. Ông ta sẽ thuật lại những hành động mang tính vĩ đại nhất của người anh hùng theo cái cách mà sẽ chẳng ai nhận ra được đặc tính ấy trong đó. Ngược lại, một sử gia thiên tài, bản thân được phú cho sự cao thượng trong tâm hồn, sẽ mang lại cho cả đời sống riêng tư và những hành động ít quan trọng nhất của người anh hùng một sự quan tâm cùng giá trị khiến chúng trở nên đáng kể. Cứ thế, thêm một lần nữa, trong lĩnh vực nghệ thuật tạo hình, các họa sĩ Hà Lan và Vlaanderen đã chứng minh một gu thẩm mỹ thô tục; trong khi người Ý, và thậm chí còn hơn thế nữa là người Hy Lạp cổ đại, lại mang một gu thẩm mỹ cao cả và thanh cao. Người Hy Lạp luôn hướng tới cái lý tưởng; họ bác bỏ mọi nét thô tục, và không chọn lấy một đề tài tầm thường nào.

Một họa sĩ vẽ chân dung có thể thể hiện mô hình của mình theo cách tầm thường hoặc với sự vĩ đại; theo cách tầm thường nếu ông ta tái hiện những chi tiết chỉ mang tính ngẫu nhiên với sự cẩn trọng y hệt như những nét bản chất, nếu ông ta bỏ quên cái lớn lao để theo đuổi những tiểu tiết một cách kỳ lạ. Ông ta vẽ một cách vĩ đại nếu biết tìm ra và làm nổi bật lên điều thú vị nhất, biết phân biệt cái ngẫu nhiên với cái tất yếu; nếu ông ta thấy đủ khi chỉ phác ra những gì phù phiếm, và dành trọn mọi sự trau chuốt trong cách thể hiện cho những gì lớn lao. Và điều duy nhất lớn lao chính là biểu hiện của chính tâm hồn, tự bộc lộ qua hành động, cử chỉ hoặc tư thế.

Nhà thơ đối xử với đề tài của mình theo một cách tầm thường khi trong quá trình triển khai chủ đề, ông ta sa đà vào những chi tiết vô giá trị và chỉ lướt qua thật nhanh những điều quan trọng. Ông ta đối xử với chủ đề của mình bằng sự vĩ đại khi gắn kết nó với những gì lớn lao. Chẳng hạn, Homer đã đối xử với chiếc khiên của Achilles một cách vĩ đại, dẫu rằng việc chế tạo ra một chiếc khiên, nếu chỉ nhìn thuần túy vào chất liệu, vốn là một công việc rất đỗi tầm thường.

