Theo đó, ta có thể phân biệt ba thời kỳ hoặc giai đoạn phát triển khác nhau mà cả cá nhân con người lẫn toàn thể nhân loại buộc phải trải qua theo một thứ tự nhất định nếu muốn hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh của mình. Chắc chắn rằng, các khoảng thời gian riêng lẻ ấy có thể kéo dài hoặc rút ngắn lại do những nguyên nhân ngẫu nhiên bắt nguồn từ tác động của ngoại cảnh hoặc từ sự tùy hứng tự do của con người; nhưng không giai đoạn nào có thể bị bỏ qua, và trình tự nối tiếp giữa chúng không thể bị đảo lộn bởi tự nhiên hay bởi ý chí. Con người, trong trạng thái thể xác, chỉ chịu đựng sức mạnh của tự nhiên; anh ta rũ bỏ sức mạnh ấy trong trạng thái thẩm mỹ, và anh ta thống trị nó ở trạng thái đạo đức.

Con người là gì trước khi cái đẹp giải phóng anh ta khỏi thứ khoái lạc tự do, và sự thanh thản của hình thức thuần hóa sự hoang dã của đời sống? Vẫn mãi đồng nhất trong các mục đích, vẫn mãi đổi thay trong các phán đoán, vị kỷ mà không thực sự là chính mình, bị xiềng xích mà chẳng được tự do, làm nô lệ mà không phục tùng bất kỳ luật lệ nào. Vào thời kỳ này, thế giới đối với anh ta chỉ là định mệnh, chứ chưa phải là một vạn vật khách quan; mọi thứ chỉ tồn tại đối với anh ta miễn là nó mang lại sự tồn tại cho chính anh ta; một thứ không tìm kiếm gì từ anh ta cũng chẳng cho anh ta điều gì thì hoàn toàn không tồn tại. Mọi hiện tượng nổi bật trước mắt anh ta một cách tách biệt và biệt lập, giống như chính anh ta giữa chuỗi các sinh vật. Tất cả những gì hiện hữu đều đối với anh ta qua lăng kính thiên vị của khoảnh khắc hiện tại; mọi sự thay đổi đều là một sự sáng tạo hoàn toàn mới mẻ, bởi vì khi cái tất yếu bên trong anh ta vắng bóng thì cái tất yếu bên ngoài anh ta cũng không còn—thứ vốn liên kết tất cả các hình thái đổi dời trong vũ trụ, và giữ vững quy luật trên sân khấu hành động của anh ta trong khi cá thể đã lụi tàn. Thật vô ích khi tự nhiên để cho muôn hình vạn trạng phong phú của nàng lướt qua trước mắt anh ta; trong sự viên mãn huy hoàng của nàng, anh ta chẳng thấy gì ngoài con mồi của mình, và trong sức mạnh cùng sự vĩ đại của nàng, anh ta chẳng thấy gì ngoài kẻ thù. Hoặc là anh ta chạm trán các sự vật và muốn kéo chúng về phía mình trong cơn thèm khát, hoặc các sự vật ấy đè nặng lên anh ta theo cách tàn phá, và anh ta xua đuổi chúng trong nỗi hoảng sợ cùng kinh hoàng. Trong cả hai trường hợp, mối quan hệ của anh ta với thế giới cảm tính là sự tiếp xúc trực tiếp; và luôn lo âu vì sức ép ấy, bồn chồn và bị hành hạ bởi những nhu cầu bức bách, anh ta chẳng tìm thấy chốn nghỉ ngơi nào ngoài sự suy kiệt, và chẳng có giới hạn nào ngoài một niềm ham muốn đã cạn kiệt.

"Thật vậy, của anh ta là lồng ngực lực lưỡng, và đôi bàn tay hùng dũng

Của các vị thần Titan. . . .

Một gia sản chắc chắn; dẫu vậy vị thần đã hàn

Vòng đai đồng thau quanh trán anh ta;

Lời khuyên, sự tiết độ, sự khôn ngoan và lòng kiên nhẫn,—

Đã giấu nó khỏi ánh nhìn rụt rè, hiểm ác của anh ta.

Mọi khát khao đối với anh ta là một cơn cuồng nộ,

Và cơn cuồng nộ ấy lang thang không bờ bến."—Iphigenia ở Tauris.

Không màng đến phẩm giá con người của chính mình, anh ta còn lâu mới tôn trọng nó ở người khác, và vì ý thức được lòng tham lam hoang dã của bản thân, anh ta sợ hãi nó ở mọi sinh vật mà anh ta thấy giống mình. Anh ta không bao giờ nhìn thấy người khác trong chính mình, mà chỉ thấy chính mình trong người khác; và xã hội loài người, thay vì mở rộng anh ta ra với nhân loại, lại chỉ càng giam hãm anh ta sâu hơn vào cái tôi cá thể chật hẹp. Bị giới hạn như vậy, anh ta lang thang qua cuộc đời không bóng râm của mình, cho đến khi tự nhiên nhân từ cuốn phăng đi gánh nặng vật chất khỏi những giác quan tăm tối của anh ta, lý tính tách biệt anh ta khỏi vạn vật, và cuối cùng các sự vật hiện ra trong ánh chiều tà của ý thức.

