Như vẻ duyên dáng là sự biểu hiện của một tâm hồn cao thượng, thì phẩm giá là sự biểu hiện của cảm xúc vươn cao.
Quả thực, con người được định mệnh sai bảo phải thiết lập sự hòa hợp giữa hai bản tính của mình, phải luôn tạo nên một thể thống nhất nhịp nhàng, và hành động như thể hòa quyện cùng toàn vẹn nhân tính. Nhưng vẻ đẹp tính cách ấy, thành quả cuối cùng của sự trưởng thành nơi con người, chỉ là một lý tưởng mà ta buộc phải dùng sự cảnh giác không ngừng để ép mình vươn tới cho phù hợp, song dẫu có đem hết sức bình sinh, ta cũng chẳng bao giờ chạm tới được.
Ta không thể chạm tới nó bởi bản tính con người vốn dĩ là thế và sẽ chẳng thể đổi dời; chính những điều kiện thể lý của sự tồn tại đã chống lại điều đó.
Trên thực tế, sự tồn tại của con người, chừng nào anh ta còn là một sinh vật hữu cảm, đều phụ thuộc vào những điều kiện thể lý nhất định; và để bảo đảm cho sự tồn tại ấy, con người buộc phải — bởi vì với tư cách là một hữu thể tự do, có khả năng tự quyết định các biến đổi của mình theo ý chí riêng — tự mình canh giữ lấy sự tồn sinh của chính mình. Con người phải được làm cho có khả năng thực hiện những hành động nhất định nhằm đáp ứng các điều kiện thể lý cho sự tồn tại của mình, và khi những điều kiện ấy lâm vào cảnh rối ren, anh ta phải tái lập lại chúng.
Nhưng dẫu cho tự nhiên buộc phải giao phó mối bận tâm này cho con người — một mối bận tâm mà tự nhiên vốn chỉ dành riêng cho chính mình ở những sinh vật chỉ có đời sống thực vật — thì việc thỏa mãn một nhu cầu cốt thiết nhường ấy, nơi mà ngay cả sự tồn tại của cá thể lẫn giống loài đều gắn bó thiết thân, vẫn không thể được phó mặc hoàn toàn cho sự tùy nghi của con người cùng khả năng tiên liệu đầy mơ hồ của anh ta. Do đó, tự nhiên đã lo liệu cho lợi ích vốn là nền tảng của chính nó này, đồng thời cũng nhúng tay vào phương thức biểu hiện bằng cách đặt một nguyên tắc tất yếu vào trong sự quyết định của quyền tự định đoạt. Từ đó nảy sinh bản năng tự nhiên, vốn chẳng qua chỉ là một nguyên tắc về sự tất yếu thể lý tác động lên quyền tự định đoạt thông qua trung gian là cảm giác.
Bản năng tự nhiên lôi kéo năng lực cảm thụ thông qua sức mạnh kết hợp giữa nỗi đau và niềm khoái lạc: bằng nỗi đau khi nó đòi hỏi sự thỏa mãn, và bằng niềm khoái lạc khi nó tìm thấy điều nó yêu cầu.
Vì không thể có sự thương lượng nào với tính tất yếu thể lý, con người cũng bắt buộc phải cảm nhận những gì tự nhiên muốn anh ta cảm nhận, bất chấp sự tự do của mình. Tùy theo việc tự nhiên đánh thức trong anh ta một cảm giác đau đớn hay dễ chịu, kết quả tất yếu phát sinh trong lòng anh ta sẽ là sự chán ghét hoặc niềm khao khát. Về điểm này, con người hoàn toàn giống với loài cầm thú; và bậc khắc kỷ, dẫu sức mạnh tâm hồn có lớn đến đâu chăng nữa, cũng chẳng cảm thấy đói kém ít hơn, hay ít chán ghét nó hơn, so với con giun đang bò dưới chân ông ta.
Nhưng sự khác biệt lớn lao bắt đầu từ đây: ở sinh vật bậc thấp, hành động kế tiếp ngay sau niềm khao khát hoặc sự chán ghét một cách đầy tất yếu, hệt như khao khát kế tiếp cảm giác, và sự biểu hiện kế tiếp ấn tượng ngoại giới. Đó là một vòng tròn vĩnh cửu, một sợi dây chuyền mà các mắt xích gắn kết chặt chẽ vào nhau một cách tất yếu. Còn ở con người, có thêm một lực lượng nữa — đó là ý chí, với tư cách là một năng lực siêu cảm, không chịu sự chi phối ngặt nghèo của luật tự nhiên hay luật lý trí đến mức tước đi sự tự do lựa chọn và tự định hướng theo cái này hay cái khác của anh ta. Con vật không thể làm gì khác ngoài việc tìm cách tự giải thoát khỏi nỗi đau; con người có thể quyết định chịu đựng.
Ý chí của con người là một đặc ân, một khái niệm siêu việt, ngay cả khi ta không xét đến công năng đạo đức mà anh ta có thể tạo ra từ nó. Nhưng trước hết, bản năng động vật phải được kìm hãm trước khi ta có thể tiếp cận năng lực kia, và vì lý do ấy, việc chinh phục được tính tất yếu của tự nhiên ngay cả trong những điều tầm thường, thông qua việc rèn luyện ý chí thuần túy trong ta, luôn là một bước tiến đáng kể trên con đường vươn tới sự giải phóng đạo đức của ý chí.
Thẩm quyền của tự nhiên kéo dài cho đến khi gặp ý chí, nhưng đến đó là dừng lại, và đế chế của lý trí bắt đầu. Đứng giữa hai thẩm quyền này, ý chí hoàn toàn tự do để tiếp nhận luật lệ từ bên này hay bên kia; nhưng nó không ở cùng một mối quan hệ đối với cả hai bên. Chừng nào còn là một lực lượng tự nhiên, nó tự do như nhau đối với cả tự nhiên lẫn lý trí; ý tôi muốn nói là nó không bị buộc phải ngả theo bên này hay bên ngả theo bên kia: nhưng chừng nào là một năng lực đạo đức, nó không còn tự do nữa; ý tôi là nó buộc phải lựa chọn luật của lý trí. Nó không bị xiềng xích vào bên này hay bên kia, nhưng nó có nghĩa vụ phải tuân theo luật của lý trí. Khi ấy, ý chí thực sự tận dụng quyền tự do của mình ngay cả khi nó hành động trái với lý trí; nhưng nó sử dụng quyền ấy một cách bất xứng, bởi vì bất chấp sự tự do của mình, nó vẫn nằm dưới thẩm quyền của tự nhiên và không hề bổ sung thêm bất kỳ hành động thực sự nào vào hoạt động của bản năng thuần túy; vì hành động theo sự sai khiến của ham muốn kỳ thực chỉ là một cách khao khát khác mà thôi.
Sự xung đột có thể xảy ra giữa luật tự nhiên — hoạt động trong ta thông qua bản năng — và luật lý trí — xuất phát từ các nguyên tắc — khi bản năng, để thỏa mãn chính mình, đòi hỏi ở ta một hành động khiến giác quan đạo đức của ta phải ghê tởm. Khi ấy, bổn phận của ý chí là buộc những đòi hỏi của bản năng phải nhường bước trước lý trí. Trong khi các luật của tự nhiên chỉ ràng buộc ý chí một cách có điều kiện, thì các luật của lý trí ràng buộc một cách tuyệt đối và không điều kiện.