Thấp hơn cái tầm thường hay thô tục một bậc chính là yếu tố thấp kém hoặc bỉ ổi, thứ khác với cái tầm thường ở chỗ nó không chỉ là một cái gì đó mang tính phủ định, một sự thiếu vắng đơn thuần nguồn cảm hứng hay tính cao thượng, mà là một cái gì đó mang tính khẳng định, đánh dấu những tình cảm thô lỗ, đạo đức tồi tệ và lề thói đáng khinh. Sự thô tục chỉ làm chứng cho việc thiếu vắng một ưu điểm, mà sự vắng mặt ấy là một điều đáng tiếc; sự bỉ ổi lại chỉ ra sự thiếu hụt một phẩm chất mà chúng ta có quyền đòi hỏi ở tất cả mọi người. Do đó, chẳng hạn, sự trả thù, xét trong bản thân nó, dù ở bất cứ nơi đâu hay bằng cách thức nào nó tự biểu hiện, đều là một điều thô tục, bởi đó là bằng chứng của việc thiếu đi sự hào hiệp. Nhưng hơn thế nữa, còn có sự trả thù bỉ ổi, khi một con người, để thỏa mãn nó, lại sử dụng những thủ đoạn đáng khinh bỉ. Sự bỉ ổi luôn ngụ ý một điều gì đó thô lỗ, hoặc gợi nhớ đến đám đông hạ lưu, trong khi tính thô tục có thể được tìm thấy ở một người sinh ra trong gia đình tử tế và được giáo dục đàng hoàng, người mà vẫn có thể suy nghĩ và hành xử theo cách tầm thường nếu chỉ sở hữu những năng lực tầm thường. Một người hành xử theo cách tầm thường khi anh ta chỉ bận tâm đến lợi ích của chính mình, và chính ở điểm này, anh ta đối lập với một con người thực sự cao thượng - người, khi cần thiết, biết cách quên đi bản thân để mang lại niềm vui cho người khác. Nhưng cũng chính con người ấy sẽ hành xử một cách bỉ ổi nếu anh ta mưu cầu lợi ích của mình bằng cách đánh đổi danh dự, và nếu trong một trường hợp như vậy, anh ta thậm chí không buồn tôn trọng cả những quy chuẩn của phép lịch sự. Do đó, cái thô tục chỉ là sự tương phản của cái cao thượng; cái bỉ ổi là sự tương phản của cả cái cao thượng lẫn sự đoan trang. Buông thả bản thân, không kháng cự, trước mọi đam mê của mình, thỏa mãn mọi xung động, mà không bị kìm hãm dù chỉ bởi các quy tắc phép tắc, lại càng không bởi các quy tắc đạo đức, chính là cư xử một cách bỉ ổi, và phản bội lại sự đê hèn của tâm hồn.

Người nghệ sĩ cũng có thể rơi vào một phong cách thấp kém, không chỉ bằng cách chọn lựa những đề tài đê tiện, xúc phạm đến phép lịch sự và gu thẩm mỹ tốt, mà hơn thế nữa bằng cách đối xử với chúng theo một cách thức bỉ ổi. Đối xử với một đề tài theo cách bỉ ổi là khi làm nổi bật những khía cạnh mà phép lịch sự buộc chúng ta phải che giấu, hoặc khi diễn đạt nó theo một cách thức vô tình khơi dậy những ý tưởng thấp hèn. Cuộc đời của phần lớn mọi người có thể hiển thị những chi tiết thuộc loại thấp kém, nhưng chỉ có một trí tưởng tượng thấp hèn mới chọn ra những điều này để đem ra miêu tả.

Có những bức tranh mô tả lịch sử thánh trong đó các Tông đồ, Đức Trinh Nữ, và thậm chí cả Chúa Kitô, được khắc họa theo cách mà người ta có thể cho rằng họ được lấy từ cặn bã của đám đông hạ lưu. Phong cách thể hiện này luôn phản bội một gu thẩm mỹ thấp kém, và có thể dẫn đến suy luận một cách chính xác rằng bản thân người nghệ sĩ có tư duy thô lỗ và giống như đám đông hạ lưu.

Không nghi ngờ gì nữa, có những trường hợp nghệ thuật tự bản thân nó được phép tạo ra những hình ảnh bỉ ổi: chẳng hạn, khi mục đích là để khiêu gợi tiếng cười. Một người có phong thái tao nhã đôi khi cũng có thể, và không hề phản bội một gu thẩm mỹ bị vẩn đục, cảm thấy thích thú trước một số nét khi thiên nhiên tự biểu lộ một cách thô mẫn nhưng đầy chân thật, và anh ta có thể tận hưởng sự tương phản giữa lề thói của xã hội thượng lưu và lề thói của các tầng lớp dưới. Một người có chức tước xuất hiện trong trạng thái say khướt sẽ luôn để lại cho chúng ta một ấn tượng khó chịu; nhưng một kẻ đánh xe, thủy thủ hay phu phen say xỉn lại chỉ là một đối tượng gây cười. Những lời bông đùa vốn không thể chịu đựng nổi ở một người có học thức lại mang đến tiếng cười cho chúng ta khi phát ra từ miệng của dân thường. Thuộc loại này là rất nhiều phân cảnh trong các tác phẩm của Aristophanes, người mà thật không may, đôi khi đã vượt quá giới hạn này và trở nên hoàn toàn đáng trách. Hơn thế nữa, đây cũng chính là nguồn gốc của niềm vui mà chúng ta tìm thấy trong các vở nhại, khi những tình cảm, ngôn ngữ và phương thức hành động của người dân thường được mượn một cách hư cấu để gán cho chính những nhân vật mà nhà thơ đã đối xử với tất cả sự trang nghiêm và đoan trang có thể. Ngay khi nhà thơ chỉ có ý định đùa cợt, và chỉ tìm cách mang lại tiếng cười giải trí, chúng ta có thể bỏ qua những nét mang tính thấp kém, miễn là ông ta không bao giờ khơi dậy sự phẫn nộ hay sự ghê tởm.