Thật vậy, chúng ta không thể chỉ ra trạng thái thô sơ của tự nhiên này—như ta vừa phác họa—ở bất kỳ dân tộc hay thời đại xác định nào. Nó chỉ là một ý tưởng, nhưng là một ý tưởng mà kinh nghiệm vô cùng khăng khít đồng điệu ở những nét đặc thù. Có thể nói rằng con người chưa bao giờ thực sự ở trong trạng thái động vật này, nhưng mặt khác, anh ta cũng chưa bao giờ hoàn toàn thoát khỏi nó. Ngay cả ở những đối tượng thô kệch nhất, những dấu vết không thể chối cãi của tự do lý tính vẫn có thể được tìm thấy; và ngay cả ở những kẻ văn minh nhất, những nét gợi ta nhớ đến trạng thái tự nhiên ảm đạm ấy vẫn không hề thiếu. Con người hoàn toàn có thể, cùng một lúc, dung hòa cả điều cao cả nhất lẫn điều thấp kém nhất trong bản tính của mình; và nếu phẩm giá của anh ta phụ thuộc vào sự tách biệt rạch ròi giữa hai điều đó, thì hạnh phúc của anh ta lại phụ thuộc vào sự xóa bỏ khéo léo ranh giới tách biệt ấy. Nền văn hóa nào muốn đem phẩm giá của anh ta hòa hợp với hạnh phúc của anh ta thì do đó sẽ phải đảm bảo sự thuần khiết tối đa của hai nguyên tắc này trong sự kết hợp khăng khít nhất của chúng.

Hệ quả là, sự xuất hiện đầu tiên của lý tính ở con người chưa phải là khởi đầu của tính nhân văn. Điều này chỉ được quyết định bởi tự do của anh ta, và lý tính bước đầu chỉ làm cho sự phụ thuộc vào cảm tính của anh ta trở nên vô biên; một hiện tượng mà tôi cho rằng chưa được làm sáng tỏ đầy đủ, xét về tầm quan trọng và tính phổ quát của nó. Chúng ta biết rằng lý tính tự bộc lộ trước con người thông qua nhu cầu về cái tuyệt đối—cái tự chủ và tất yếu. Nhưng vì nhu cầu này của lý tính không thể được thỏa mãn trong bất kỳ trạng thái riêng biệt hay đơn lẻ nào của đời sống thể xác, nên anh ta buộc phải rời bỏ hoàn toàn thể xác và vươn lên từ một thực tại hữu hạn đến những ý tưởng. Dẫu vậy, mặc dù ý nghĩa đích thực của nhu cầu lý tính ấy là kéo anh ta ra khỏi những giới hạn của thời gian và dẫn dắt anh ta từ thế giới cảm tính đến một thế giới lý tưởng, thì chính nhu cầu ấy của lý tính, do bị lạm dụng—điều khó mà tránh khỏi trong cuộc đời vốn dễ nghiêng về cảm tính này—lại có thể đẩy anh ta sa vào đời sống thể xác, và thay vì làm cho con người được tự do, lại nhấn chìm anh ta vào thứ nô lệ khủng khiếp nhất.