Nhưng tự nhiên vẫn ngoan cố duy trì các quyền của mình, và vì nàng chẳng bao giờ lôi kéo ta bằng kết quả của sự tự do lựa chọn, nàng cũng không hề rút lại bất kỳ đòi hỏi nào chừng nào chưa được thỏa mãn. Kể từ nguyên nhân đầu tiên châm ngòi cho đến ngưỡng cửa của ý chí — nơi thẩm quyền của tự nhiên chấm dứt — mọi thứ trong nàng đều mang tính tất yếu ngặt nghèo, hệ quả là nàng không thể nhượng bộ cũng chẳng thể thụt lùi, mà luôn phải tiến lên phía trước đồng thời siết chặt hơn nữa ý chí — thứ quyết định sự thỏa mãn các nhu cầu của nàng. Đôi khi, quả thực ta có thể nói rằng tự nhiên rút ngắn con đường của mình và hành động tức thời như một nguyên nhân tạo ra sự thỏa mãn cho các nhu cầu của bản thân mà không cần đưa yêu cầu của mình đến trước ý chí vào thời điểm ban đầu. Trong một trường hợp như thế, nghĩa là nếu con người không đơn thuần để cho bản năng xuôi theo dòng tự do, mà bản năng tự mình bước đi trên con đường ấy, thì con người chẳng khác gì loài cầm thú. Nhưng rất đáng ngờ liệu trường hợp này có bao giờ xảy ra hay không, và nếu nó thực sự xảy ra đi nữa, thì vẫn cần phải xem xét liệu ta có nên trách cứ chính ý chí về cái sức mạnh mù quáng mà bản năng đã tiếm quyền ấy hay không.
Như vậy, năng lực ham muốn cứ khăng khăng đòi hỏi sự thỏa mãn các nhu cầu của nó, và ý chí bị lôi kéo để đáp ứng điều đó; thế nhưng ý chí cần phải tiếp nhận từ lý trí những động lực để nó tự quyết định. Lý trí cho phép điều gì? Lý trí quy định điều gì? Đây là những gì ý chí phải phán quyết. Chà, nếu ý chí hướng về phía lý trí trước khi ưng thuận yêu cầu của bản năng, đó đích thực là một hành động đạo đức; nhưng nếu nó quyết định ngay lập tức mà không tham vấn lý trí, đó chỉ là một hành động thể lý.
Do đó, mỗi khi tự nhiên biểu lộ một nhu cầu và tìm cách kéo ý chí đi theo bằng bạo lực mù quáng của xung năng tình cảm, bổn phận của ý bản là ra lệnh cho tự nhiên phải dừng lại cho đến khi lý trí đưa ra phán quyết. Bản án mà lý trí tuyên bố liệu có thuận lợi hay bất lợi cho lợi ích của phần xác thịt? Cho đến nay, đó vẫn là điều mà ý chí chưa hề hay biết. Vì thế, nó phải tuân thủ cách hành xử này đối với mọi xung năng tình cảm không có ngoại lệ, và khi chính tự nhiên là kẻ cất lời trước, tuyệt đối không bao giờ cho phép tự nhiên hành động như một nguyên nhân trực tiếp. Con người chỉ có thể minh chứng cho sự độc lập của mình bằng điều đó. Chính là lúc, thông qua một hành vi ý chí, anh ta bẻ gãy sự dữ dội của những ham muốn đang lao vút về phía đối tượng vốn phải thỏa mãn chúng, và gạt bỏ hoàn toàn sự cộng tác của ý chí — chỉ khi ấy anh ta mới bộc lộ mình với tư cách là một hữu thể đạo đức, nghĩa là một tác nhân tự do, kẻ không chỉ cho phép bản thân trải nghiệm sự chán ghét hay ham muốn, mà luôn phải làm chủ bằng ý chí đối với mọi sự chán ghét và ham muốn của chính mình.
Nhưng hành vi tiên lường thỉnh cầu ý trí này vốn dĩ đã là một sự lấn lướt đối với tự nhiên — kẻ vốn là vị thẩm quyền có thẩm quyền trong vụ án của chính mình và không đời nào cho phép những bản án của nàng bị đem ra phục tùng một thứ thẩm quyền mới lạ nào khác; hành vi của ý chí khi đưa năng lực ham muốn ra trước tòa án lý trí do đó, theo đúng nghĩa đen của từ này, là một hành vi trái tự nhiên, bởi nó biến cái vốn dĩ là tất yếu trở thành ngẫu nhiên, bởi nó quy cho các luật của lý trí quyền được phán quyết trong một vụ án mà chỉ có các luật của tự nhiên mới có thể tuyên án, và nơi chúng thực sự đã tuyên án rồi. Quả thực, cũng giống như lý trí trong việc thực thi thẩm quyền đạo đức của mình chẳng mảy bận tâm xem những quyết định mà nó đưa ra có thỏa mãn bản tính xác thịt hay không, thì phần xác thịt trong việc thực thi quyền hạn vốn thuộc về mình cũng chẳng màng tới việc các quyết định của nó có thỏa mãn lý trí thuần túy hay không. Mỗi bên đều tất yếu như nhau, dẫu tính tất yếu có khác nhau, và đặc tính tất yếu ấy sẽ bị phá hủy nếu người ta cho phép bên này tùy tiện cải sửa các quyết định của bên kia. Đó là lý do tại sao con người dẫu có năng lực đạo đức lớn đến đâu chăng nữa, bất chấp mọi sự kháng cự mà anh ta chống lại bản năng, cũng không thể tự giải phóng mình khỏi phần xác thịt hay bóp nghẹt ham muốn, mà chỉ có thể tước bỏ ảnh hưởng của nó đối với những quyết định của ý chí; anh ta có thể tước vũ khí của bản năng bằng các phương tiện đạo đức, nhưng anh ta không thể xoa dịu nó bằng bất kỳ phương thức nào khác ngoài phương thức tự nhiên. Bằng sức mạnh độc lập của mình, anh ta có thể ngăn không cho các luật của tự nhiên thực hiện bất kỳ sự ràng buộc nào lên ý chí, nhưng anh ta hoàn toàn không thể thay đổi dù chỉ một chút đối với chính các luật ấy.
Do đó, trong những xung năng tình cảm mà ở đó tự nhiên (bản năng) hành động trước và tìm cách gạt bỏ ý chí hoặc lôi kéo ý chí một cách bạo lực về phía mình, đạo đức tính cách không thể biểu lộ ra ngoài trừ qua sự kháng cự, và chỉ có một phương pháp duy nhất để ngăn chặn bản năng kìm hãm sự tự do của ý chí: đó là kìm hãm chính bản năng. Như vậy, chúng ta chỉ có thể đạt được sự hòa hợp giữa luật lý trí và các hiện tượng tình cảm với điều kiện đặt cả hai vào tình trạng bất hòa với những đòi hỏi của bản năng. Và vì tự nhiên chẳng bao giờ nhượng bộ trước các lý do đạo đức, cũng không bao giờ thu hồi những yêu sách của mình, và hệ quả là về phía nàng, mọi thứ vẫn y nguyên ở trạng thái cũ, bất kể ý chí hành xử ra sao đối với nàng, nên kết quả là không thể có sự hòa hợp nào giữa khuynh hướng và bổn phận, giữa lý trí và giác quan; và rằng tại đây con người không thể hành động cùng một lúc bằng toàn bộ bản thể lẫn toàn bộ sự hòa hợp của bản tính mình, mà chỉ có thể hành động độc quyền bằng bản tính lý trí của mình. Do đó, trong những loại hành động này, ta không thể tìm thấy vẻ đẹp đạo đức, bởi vì một hành động chỉ được coi là tốt về mặt đạo đức chừng nào khuynh hướng đã dự phần vào đó, trong khi ở đây khuynh hướng lại phản đối nhiều hơn là hùa theo nó. Dẫu vậy, những hành động này lại mang sự vĩ đại về mặt đạo đức, bởi vì tất cả những gì minh chứng cho một uy quyền áp đảo được thực thi lên bản tính xác thịt đều mang trong mình sự vĩ đại, và sự vĩ đại chỉ có thể được tìm thấy ở đó.