Ông ta khơi dậy sự phẫn nộ khi đặt để sự bỉ ổi vào nơi mà nó hoàn toàn không thể tha thứ được, đó là ở trường hợp những con người mà người ta kỳ vọng họ phải thể hiện một óc đạo đức tinh tế. Khi gán cho họ sự bỉ ổi, ông ta sẽ hoặc xúc phạm đến sự thật, bởi chúng ta thích nghĩ ông ta là một kẻ nói dối hơn là tin rằng những con người được giáo dục kỹ lưỡng lại có thể hành xử một cách bỉ ổi; hoặc các nhân vật của ông ta sẽ xúc phạm đến óc đạo đức của chúng ta, và tệ hơn thế nữa, kích thích trí tưởng tượng của chúng ta. Tôi không có ý định lên án các vở kịch hề qua tuyên bố này; một vở kịch hề ngụ ý giữa nhà thơ và khán giả một sự đồng thuận ngầm rằng không thể kỳ vọng có được sự thật nào trong tác phẩm ấy. Trong kịch hề, chúng ta miễn cho nhà thơ khỏi mọi sự trung thực trong các bức tranh miêu tả của ông ta; ông ta có một thứ đặc quyền là được kể cho chúng ta nghe những chuyện không có thật. Trên thực tế, ở đây, toàn bộ yếu tố gây cười nằm chính xác ở sự tương phản của nó với sự thật, và vì thế nó hoàn toàn không thể là sự thật.