Các sự thật đã minh chứng cho phỏng đoán này. Con người được nâng lên trên đôi cánh của trí tưởng tượng đã rời bỏ những giới hạn chật hẹp của hiện tại—nơi bản năng động vật thuần túy bị giam hãm—để phấn đấu vươn tới một tương lai vô tận. Nhưng trong khi cõi vô biên trải rộng trước trí tưởng tượng đang mụ mẫm của anh ta, trái tim anh ta vẫn không ngừng bám lấy những thứ riêng lẻ và phụng sự cho khoảnh khắc hiện tại. Thôi thúc hướng tới cái tuyệt đối đột ngột chộp lấy anh ta giữa cơn lốc bản năng động vật; và vì trong cái trạng thái thô kệch này, mọi nỗ lực của anh ta chỉ nhắm vào vật chất và thời gian, đồng thời bị giới hạn bởi cái tôi cá thể, nên anh ta chỉ bị nhu cầu lý tính ấy dẫn dụ để kéo dài cái tôi cá thể của mình vào cõi vô cùng, thay vì tách rời khỏi nó. Anh ta sẽ bị lôi kéo để đi tìm một thứ vật chất vô tận thay vì hình thức, đi tìm sự biến đổi vĩnh hằng cùng sự bảo đảm tuyệt đối cho sự tồn tại trần thế thay vì cái bất biến. Chính cái thôi thúc ấy—nếu hướng vào tư duy và hành động của anh ta, lẽ ra phải dẫn đến chân lý và đạo đức—giờ đây khi hướng vào niềm đam mê và trạng thái xúc cảm của anh ta, lại chẳng tạo ra điều gì ngoài một ham muốn vô bờ bến và một nỗi thiếu thốn tuyệt đối. Do đó, những trái ngọt đầu tiên mà anh ta gặt hái được trong thế giới tinh thần chính là nỗi lo âu và sợ hãi—cả hai đều là tác phẩm của lý tính; không phải của cảm tính, mà là của một lý tính đã lầm lẫn đối tượng của mình và áp dụng mệnh lệnh nhất thiết (categorical imperative) lên vật chất. Tất cả các hệ thống hạnh phúc vô điều kiện đều là quả ngọt của cái cây này, cho dù chúng nhắm đến ngày hôm nay, hay toàn bộ cuộc đời, hoặc—điều chẳng làm chúng trở nên đáng kính hơn chút nào—toàn bộ cõi vĩnh hằng làm đối tượng cho mình. Sự kéo dài vô hạn của sự tồn tại và sự sung túc chỉ là lý tưởng của những ham muốn; do đó là một đòi hỏi chỉ có thể được thốt lên bởi một loài động vật đang vươn lên tới cái tuyệt đối. Vì thế, con người, chẳng thu được gì cho tính nhân văn của mình từ một biểu hiện mang tính lý tính như thế, lại đánh mất giới hạn hạnh phúc của loài vật, để rồi giờ đây chỉ còn sở hữu một ưu thế chẳng mấy đáng ghen tị là đánh đổi hiện tại để theo đuổi những thứ xa xôi, thế mà trong cõi tương lai vô tận ấy lại chẳng tìm kiếm điều gì khác ngoài hiện tại.

Nhưng ngay cả khi lý tính không đi lạc đường trong đối tượng của mình, hay không sai lầm trong câu hỏi, thì cảm tính vẫn sẽ tiếp tục làm sai lệch câu trả lời trong một thời gian dài. Ngay khi con người bắt đầu sử dụng trí năng của mình và kết nối các hiện tượng lại với nhau theo quan hệ nhân quả, thì lý tính, đúng theo bản chất khái niệm của mình, lại thúc đẩy sự kết nối tuyệt đối và hướng tới một nền tảng vô điều kiện. Chỉ để có thể đưa ra đòi hỏi này, con người hẳn đã phải bước ra khỏi cõi cảm tính, thế nhưng cảm tính lại lợi dụng chính đòi hỏi này để kéo kẻ trốn chạy quay trở lại.

Thực ra, đây chính là lúc anh ta phải từ bỏ hoàn toàn thế giới cảm tính để cất cánh bay vào vương quốc của những ý tưởng; bởi vì trí tuệ vẫn mãi bị giam cầm trong cõi hữu hạn và ngẫu nhiên, đồng thời không ngừng đặt ra những câu hỏi mà chẳng bao giờ chạm tới mắt xích cuối cùng của chuỗi nhân quả. Nhưng vì con người mà chúng ta đang bàn tới đây hãy còn chưa đủ khả năng để thực hiện một sự trừu tượng hóa như vậy, lại không tìm thấy nó trong phạm vi nhận thức cảm tính, và bởi vì anh ta không tìm kiếm nó nơi lý tính thuần túy, nên anh ta sẽ tìm kiếm nó ở tầng thấp hơn trong vùng cảm xúc, và tưởng rằng mình đã tìm thấy. Chắc chắn rằng cảm tính không cho anh ta thấy bất cứ thứ gì có nền tảng từ chính nó và tự ban hành luật lệ cho chính nó, nhưng nó lại cho anh ta thấy thứ gì đó chẳng màng đến nền tảng hay luật lệ; do đó, vì không thể làm dịu trí tuệ bằng cách chỉ ra cho nó một cứu cánh tối hậu, anh ta bèn bắt nó phải im lặng bằng thứ khái niệm không cần đến nguyên nhân; và vì không thể thấu hiểu sự tất yếu cao cả của lý tính, anh ta bám lấy sự ràng buộc mù quáng của vật chất. Vì cảm tính không biết đến mục đích nào khác ngoài lợi ích của chính mình, và không bị chi phối bởi bất cứ điều gì ngoài sự ngẫu nhiên mù quáng, nên nó biến điều trước thành động cơ cho hành động của mình, và điều sau thành chúa tể của thế giới.