Do thế, chính trong những xung năng tình cảm mà tâm hồn vĩ đại mà ta đang nhắc tới mới tự chuyển hóa và trở nên siêu việt; và đó chính là hòn đá thử vàng để phân biệt một tâm hồn thực sự vĩ đại với cái gọi là một trái tim nhân hậu, hay với đức hạnh xuất phát từ khí chất. Khi ở trong con người, khuynh hướng đứng về phía đạo đức chỉ đơn giản là vì bản thân đạo đức may mắn lại đứng về phía khuynh hướng, thì điều tất yếu sẽ xảy ra là bản năng của tự nhiên trong các xung năng tình cảm sẽ thống trị hoàn toàn ý chí, và nếu cần phải hy sinh, thì chính bản tính đạo đức, chứ không phải bản tính xác thịt, sẽ phải gánh chịu sự hy sinh ấy. Ngược lại, nếu chính lý trí mới là kẻ khiến khuynh hướng ngả sang phía bổn phận (đây là trường hợp ở những nhân cách cao đẹp), và chỉ phó thác tay lái cho bản tính xác thịt, thì lý trí sẽ luôn có thể giật lại tay lái ngay khi bản năng lạm dụng toàn bộ sức mạnh của nó. Nhìn nhận như vậy, đức hạnh xuất phát từ khí chất trong các xung năng tình cảm sẽ rơi tụt trở lại trạng thái sản sinh thuần túy của tự nhiên, trong khi tâm hồn cao thượng lại vươn lên tầm anh hùng ca và thăng hoa thành hàng ngũ của trí tuệ thuần túy.
Sự thống trị đối với các bản năng bằng sức mạnh đạo đức chính là sự giải phóng của tâm trí, và sự biểu hiện qua đó mà tính độc lập này hiện hình trước mắt thế gian trong thế giới hiện tượng chính là cái gọi là phẩm giá.
Xét cho cùng một cách ngặt nghèo: sức mạnh đạo đức ở con người không thể chịu bất kỳ sự hình dung trực quan nào, bởi vì cõi siêu cảm không thể tự giải thích bằng một hiện tượng rơi vào tầm cảm giác; thế nhưng nó có thể được biểu trưng một cách gián tiếp cho tâm trí thông qua các dấu hiệu thuộc về cảm giác, và đây thực sự là trường hợp của phẩm giá trong hình tướng của con người.
Khi bản năng của tự nhiên bị kích thích, nó đi kèm — hệt như trái tim trong những cảm xúc đạo đức của nó — với một số chuyển động nhất định của cơ thể, đôi khi đi trước ý chí, đôi khi thậm chí, với tư cách là những chuyển động thuần túy mang tính đồng cảm, hoàn toàn thoát khỏi sự kìm kẹp của ý chí. Thực vậy, vì cảm giác, ham muốn hay sự chán ghét đều không thuộc quyền tự định đoạt của con người, nên con người không có quyền hành gì đối với các chuyển động thể lý vốn phụ thuộc trực tiếp vào chúng. Nhưng bản năng không chỉ giới hạn ở sự thèm muốn đơn thuần; nó thúc ép, nó tiến tới, nó nỗ lực hiện thực hóa đối tượng của mình; và nếu nó không vấp phải sự kháng cự mãnh liệt nơi quyền tự chủ của tâm trí, nó thậm chí sẽ đi trước cả tâm trí, nó sẽ tự mình khởi xướng những loại hành động mà chỉ có ý chí mới có độc quyền phán quyết. Bởi vì bản năng bảo tồn luôn không ngừng có xu hướng tiếm quyền lập pháp trong lãnh địa của ý chí, và những nỗ lực của nó nhằm áp đặt lên con người một sự thống trị tuyệt đối chẳng kém gì loài cầm thú. Do đó, tồn tại hai loại chuyển động rõ rệt, vốn tự thân và do nguồn gốc của chúng, trong mỗi hiện tượng tình cảm đều phát sinh nơi con người bởi bản năng bảo tồn: trước hết là những chuyển động xuất phát trực tiếp từ cảm giác, và do đó hoàn toàn vô thức; tiếp theo là những chuyển động mà về nguyên tắc có thể và đáng lẽ phải mang tính tự nguyện, nhưng lại bị bản năng mù quáng của tự nhiên tước đoạt toàn bộ sự tự do. Loại thứ nhất quy chiếu về chính tình cảm và gắn kết một cách tất yếu với nó; loại thứ hai lại ứng phó nhiều hơn với nguyên nhân và đối tượng của tình cảm, và do đó mang tính ngẫu nhiên, dễ bị biến đổi, không thể bị nhầm lẫn là những dấu hiệu bất biến của các hiện tượng tình cảm. Song vì cả hai loại này, một khi đối tượng đã được định hình, đều có tầm quan trọng như nhau đối với bản năng tự nhiên, nên cả hai cùng hỗ trợ cho sự biểu hiện của các hiện tượng tình cảm; một sự cạnh tranh tất yếu để sự biểu hiện được trọn vẹn và tạo thành một thể thống nhất nhịp nhàng.