Đó chưa phải là tất cả: ngay cả trong thể loại nghiêm túc và bi kịch, vẫn có những chỗ nhất định mà yếu tố thấp kém có thể được đưa vào vở diễn. Nhưng trong trường hợp này, sự việc phải chuyển hóa thành cái khủng khiếp, và sự vi phạm nhất thời đối với gu thẩm mỹ của chúng ta phải được che đậy bằng một ấn tượng mạnh mẽ, thứ đưa niềm đam mê của chúng ta vào guồng quay. Nói cách khác, ấn tượng thấp kém phải được hấp thụ bởi một ấn tượng bi kịch vượt trội hơn. Trộm cắp, chẳng hạn, là một điều hoàn toàn đê tiện, và bất kỳ lập luận nào mà trái tim chúng ta có thể gợi ý để bào chữa cho kẻ trộm, bất chấp áp lực từ hoàn cảnh đã đẩy hắn đến hành vi trộm cắp, thì đó vẫn là một vết nhơ không thể tẩy xóa được đóng dấu lên con người hắn, và xét về mặt thẩm mỹ, hắn sẽ mãi mãi là một đối tượng bỉ ổi. Về điểm này, gu thẩm mỹ thậm chí còn ít dung thứ hơn cả đạo đức, và tòa án của nó còn nghiêm khắc hơn; bởi vì một đối tượng thẩm mỹ phải chịu trách nhiệm ngay cả với những ý tưởng phụ trợ được đánh thức trong chúng ta bởi chính đối tượng ấy, trong khi phán xét đạo đức loại bỏ tất cả những gì chỉ mang tính ngẫu nhiên. Theo quan điểm này, một kẻ cướp giật sẽ luôn là một đối tượng bị loại bỏ bởi nhà thơ nào muốn trình bày những bức tranh nghiêm túc. Nhưng giả sử kẻ này đồng thời là một kẻ giết người, hắn thậm chí còn đáng bị lên án nhiều hơn trước theo luật đạo đức. Thế nhưng trong phán xét thẩm mỹ, hắn lại được nâng lên cao hơn một bậc và trở nên thích ứng hơn để xuất hiện trong một tác phẩm nghệ thuật. Tiếp tục phán xét hắn từ góc độ thẩm mỹ, có thể nói thêm rằng kẻ nào hạ thấp bản thân bằng một hành động đê tiện thì đến một mức độ nào đó có thể được nâng lên nhờ một tội ác, và do đó có thể được phục hồi trong sự đánh giá thẩm mỹ của chúng ta. Sự mâu thuẫn này giữa phán xét đạo đức và phán xét thẩm mỹ là một thực tế đáng được chú ý và cân nhắc. Nó có thể được giải thích theo những cách khác nhau. Đầu tiên, tôi đã nói rằng, vì phán xét thẩm mỹ phụ thuộc vào trí tưởng tượng, nên tất cả những ý tưởng phụ trợ được đánh thức trong chúng ta bởi một đối tượng và gắn kết một cách tự nhiên với nó, tự bản thân chúng phải chi phối phán xét này. Giờ đây, nếu những ý tưởng phụ trợ này là bỉ ổi, chúng sẽ không thể tránh khỏi việc in dấu đặc điểm này lên đối tượng chính.

Thứ hai, điều mà chúng ta tìm kiếm trong phán xét thẩm mỹ chính là sức mạnh; trong khi trong một phán xét được tuyên bố nhân danh óc đạo đức, chúng ta lại xem xét tính hợp pháp. Sự thiếu vắng sức mạnh là một điều gì đó đáng khinh bỉ, và mọi hành động mà từ đó người ta có thể suy ra rằng tác nhân thiếu đi sức mạnh đều là, chính bởi thực tế đó, một hành động đáng khinh bỉ. Mọi hành động hèn nhát và lén lút đều khiến chúng ta ghê tởm, bởi vì đó là bằng chứng của sự bất lực; và ngược lại, một sự độc ác quỷ quyệt có thể, xét về mặt thẩm mỹ, làm thỏa mãn gu thẩm mỹ của chúng ta, ngay khi nó đánh dấu một sức mạnh. Giờ đây, một vụ trộm làm chứng cho một tâm hồn đê tiện và thấp hèn: một vụ giết người ít nhất cũng có ở phía nó diện mạo của sức mạnh; sự quan tâm mà chúng ta dành cho nó về mặt thẩm mỹ tỷ lệ thuận với sức mạnh được biểu hiện trong đó.