Ngay cả phần thiêng liêng trong con người—luật lệ đạo đức—khi mới xuất hiện lần đầu trong cõi cảm tính cũng không thể tránh khỏi sự tha hóa này. Vì luật lệ đạo đức ấy chỉ mang tính cấm đoán, và chiến đấu chống lại lợi ích của chủ nghĩa vị kỷ cảm tính bên trong con người, nên nó ắt phải hiện ra trước mắt anh ta như một thứ xa lạ, cho đến khi anh ta nhận thức được rằng lòng ích kỷ ấy mới là kẻ xa lạ, còn tiếng nói của lý tính mới chính là bản ngã đích thực của mình. Do đó, anh ta tự giới hạn mình trong việc cảm nhận những xiềng xích mà lý tính áp đặt lên sự giải phóng vô tận mà nó mang lại cho anh ta. Mà không hề mảy may nghi ngờ phẩm giá của một nhà lập pháp ẩn giấu trong chính mình, anh ta chỉ trải nghiệm sự kìm kẹp và sự nổi loạn bất lực của một thần dân đang quằn quại dưới ách thống trị; bởi vì trong trải nghiệm này, xung năng cảm tính đi trước xung năng đạo đức, anh ta gán cho quy luật của tính tất yếu một khởi đầu bên trong mình, một nguồn gốc thực sự, và bằng sự lầm lẫn bất hạnh nhất trong tất cả các lầm lẫn, anh ta biến cái bất biến và vĩnh hằng trong chính mình thành một tai biến nhất thời. Anh ta quyết định xem các khái niệm về công bằng và bất công như những thứ luật lệ do một ý chí áp đặt, chứ không coi chúng mang giá trị vĩnh cửu tự thân. Giống như trong việc giải thích một số hiện tượng tự nhiên, anh ta vượt qua cả tự nhiên và tìm kiếm bên ngoài tự nhiên những thứ chỉ có thể được tìm thấy ngay trong lòng tự nhiên, trong chính các quy luật của nó; thì cũng vậy, trong việc giải thích các hiện tượng đạo đức, anh ta vượt lên trên lý tính và coi nhẹ tính nhân văn của mình, để rồi đi tìm một vị thần theo cách đó. Sẽ chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi một tôn giáo mà anh ta đánh đổi bằng chính tính nhân văn của mình lại tỏ ra xứng đáng với nguồn gốc ấy, và rằng anh ta chỉ coi là tuyệt đối và ràng buộc vĩnh viễn những điều chưa từng có giá trị ràng buộc từ ngàn xưa. Anh ta đã tự đặt mình vào mối quan hệ không phải với một đấng thiêng liêng, mà với một kẻ có quyền lực. Do đó, tinh thần trong tôn giáo của anh ta, của lòng tôn kính mà anh ta dâng lên Thượng Đế, là nỗi sợ hãi khiến anh ta cúi đầu nhục nhã, chứ không phải sự tôn sùng nâng cao phẩm giá anh ta trong mắt chính mình.

Mặc dù những sự lầm lạc khác nhau này—khiến con người rời xa lý tưởng về sứ mệnh của đời mình—không thể đồng thời diễn ra, bởi vì con người phải trải qua nhiều bậc thang khác nhau trong sự chuyển dịch từ cõi tư duy mơ hồ sang sai lầm, và từ cõi ý chí mơ hồ sang sự suy đồi của ý chí; thì tất cả các bậc thang ấy, không ngoại trừ một ai, đều là hệ quả từ trạng thái thể xác của anh ta, bởi vì trong mọi trường hợp, xung năng sinh tồn vẫn luôn lấn át xung năng hình thức. Giờ đây, hai trường hợp có thể xảy ra: hoặc lý tính vẫn chưa cất lên tiếng nói trong con người, và phần thể xác ngự trị trên anh ta với một thứ tính tất yếu mù quáng, hoặc lý tính chưa được gột rửa đầy đủ khỏi những ấn tượng cảm tính, và phần đạo đức vẫn còn lệ thuộc vào phần thể xác; trong cả hai trường hợp, nguyên tắc duy nhất có quyền lực thực sự đối với anh ta vẫn là một nguyên tắc vật chất, và con người, ít nhất là xét theo xu hướng tột cùng của mình, vẫn là một sinh vật cảm tính. Sự khác biệt duy nhất là, ở trường hợp trước, anh ta là một con vật không có lý tính, còn ở trường hợp thứ hai, anh ta là một con vật có lý tính. Thế nhưng anh ta không được phép làm cái này hay cái kia: anh ta phải là một con người. Tự nhiên không được phép thống trị anh ta một cách độc tôn; lý tính cũng không được phép cai quản anh ta một cách có điều kiện. Hai nền lập pháp ấy phải hoàn toàn độc lập, dẫu vậy vẫn phải tương hỗ bổ sung cho nhau.