Do vậy, nếu ý chí đủ độc lập để trấn áp những cuộc tấn công của bản năng và bảo vệ các quyền của mình trước sức mạnh mù quáng này, thì tất cả những hiện tượng mà bản năng tự nhiên, một khi bị kích thích, tạo ra trong lãnh địa riêng của nó, quả thực sẽ vẫn bảo toàn sức mạnh của chúng; thế nhưng những hiện tượng thuộc loại thứ hai — những thứ xuất phát từ một thẩm quyền ngoại lai và bị bản năng mưu toan phục tùng theo ý muốn độc đoán — sẽ không diễn ra. Nhờ đó, các hiện tượng không còn nằm trong sự hòa hợp nữa; nhưng chính trong sự đối lập của chúng lại chứa đựng sự biểu hiện của sức mạnh đạo đức. Giả sử ta chứng kiến một con người đang làm mồi cho thứ tình cảm nhói buốt nhất, được bộc lộ qua những chuyển động thuộc loại thứ nhất, những chuyển động hoàn toàn không theo ý muốn. Các mạch máu của anh ta căng phồng, các cơ co giật hồi hộp, giọng nói nghẹn ngào, lồng ngực ưỡn lên và nhô ra, trong khi phần dưới của thân mình lại chìm xuống và bị ép chặt; thế nhưng đồng thời các chuyển động tự nguyện lại mềm mại, các nét mặt tự do, và sự thanh thản ánh lên từ vầng trán cũng như trong ánh nhìn. Nếu con người chỉ là một thực thể thể lý, tất cả các nét đặc trưng của anh ta, do chỉ được quyết định bởi một nguyên tắc duy nhất, sẽ hòa hợp với nhau và mang một sự biểu hiện tương tự. Ở đây, chẳng hạn, chúng sẽ cùng hợp sức để biểu lộ độc nhất sự đau khổ; nhưng vì những nét biểu lộ sự bình tĩnh lại hòa quyện với những nét biểu lộ sự đau khổ, và vì những nguyên nhân tương tự không tạo ra những kết quả trái ngược, ta buộc phải nhận ra trong sự tương phản này sự hiện diện và hành động của một sức mạnh đạo đức, độc lập với các tình cảm thụ động, và vượt trội hơn những ấn tượng mà dưới sức nặng của chúng ta thấy bản tính xác thịt phải chịu khuất phục. Và đó là lý do tại sao sự bình tĩnh giữa cơn đau khổ — thứ mà phẩm giá thực chất được cấu thành từ đó — lại trở thành — quả thực là một cách gián tiếp, và thông qua trung gian là lý luận — sự hình dung trực quan về trí tuệ thuần túy đang ngự trị trong con người, đồng thời là sự biểu hiện cho tự do đạo đức của anh ta. Nhưng không chỉ dưới nỗi đau, theo nghĩa hẹp của từ này, theo nghĩa mà nó chỉ đánh dấu những tình cảm đau đớn, mà nói chung trong tất cả các trường hợp mà năng lực thèm muốn có sự quan tâm sâu sắc, tâm trí đều phải thể hiện sự tự do của mình, và phẩm giá phải là sự biểu hiện thống trị. Phẩm giá không hề kém phần cần thiết trong những tình cảm dễ chịu so với những tình cảm đau đớn, bởi vì trong cả hai trường hợp, tự nhiên đều rất sẵn lòng đóng vai kẻ bề trên và cần phải được kiềm chế bởi ý chí. Phẩm giá liên quan đến hình thức chứ không phải bản chất của tình cảm, và đó là lý do tại sao thường có khả năng xảy ra việc một tình cảm vốn đáng ca ngợi về đại thể, nhưng nếu ta cứ mù quáng lao đầu vào đó, sẽ thoái hóa — do thiếu đi phẩm giá — thành sự dung tục và thấp hèn; và ngược lại, một tình cảm đáng bị lên án, ngay khi nó chứng thực qua hình thức của mình về sự cai trị của tâm trí đối với các giác quan, thường sẽ thay đổi bản chất và thậm chí tiệm cận tới tầm vóc siêu việt.
Như vậy, trong phẩm giá, tâm trí ngự trị trên cơ thể và cư xử như một bậc quân vương: tại đây nó có sự độc lập cần phải bảo vệ trước những xung năng hách dịch, vốn luôn chực chờ hành động mà không cần đến nó, tự tung tự tác và rũ bỏ ách kìm kẹp của nó. Nhưng ngược lại, trong vẻ duyên dáng, tâm trí cai trị bằng một nền quản trị phóng khoáng, bởi ở đây chính tâm trí khiến bản tính xác thịt hành động và nó không vấp phải bất kỳ sự kháng cự nào cần phải vượt qua. Thế nhưng sự vâng phục chỉ xứng đáng nhận được sự khoan dung, và sự nghiêm khắc chỉ có thể được biện minh khi bị khơi mào bởi sự chống đối.
Do thế, vẻ duyên dáng chẳng qua chỉ là sự tự do của các chuyển động tự nguyện, còn phẩm giá nằm ở việc làm chủ các chuyển động không theo ý muốn. Vẻ duyên dáng để lại cho bản tính xác thịt — nơi nó tuân theo các mệnh lệnh của tâm trí — một vẻ độc lập nhất định; ngược lại, phẩm giá bắt bản tính xác thịt phải quy phục tâm trí ở những nơi nó ôm ấp ảo tưởng muốn đứng lên làm chủ; bất cứ nơi nào bản năng giành thế chủ động và cho phép bản thân lấn lướt các thuộc tính của ý chí, ý chí tuyệt đối không được tỏ ra nhân nhượng, mà phải minh chứng cho sự độc lập (quyền tự chủ) của chính mình bằng cách đối chọi lại nó với sự kháng cự mãnh liệt nhất. Ngược lại, nếu chính ý chí mới là kẻ khởi xướng, và bản năng chẳng qua chỉ tuân theo nó, thì quyền tự định đoạt không cần phải tỏ ra bất kỳ sự nghiêm khắc nào nữa, thay vào đó nó phải biểu lộ lòng khoan dung. Đó là quy luật gói gọn trong vài lời nhằm điều tiết mối quan hệ giữa hai bản tính của con người trong những gì liên quan đến sự biểu hiện của mối quan hệ ấy trong thế giới hiện tượng.
Hệ quả là phẩm giá là điều bắt buộc phải có, và được nhìn thấy rõ nét nhất trong tình cảm thụ động, trong khi vẻ duyên dáng lại hiện diện trong hạnh kiểm, bởi vì chỉ trong sự đau khổ, tự do của tâm hồn mới có thể được biểu lộ, và chỉ trong hành động, tự do của cơ thể mới có thể được trưng trổ.
Nếu phẩm giá là sự biểu hiện của sự kháng cự chống lại bản năng được thực hiện bởi tự do đạo đức, và nếu do đó bản năng cần phải được xem xét như một lực lượng khiến sự kháng cự trở thành tất yếu, thì hệ quả là phẩm giá sẽ trở thành nực cười ở nơi bạn không có thứ sức mạnh nào như vậy để chống lại, và trở nên đáng khinh bỉ ở nơi đáng ra không được phép tồn tại bất kỳ thứ sức mạnh nào cần phải giao tranh như thế. Ta bật cười trước một kẻ hề, bất kể hắn chiếm giữ bậc thang hay hoàn cảnh nào đi nữa, kẻ mà ngay cả trong những hành động tầm thường cũng ra vẻ ta đây có phẩm giá. Ta khinh bỉ những tâm hồn tiểu nhân, những kẻ vì đã hoàn thành một hành động bình thường, và thường là chỉ vì đã kiềm chế không làm một hành động đê tiện, mà lại tự đắc về phẩm giá của mình.
Nói chung, điều được đòi hỏi nơi đức hạnh không phải là phẩm giá theo đúng nghĩa đen, mà là vẻ duyên dáng. Phẩm giá đã được hàm chứa ngầm bên trong khái niệm về đức hạnh, vốn dĩ bản thân nó đã hàm giả sự thống trị của con người đối với các bản năng của mình. Hơn thế nữa, chính bản tính xác thịt mới là kẻ lâm vào trạng thái bị áp bức và o ép trong việc thực thi các bổn phận đạo đức, đặc biệt là khi nó phải hoàn tất một sự hy sinh đầy đau đớn. Nhưng vì lý tưởng về sự hoàn mỹ nơi con người không đòi hỏi một cuộc đấu tranh, mà đòi hỏi sự hòa hợp giữa bản tính đạo đức và bản tính thể lý, nên lý tưởng này ít tương thích với phẩm giá — thứ vốn chỉ là biểu hiện của một cuộc giao tranh giữa hai bản tính, và với tư cách đó, làm hiển lộ rõ either sự bất lực riêng của cá thể, hoặc sự bất lực chung của toàn giống loài. Trong trường hợp thứ nhất, khi sự thiếu hụt sự hòa hợp giữa khuynh hướng và bổn phận, liên quan đến một hành động đạo đức, xuất phát từ sự bất lực cụ thể của chủ thể, thì hành động ấy sẽ luôn đánh mất giá trị đạo đức của nó, chừng nào cuộc chiến đấu đó còn là điều tất yếu, và hệ quả là, tỷ lệ thuận với mức độ xuất hiện của phẩm giá trong sự biểu hiện bề ngoài của hành động ấy; bởi vì phán quyết đạo đức của chúng ta liên kết từng cá nhân với chiếc thước đo chung của giống loài, và chúng ta không cho phép con người bị chặn lại bởi bất kỳ giới hạn nào khác ngoài những giới hạn của nhân tính.