Lý do thứ ba là, vì đứng trước một tội ác sâu sắc và kinh hoàng, chúng ta không còn nghĩ đến bản chất phẩm chất mà nghĩ đến hậu quả khủng khiếp của hành động đó. Cảm xúc mạnh mẽ hơn sẽ che lấp và bóp nghẹt cảm xúc yếu hơn. Chúng ta không nhìn ngược lại vào tâm trí của kẻ thực hiện; chúng ta nhìn xuôi về phía số phận của hắn, chúng ta nghĩ về những hệ lụy từ hành động của hắn. Giờ đây, ngay khi chúng ta bắt đầu run rẩy, mọi sự tinh tế của gu thẩm mỹ đều bị buộc phải im lặng. Ấn tượng chính lấp đầy hoàn toàn tâm trí chúng ta: những ý tưởng phụ trợ và ngẫu nhiên, nơi trú ngụ chủ yếu của mọi ấn tượng về sự bỉ ổi, đã bị xóa nhòa khỏi đó. Chính vì lý do này mà vụ trộm do thanh niên Ruhberg thực hiện trong vở kịch "Tội ác do tham vọng," [một vở kịch của Iffland] hoàn toàn không gây khó chịu trên sân khấu, lại tạo ra một hiệu ứng bi kịch đích thực. Nhà thơ với kỹ năng tuyệt vời đã xử lý các tình huống theo cách mà chúng ta bị cuốn đi; chúng ta gần như nghẹt thở. Sự khốn cùng đáng sợ của gia đình, và đặc biệt là nỗi đau buồn của người cha, là những đối tượng thu hút sự attention của chúng ta, hướng nó đi chệch khỏi con người của kẻ thực hiện, hướng về các hệ lụy từ hành động của hắn. Chúng ta quá xúc động nên không thể chần chừ lâu trong việc hình dung trong tâm trí mình vết nhơ ô nhục mà vụ trộm mang lại. Nói một cách ngắn gọn, yếu tố bỉ ổi biến mất trong cái khủng khiếp. Thật kỳ lạ là vụ trộm này, thực sự được thực hiện bởi thanh niên Ruhberg, lại ít gợi lên sự ghê tởm ở chúng ta hơn là, trong một tác phẩm khác, sự nghi ngờ thuần túy về một vụ trộm, một sự nghi ngờ thực chất không có cơ sở. Trong trường hợp sau, đó là một sĩ quan trẻ bị buộc tội vô căn cứ là đã lấy đi một chiếc thìa bạc, thứ mà sau đó đã được tìm thấy lại. Do đó, yếu tố bỉ ổi trong trường hợp này bị thu gọn thành một thứ hoàn toàn mang tính tưởng tượng, một sự nghi ngờ thuần túy, và điều này dẫu vậy vẫn đủ để gây ra một tổn thương không thể cứu vãn, trong sự đánh giá thẩm mỹ của chúng ta, đối với nhân vật chính của vở kịch, bất chấp sự vô tội của anh ta. Điều này là vì một người được cho là có khả năng thực hiện một hành động đê tiện rõ ràng đã không có được một danh tiếng thực sự vững chắc về đạo đức, vì các luật lệ về phép lịch sự đòi hỏi rằng một con người phải được coi là một người có danh dự chừng nào anh ta chưa cho thấy điều ngược lại. Do đó, nếu bất cứ điều gì đáng khinh bỉ bị quy chụp cho anh ta, có vẻ như thông qua một phần nào đó trong hành vi quá khứ của mình, anh ta đã khơi mào cho một sự nghi ngờ kiểu này, và điều này gây tổn hại cho anh ta, dẫu cho toàn bộ sự đáng ghê tởm và đê tiện trong một sự nghi ngờ không đáng có lại thuộc về phía kẻ kết tội. Một điểm gây tổn hại thậm chí còn lớn hơn cho nhân vật chính của vở kịch mà tôi đang nhắc đến chính là việc anh ta là một sĩ quan, và là người tình của một tiểu thư khuê nữ được nuôi dạy theo một cách thức phù hợp với địa vị của mình. Với hai danh xưng này, cái danh xưng kẻ trộm tạo ra một sự tương phản hoàn toàn nổi loạn, và điều đó là không thể đối với chúng ta, khi nhìn thấy anh ta ở bên cạnh người phụ nữ của mình, mà không nghĩ rằng có lẽ ngay tại thời điểm đó anh ta đang giấu chiếc thìa bạc trong túi áo. Cuối cùng, phần bất hạnh nhất trong câu chuyện là, anh ta hoàn toàn không hề hay biết gì về sự nghi ngờ đang đè nặng lên mình, bởi nếu anh ta nhận thức được điều đó, trong tư cách một sĩ quan của mình, anh ta sẽ đòi hỏi một sự đền bù bằng máu. Trong trường hợp này, các hệ lụy của sự nghi ngờ sẽ chuyển hóa thành cái khủng khiếp, và tất cả những gì bỉ ổi trong hoàn cảnh đó sẽ biến mất.