Trong trường hợp thứ hai, khi hành động do bổn phận sai khiến không thể được đặt vào sự hòa hợp với những đòi hỏi của bản năng nếu không đi ngược lại với khái niệm về nhân tính, thì sự kháng cự của khuynh hướng là điều tất yếu, và chỉ khi ấy, cảnh tượng của cuộc chiến đấu mới có thể thuyết phục chúng ta về khả năng chiến thắng. Do đó, ở đây chúng ta đòi hỏi các nét mặt và tư thế phải biểu lộ cuộc đấu tranh nội tâm này, bởi ta không thể ép mình tin vào đức hạnh ở nơi chẳng có chút dấu vết nào của nhân tính. Vì thế, ở đâu mà luật đạo đức sai khiến ta thực hiện một hành động tất yếu khiến bản tính xác thịt phải chịu tổn thương, thì ở đó vấn đề trở nên nghiêm túc, và không thể bị đối xử như một trò đùa; sự thảnh thơi và nhẹ nhõm trong việc hoàn tất hành động ấy sẽ chỉ khiến chúng ta phẫn nộ nhiều hơn là thỏa mãn; và do đó, hệ quả là sự biểu hiện khi ấy không còn là vẻ duyên dáng nữa, mà là phẩm giá. Nói chung, quy luật ngự trị ở đây là con người phải hoàn thành với vẻ duyên dáng tất cả những hành động mà anh ta có thể thực hiện trong phạm vi của nhân tính; và với phẩm giá đối với tất cả những hành động mà để hoàn thành chúng, anh ta buộc phải vượt ra ngoài bản tính của mình.
Cũng giống như việc ta đòi hỏi đức hạnh phải có vẻ duyên dáng, ta cũng đòi hỏi khuynh hướng phải có phẩm giá. Vẻ duyên dáng không kém phần tự nhiên đối với khuynh hướng so với phẩm giá đối với đức hạnh, và điều đó hiển hiện rõ ràng từ khái niệm về vẻ duyên dáng — thứ hoàn toàn mang tính xác thịt, thuận lợi cho sự tự do của bản tính thể lý và kháng cự lại mọi ý niệm về sự o ép. Một con người chưa qua giũ trau tự bản thân anh ta cũng không thiếu một mức độ duyên dáng nhất định, khi tình yêu hay bất kỳ tình cảm nào tương tự thổi bùng lên trong anh ta; và ta có thể tìm thấy vẻ duyên dáng ở đâu nhiều hơn là ở trẻ nhỏ, những kẻ dẫu vậy vẫn hoàn toàn nằm dưới sự dẫn dắt của bản năng. Nguy cơ ở đây thiên về việc khuynh hướng sẽ kết thúc bằng cách biến trạng thái đam mê thành trạng thái thống trị, bóp nghẹt sự độc lập của tâm trí và mang đến một sự rệu rã toàn diện. Do đó, để chiếm được lòng kính trọng của một tình cảm cao thượng — sự kính trọng vốn chỉ có thể được truyền cảm hứng bởi những gì xuất phát từ nguồn cội đạo đức — khuynh hướng luôn phải đi kèm với phẩm giá.
Chính vì lý do đó mà một người đang yêu luôn khao khát tìm thấy phẩm giá ở đối tượng của mối tình này. Chỉ có phẩm giá mới là sự bảo đảm rằng không phải sự thiếu thốn đã ép buộc, mà chính sự tự do lựa chọn đã chọn lựa, rằng anh ta không bị khao khát như một món đồ vật, mà được kính trọng như một con người.
Ta đòi hỏi vẻ duyên dáng từ kẻ ban ơn, và phẩm giá từ kẻ nhận ơn: kẻ thứ nhất, để gạt bỏ một lợi thế mà anh ta đang nắm giữ trước kẻ kia — thứ có thể gây tổn thương — nên trao cho hành động của mình, dẫu quyết định của anh ta có vị tha đi chăng nữa, đặc trưng của một xung năng tình cảm, để rồi từ phần việc mà anh ta cho phép khuynh hướng dự phần vào, anh ta có vẻ như là kẻ đạt được nhiều lợi ích nhất; kẻ thứ hai, để không làm tổn hại đến danh dự của nhân tính — nơi tự do là chiếc khiên thánh thiện của nó — bởi sự phụ thuộc mà anh ta tự đặt mình vào đó, phải nâng tầm cái vốn chỉ là một xung năng thuần túy của bản năng lên độ cao của một hành động ý chí, và bằng cách này, vào khoảnh khắc anh ta nhận lấy một ân huệ, theo một ý nghĩa nào đó lại trả lễ bằng một ân huệ khác.
Ta phải quở trách bằng vẻ duyên dáng, và nhận lỗi của mình bằng phẩm giá: việc đưa phẩm giá vào những lời khiển trách của ta chẳng khác nào ra vẻ là một kẻ quá ngập chìm trong lợi thế của chính mình; việc đưa vẻ duyên dáng vào những lời thú tội của ta chính là quên đi sự thấp kém mà lỗi lầm đã đặt ta vào đó. Liệu những kẻ quyền lực có khao khát chuốc lấy tình cảm yêu mến? Sự bề trên của họ phải được làm dịu bớt bằng vẻ duyên dáng. Còn những kẻ yếu hèn, liệu họ có khao khát chuốc lấy sự kính trọng? Họ phải vươn lên trên sự bất lực của mình thông qua phẩm giá. Nói chung, người ta vẫn nghĩ rằng phẩm giá là thích hợp với ngai vàng, và ai nấy đều biết rằng những kẻ ngự trên đó lại khao khát tìm thấy vẻ duyên dáng nơi các vị cố vấn, các vị cha linh hồn và các nghị viện của họ. Nhưng điều có thể tốt đẹp và đáng ca ngợi trong một vương quốc thì không phải lúc nào cũng đúng trong lãnh địa của thẩm mỹ. Bản thân vị vương công cũng bước vào lãnh địa này ngay khi ông ta bước xuống khỏi ngai vàng (vì các ngai vàng có những đặc quyền riêng của chúng), và tên triều thần khép nép tự đặt mình dưới sự kiểm định thánh thiện và tự do của quy luật này ngay khi hắn đứng thẳng người lên và trở lại làm một con người. Người thứ nhất, chúng ta xin khuyên ông ta hãy bù đắp từ phần dư dả của người thứ hai những gì bản thân ông ta đang thiếu hụt, và hãy trao cho người kia bấy nhiêu phẩm giá của mình để đổi lấy vẻ duyên dáng.
Mặc dù phẩm giá và vẻ duyên dáng mỗi bên đều có lãnh địa riêng biệt nơi chúng biểu hiện, nhưng chúng không hề loại trừ lẫn nhau. Ta có thể bắt gặp cả hai ở cùng một con người, thậm chí trong cùng một trạng thái của con người ấy. Hơn thế nữa, chỉ có vẻ duyên dáng mới bảo đảm và xác thực cho phẩm giá, và chỉ có phẩm giá mới có thể trao giá trị cho vẻ duyên dáng.
Chỉ riêng phẩm giá, bất cứ nơi nào ta bắt gặp, mới là minh chứng cho thấy các ham muốn và khuynh hướng được kìm hãm trong những giới hạn nhất định. Nhưng điều mà ta tưởng lầm là một sức mạnh điều tiết và thống trị, liệu có phải thực chất là sự mai một của năng lực cảm nhận (sự chai sạn)? Liệu đó có thực sự là quyền tự chủ đạo đức, hay đúng hơn lại là sự áp đảo của một tình cảm khác, và hệ quả là một nỗ lực vụ lợi đầy tính toán nhằm kìm hãm sự bùng phát của tình cảm hiện tại? Đây là điều mà chỉ có vẻ duyên dáng mới có thể gạt bỏ mọi nghi ngờ khi nó kết hợp cùng phẩm giá. Ý tôi muốn nói là chính vẻ duyên dáng mới là bằng chứng cho một tâm hồn bình yên đang hòa hợp với chính mình và một trái tim biết cảm nhận.
Tương tự như vậy, tự thân vẻ duyên dáng bộc lộ một sự nhạy cảm nhất định của năng lực cảm xúc, cùng một sự hòa hợp nhất định trong tâm trạng. Nhưng liệu đây có phải là một sự rệu rã nào đó của tâm trí — thứ trao quá nhiều tự do cho bản tính xác thịt và rộng mở trái tim trước mọi ấn tượng? Liệu có thực sự là yếu tố đạo đức đã thiết lập nên sự hòa hợp này giữa các tâm trạng hay không? Chỉ có phẩm giá mới có thể lần lượt bảo đảm điều này cho chúng ta khi nó kết hợp với vẻ duyên dáng; ý tôi là chỉ có phẩm giá mới xác nhận ở chủ thể một sức mạnh độc lập, và vào khoảnh khắc ý chí trấn áp sự phóng túng của các chuyển động không theo ý muốn, chính nhờ phẩm giá mà ý chí làm cho thiên hạ biết rằng sự tự do của các chuyển động tự nguyện chỉ là một sự nhượng bộ thuần túy xuất phát từ phía nó.
Nếu vẻ duyên dáng và phẩm giá, được hỗ trợ thêm một bên bởi vẻ đẹp kiến trúc và một bên bởi sức mạnh, cùng hội tụ ở một con người, thì sự biểu hiện của nhân tính sẽ được hoàn tất nơi kẻ đó: một con người như vậy sẽ được minh oan trong thế giới tâm linh và được giải phóng trong thế giới xác thịt. Tại đây, hai lãnh địa chạm vào nhau gần đến mức ranh giới của chúng trở nên không thể phân định. Nụ cười vương vấn trên khóe môi; ánh nhìn được thổi hồn một cách ngọt ngào ấy; sự thanh thản tỏa lan trên vầng trán — đó chính là sự tự do của lý trí đang lấp lánh hiện hình trong một thứ ánh sáng dịu dàng. Sự uy nghi cao cả in hằn trên khuôn mặt ấy là lời từ biệt siêu việt của tính tất yếu tự nhiên — thứ đang tan biến trước tâm trí. Đó là lý tưởng về vẻ đẹp con người theo đó những quan niệm cổ đại đã được nhào nặn, và ta có thể nhìn thấy nó trong những hình hài thần thánh của một Niobe, của vị thần Apollo Belvedere, trong vị Thiên tài có cánh của điện Borghese, và trong nàng Nữ thần thơ ca của cung điện Barberini. Tại đó, nơi vẻ duyên dáng và phẩm giá hòa quyện làm một, ta lần lượt trải nghiệm sự thu hút và sự đẩy lùi; thu hút với tư cách là những sinh vật tâm linh, và đẩy lùi với tư cách là những sinh vật hữu cảm.
Phẩm giá mang đến cho chúng ta một ví dụ về sự phục tùng của bản tính xác thịt đối với bản tính đạo đức — một ví dụ mà chúng ta có nghĩa vụ phải noi theo, nhưng đồng thời lại vượt quá tầm với của năng lực cảm thụ nơi chúng ta. Sự đối lập này giữa các bản năng của tự nhiên và những đòi hỏi của luật đạo đức — những đòi hỏi mà dẫu vậy ta vẫn công nhận là chính đáng — đã khơi thông cảm xúc của chúng ta và đánh thức một thứ tình cảm ta gọi là sự kính trọng, thứ không thể tách rời khỏi phẩm giá.
Ngược lại, với vẻ duyên dáng, cũng như với cái đẹp nói chung, lý trí tìm thấy những yêu sách của mình được thỏa mãn trong thế giới giác quan, và ngỡ ngàng chứng kiến một trong những ý niệm của chính nó được trưng bày trước mặt, được hiện thực hóa trong thế giới hiện tượng. Sự chạm trán bất ngờ này giữa tính ngẫu nhiên của tự nhiên và tính tất yếu của lý trí đã đánh thức trong ta một thứ tình cảm chấp thuận đầy hoan hỉ (sự thỏa mãn) — thứ làm dịu đi các giác quan nhưng lại khơi gợi và chiếm lấy tâm trí, để rồi hệ quả tất yếu là ta bị thu hút bởi một thứ sức hút hướng về phía đối tượng cảm giác. Chính sự thu hút này là điều ta gọi là lòng nhân hậu, hay tình yêu — một tình cảm không thể tách rời khỏi vẻ duyên dáng và cái đẹp.
Sức hút — ý tôi là sức hút (kích thích) không phải của tình yêu mà là của dục lạc — đặt ra trước các giác quan một đối tượng cảm giác hứa hẹn mang lại sự thỏa mãn cho một nhu cầu, nghĩa là một niềm khoái lạc; do đó các giác quan bị lôi kéo hướng về đối tượng cảm giác ấy, và từ đó nảy sinh ham muốn, một thứ tình cảm ngày càng gia tăng và kích động bản tính xác thịt, nhưng ngược lại lại làm rệu rã bản tính tâm linh.
Ta có thể nói về sự kính trọng rằng nó ngả về phía đối tượng của mình; về tình yêu rằng nó tiệm cận cùng với khuynh hướng hướng về đối tượng của mình; về ham muốn rằng nó lao bổ vào đối tượng của mình; với sự kính trọng, đối tượng là lý trí, và chủ thể là bản tính xác thịt; với tình yêu, đối tượng là phần xác thịt, và chủ thể là bản tính đạo đức; với ham muốn, cả đối tượng lẫn chủ thể đều thuần túy mang tính xác thịt.
Chỉ có với tình yêu thì tình cảm mới được tự do, bởi vì nó thuần khiết trong nguyên cội, và bởi vì nó rút tỉa nguồn cội từ sào huyệt của sự tự do, từ lồng ngực thuộc bản tính thần thánh của chúng ta. Ở đây, không phải phần yếu hèn và thấp kém trong bản tính của ta đem ra đong đếm với phần vĩ đại và cao cả hơn; không phải tính nhạy cảm, đang làm mồi cho sự choáng váng, ngước nhìn lên luật của lý trí. Đó là sự vĩ đại tuyệt đối được phản chiếu trong cái đẹp và trong vẻ duyên dáng, và được thỏa mãn trong đạo đức; nó trở thành chính nhà lập pháp, vị thần ngự trong ta đang đùa giỡn với hình ảnh của chính mình trong thế giới giác quan. Do đó, tình yêu an ủi và mở rộng lồng ngực, trong khi sự kính trọng lại siết chặt nó; bởi vì ở đây chẳng có gì có thể giới hạn trái tim lẫn nén chặt các xung năng của nó, khi chẳng có gì vượt lên trên sự vĩ đại tuyệt đối; và tính nhạy cảm — thứ duy nhất có thể gây ra cản trở — lại được hòa giải, ngay trong lồng ngực của cái đẹp và vẻ duyên dáng, với chính những ý niệm của tâm trí. Tình yêu chỉ cần hạ mình xuống; trong khi sự kính trọng lại nỗ lực vươn lên hướng về một đối tượng được đặt ở phía trên nó. Đó là lý do tại sao những kẻ ác chẳng yêu nổi thứ gì, dẫu chúng buộc phải kính trọng rất nhiều thứ. Đó là lý do tại sao một con người có bản tính tốt đẹp hầu như không thể kính trọng mà lại không lập tức cảm thấy tình yêu dành cho đối tượng ấy. Trí tuệ thuần túy chỉ có thể yêu, chứ không thể kính trọng; các giác quan chỉ biết đến sự kính trọng, chứ không biết đến tình yêu.