Hơn nữa, chúng ta phải phân biệt giữa sự bỉ ổi trong tình cảm với thứ bỉ ổi gắn liền với phương thức xử lý và hoàn cảnh. Về mọi mặt, điều thứ nhất nằm bên dưới phẩm giá thẩm mỹ; điều thứ hai trong nhiều trường hợp có thể hoàn toàn hòa hợp với nó. Chế độ nô lệ, ví dụ, là một điều đê tiện; nhưng một tâm hồn nô lệ ở một con người tự do lại là điều đáng khinh bỉ. Ngược lại, lao động của người nô lệ không hề như vậy khi tình cảm của anh ta không mang tính nô lệ. Trái lại với điều này, một hoàn cảnh đê tiện, khi được gắn kết với những tình cảm cao cả, có thể trở thành nguồn gốc của cái siêu việt. Người chủ của Epictetus, kẻ từng đánh đập ông, đã hành động một cách đê tiện, và người nô lệ bị ông ta đánh đập lại thể hiện một tâm hồn siêu việt. Sự vĩ đại đích thực, khi được bắt gặp trong một hoàn cảnh đê tiện, lại càng trở nên rực rỡ và lừng lẫy hơn vì điều đó: và người nghệ sĩ không được phép sợ hãi khi phải cho chúng ta thấy những người anh hùng của mình ngay cả dưới một vẻ bề ngoài đáng khinh bỉ một khi ông ta chắc chắn về khả năng mang lại cho họ, khi ông ta muốn, biểu hiện của phẩm giá đạo đức.

Nhưng những gì có thể được ban cho nhà thơ thì không phải lúc nào cũng được phép ở người nghệ sĩ. Nhà thơ chỉ hướng đến trí tưởng tượng; người họa sĩ hướng thẳng đến các giác quan. Hệ quả là không chỉ ấn tượng của bức tranh sống động hơn so với bài thơ, mà còn ở chỗ người họa sĩ, nếu anh ta chỉ sử dụng các dấu hiệu tự nhiên của mình, sẽ không thể làm cho tâm trí của các nhân vật trở nên hiển hiện rõ ràng như nhà thơ có thể làm được với các dấu hiệu tùy ý theo lệnh của mình: thế nhưng chỉ có ánh nhìn của tâm trí mới có thể dung hòa chúng ta với một số vẻ bề ngoài nhất định. Khi Homer khiến vị Ulysses của mình xuất hiện trong những bộ rách rưới của một kẻ ăn mày ["Odyssey," quyển xiii. câu 397], chúng ta được tự do hình dung hình ảnh của ông ấy trong tâm trí mình một cách trọn vẹn hơn hoặc kém hơn, và chìm đắm trong đó lâu tùy thích. Nhưng trong bất kỳ trường hợp nào, hình ảnh ấy cũng sẽ không đủ sống động để kích thích sự ghê tởm hay chán ghét của chúng ta. Nhưng nếu một họa sĩ, hoặc thậm chí một nhà soạn kịch bi kịch, cố gắng tái hiện một cách trung thành nhân vật Ulysses của Homer, chúng ta sẽ quay mặt đi khỏi bức tranh với sự ghê tởm. Đó là bởi vì trong trường hợp này, mức độ sống động của ấn tượng không còn phụ thuộc vào ý muốn của chúng ta nữa: chúng ta không thể ngăn mình nhìn thấy những gì họa sĩ đặt trước mắt chúng ta; và việc xua đi những ý tưởng phụ trợ gây ghê tởm mà bức tranh gợi lại trong tâm trí chúng ta không phải là một điều dễ dàng đối với chúng ta.