Kẻ có tội luôn làm mồi cho nỗi sợ hãi rằng hắn có thể chạm trán trong thế giới giác quan với vị nhà lập pháp ngự trị bên trong chính mình, và nhìn thấy một kẻ thù trong mọi thứ mang dấu ấn của sự vĩ đại, của cái đẹp và sự hoàn mỹ; ngược lại, con người mang trong mình một tâm hồn cao thượng, không gì vui sướng hơn việc bắt gặp bên ngoài chính mình hình ảnh hoặc sự hiện thực hóa của phần thần thánh ngự trong ta; và ôm lấy trong thế giới giác quan một biểu tượng về người bằng hữu bất tử mà hắn yêu mến. Tình yêu đồng thời là thứ hào phóng nhất và cũng vị kỷ nhất trong tự nhiên; hào phóng nhất, bởi vì nó chẳng nhận lại gì mà dâng hiến tất cả — tâm trí thuần túy vốn chỉ có thể cho đi chứ không thể nhận lại; vị kỷ nhất, bởi vì điều mà nó tìm kiếm ở đối tượng, điều mà nó tận hưởng ở đối tượng, chính là bản thân nó chứ không bao giờ là bất kỳ thứ gì khác.
Nhưng chính vì kẻ yêu chẳng nhận lại từ đối tượng được yêu bất kỳ điều gì ngoài những gì hắn đã tự trao đi, nên thường xảy ra việc hắn cho đi nhiều hơn những gì hắn đã nhận.
Các giác quan bên ngoài tưởng rằng đã khám phá ra ở đối tượng thứ mà chỉ có giác quan bên trong mới chiêm ngắm được ở đó, để rồi cuối cùng tin vào điều được khao khát một cách nồng nhiệt, và sự giàu có thuộc về kẻ yêu đã che lấp đi sự nghèo nàn của đối tượng được yêu. Đó là lý do tại sao tình yêu thường vướng vào ảo tưởng, trong khi sự kính trọng và ham muốn chẳng bao giờ bị lừa dối. Chừng nào sự kích thích quá đà của các giác quan bên trong vẫn lấn át các giác quan bên trong, tâm hồn vẫn nằm dưới bùa ngải của thứ tình yêu Platon này — thứ tình yêu chỉ nhường chỗ về mặt thời gian cho những hoan lạc được tận hưởng bởi các bậc bất tử. Thế nhưng ngay khi giác quan bên trong ngừng chia sẻ những ảo ảnh của nó với giác quan bên ngoài, thì các giác quan bên ngoài liền chiếm đoạt lấy các quyền của mình và một cách hách dịch đòi hỏi thứ vốn thuộc về mình — vật chất. Đó là nàng Vua tình ái trần thế kẻ trục lợi từ ngọn lửa được thắp lên bởi nàng Vua tình ái thiên đàng, và không hiếm khi ta bắt gặp bản năng thể lý, sau chừng ấy thời gian bị hy sinh, lại quay sang trả thù bằng một sự thống trị càng thêm tuyệt đối. Vì giác quan bên ngoài không bao giờ là kẻ bị lừa dối, nó khiến người ta cảm nhận lợi thế này bằng một sự xấc láo tàn bạo đối với đối thủ cao quý của mình; và nó thậm chí táo tợn đến mức khẳng định rằng nó đã thanh toán xong một món khoản mà bản tính tâm linh từng bỏ mặc trong sự dung túng.
Phẩm giá ngăn cản tình yêu thoái hóa thành ham muốn, và vẻ duyên dáng ngăn cản sự kính trọng biến thành nỗi sợ hãi. Cái đẹp đích thực, vẻ duyên dáng đích thực, không bao giờ được phép khơi gợi ham muốn. Nơi nào có sự pha tạp của ham muốn, hoặc là đối tượng thiếu đi phẩm giá, hoặc là kẻ ngắm nhìn nó thiếu đi tính đạo đức trong cảm xúc. Sự vĩ đại đích thực không bao giờ được phép khơi gợi nỗi sợ hãi. Nếu nỗi sợ hãi tìm được chỗ đứng, bạn có thể chắc chắn rằng hoặc đối tượng đang thiếu đi gu thẩm mỹ và vẻ duyên dáng, hoặc kẻ ngắm nhìn nó đang không có sự bình yên trong lương tâm.
Sức hút, sự cuốn hút, vẻ duyên dáng: những từ ngữ thường được sử dụng như các từ đồng nghĩa, nhưng thực ra không phải vậy, hoặc đáng lẽ không nên như vậy, bởi ý niệm mà chúng biểu đạt có thể chịu đựng nhiều sự định định, đòi hỏi những tên gọi khác nhau.
Có một loại vẻ duyên dáng mang lại sự sống, và một loại khác mang lại sự bình yên cho trái tim. Loại thứ nhất tiệm cận gần với lãnh địa của các giác quan, và niềm khoái lạc được tìm thấy ở đó, nếu không được kiềm chế bởi phẩm giá, sẽ dễ dàng thoái hóa thành sự dâm dật; ta có thể sử dụng từ sức hút để chỉ loại vẻ duyên dáng này. Một con người có cảm xúc kém linh hoạt thường không tìm thấy trong bản thân mình thứ sức mạnh cần thiết để đánh thức các tình cảm của mình: anh ta cần phải vay mượn nó từ bên ngoài và tìm kiếm từ những ấn tượng dễ dàng tác động lên trí tưởng tượng, thông qua sự chuyển dịch nhanh chóng từ cảm xúc sang hành động, nhằm thiết lập lại tính linh hoạt mà anh ta đã đánh mất. Đó là lợi thế mà anh ta sẽ tìm thấy trong sự bầu bạn của một người có sức hút, kẻ thông qua trò chuyện và ánh nhìn sẽ khuấy động trí tưởng tượng của anh ta và làm lay động vũng nước tù đọng này.
Vẻ duyên dáng mang lại sự bình yên tiệm cận gần hơn với phẩm giá, chừng nào nó tự biểu hiện thông qua sự điều độ mà nó áp đặt lên sự dữ dội của các chuyển động. Đây chính là đích nhắm mà con người có trí tưởng tượng bị kích thích quá đà hướng tới; chính trong bầu không khí yên bình này mà trái tim tìm kiếm sự tĩnh dưỡng sau cơn thịnh nộ của giông bão. Đây là điều mà tôi dành riêng danh xưng vẻ duyên dáng để gọi. Sức hút không hề xung khắc với tiếng cười, trò đùa hay những lời châm chọc sắc sảo; vẻ duyên dáng chỉ hòa hợp với sự đồng cảm và tình yêu.
Phẩm giá cũng có những cấp độ và sắc thái riêng của nó. Nếu nó tiệm cận vẻ duyên dáng và cái đẹp, nó mang tên gọi sự cao quý; ngược lại, nếu nó ngả về phía nỗi sợ hãi, nó sẽ trở thành sự kiêu kỳ.
Cấp độ cao nhất của vẻ duyên dáng là sự mê hoặc ngây ngất. Phẩm giá, ở hình thái cao nhất của nó, được gọi là sự uy nghi. Trong sự mê hoặc, chúng ta yêu chính Bản ngã của mình, và ta cảm thấy bản thể mình hòa quyện làm một với đối tượng. Sự tự do trong sự sung mãn và sự tận hưởng cao nhất của nó có xu hướng tiêu hủy hoàn toàn sự tự do, và sự kích động của tâm trí tiến đến trạng thái mê sảng của những hoan lạc xác thịt. Ngược lại, sự uy nghi đặt ra trước mắt chúng ta một luật lệ, một lý tưởng đạo đức, thứ cưỡng bách chúng ta phải quay đầu nhìn lại chính mình. Chúa Trời đang hiện diện nơi đó, và tình cảm ta có về sự hiện diện của Ngài khiến chúng ta phải cúi gằm mặt xuống đất. Ta quên hết thảy những gì nằm ngoài bản thân, và chỉ cảm thấy gánh nặng trĩu của sự tồn tại chính mình.
Sự uy nghi thuộc về những gì mang tính thánh thiện. Một con người có khả năng trao cho chúng ta ý niệm về sự thánh thiện sẽ sở hữu sự uy nghi, và nếu chúng ta chưa đến mức quỳ gối, thì ít nhất tâm trí chúng ta cũng phủ phục trước mặt người ấy. Thế nhưng tâm trí sẽ lập tức chùng lại trước dấu vết nhỏ nhất của sự bất toàn nơi con người mà nó phát hiện ra ở đối tượng tôn sủng của mình, bởi vì thứ chỉ vĩ đại mang tính tương đối thì không thể khuất phục được trái tim.
Chính quyền lực, dẫu ta có cho nó là khủng khiếp hay vô hạn đến đâu đi nữa, cũng không bao giờ có thể ban tặng sự uy nghi. Quyền lực chỉ áp đặt lên sinh vật hữu cảm; sự uy nghi phải tác động lên chính tâm trí và tước đoạt sự tự do của nó. Một kẻ có thể tuyên án tử hình tôi chẳng có thêm hay bớt chút uy nghi nào đối với tôi vào khoảnh khắc tôi là chính tôi đúng như lẽ ra phải thế. Lợi thế của hắn ta trước tôi chấm dứt ngay khi tôi khăng khăng bảo vệ điều đó. Thế nhưng kẻ nào dâng hiến trước mặt tôi hình ảnh của ý chí thuần túy trong chính thân xác hắn, trước kẻ ấy tôi sẽ phủ phục, nếu có thể, cho đến muôn đời.
Vẻ duyên dáng và phẩm giá có giá trị quá cao để sự vanh danh và sự ngu ngốc không bị kích động tìm cách tóm lấy chúng thông qua sự bắt chước. Chỉ có một con đường duy nhất để đạt được điều này: đó là bắt chước trạng thái đạo đức mà chúng là sự biểu hiện. Mọi sự bắt chước khác chẳng qua chỉ là sự nhại lại lố bịch, và sẽ bị nhận diện ngay lập tức thông qua sự phô trương thái quá.
Hệt như việc phô trương sự siêu việt dẫn đến sự rỗng tuếch, và việc ra vẻ cao quý dẫn đến sự kiểu cách, thì tương tự như vậy, sự ra vẻ duyên dáng sẽ kết thúc ở sự điệu đà, còn sự ra vẻ phẩm giá sẽ dẫn đến sự nghiêm túc cứng nhắc, một vẻ trang nghiêm giả tạo.
Nơi nào vẻ duyên dáng đích thực đơn giản sử dụng sự tự nhiên và thanh thản, thì vẻ duyên dáng bịp bợm lại trở thành sự ẻo lả nữ tính. Người ta bằng lòng sử dụng một cách kín đáo các chuyển động tự nguyện, và không phá hỏng một cách vô cớ sự tự do của tự nhiên; kẻ kia thậm chí không có nổi can đảm để sử dụng đúng đắn các cơ quan của ý chí, và để không rơi vào sự chai sạn cùng sức nặng nề, hắn thà hy sinh một phần mục đích của chuyển động, hoặc tìm cách đạt được nó bằng những con đường vòng vèo và gián tiếp. Một vũ công vụng về và cứng nhắc tiêu tốn lượng sức lực cứ như thể hắn phải vận hành một cối xay gió; bằng đôi chân và cánh tay, hắn phác họa ra những đường nét góc cạnh hệt như đang dò dẫm các hình khối với độ chính xác hình học; ngược lại, vũ công điệu đà lại lướt đi với một sự tinh tế thái quá, như thể hắn sợ làm tổn thương chính mình khi tiếp xúc với mặt đất, và đôi chân lẫn đôi bàn tay của hắn chỉ phác họa nên những đường cong uốn lượn. Giới tính còn lại, vốn sở hữu bản chất vẻ duyên dáng đích thực, cũng chính là giới tính thường phạm tội điệu đà giả tạo nhất, nhưng sự giả tạo này chưa bao giờ trở nên ghê tởm hơn khi được sử dụng như một cái bẫy giăng bắt ham muốn. Nụ cười của vẻ duyên dáng đích thực do đó nhường chỗ cho cái nhăn mặt gớm ghiếc nhất; màn chơi đùa tinh tế của ánh nhìn, vốn vô cùng mê hoặc khi nó trưng trổ một tình cảm chân thật, nay chỉ là sự oằn oại quái đản; những âm điệu du dương của giọng nói, một sức hút không thể cưỡng lại thốt ra từ đôi môi chân chất, giờ chỉ là một nhịp điệu rỗng tuếch, một sự run rẩy phảng mùi múa mép luyện tập: tóm lại, tất cả những bùa chú hài hòa của người phụ nữ nay chỉ còn là sự lừa dối, là món xảo thuật của chốn phấn son.
Nếu chúng ta có nhiều dịp để quan sát vẻ duyên dáng giả tạo tại nhà hát hay phòng khiêu vũ, thì ta cũng thường xuyên có dịp nghiên cứu phẩm giá giả tạo tại các văn phòng của các vị bộ trưởng và trong phòng làm việc của các nhà bác học (đặc biệt là tại các trường đại học). Phẩm giá đích thực bằng lòng với việc ngăn chặn sự thống trị của các tình cảm, giữ gìn bản năng trong những giới hạn chính đáng, nhưng chỉ ở những nơi nó ra điều ta đây là chủ nhân trong các chuyển động không theo ý muốn; phẩm giá giả tạo lại cai quản bằng một chiếc gậy sắt ngay cả các chuyển động tự nguyện, nó áp bức các chuyển động đạo đức — vốn là những thứ thiêng liêng đối với phẩm giá đích thực — cũng như các chuyển động cảm tính, và phá hủy toàn bộ trò chơi mô phỏng của các nét mặt — thứ qua đó tâm hồn ánh lên trên khuôn mặt. Nó tự trang bị vũ khí không chỉ chống lại bản tính nổi loạn, mà còn chống lại cả bản tính phục tùng, và một cách lố bịch tìm kiếm sự vĩ đại của mình trong việc bắt bản tính phải chịu khuất phục ách của nó, hoặc nếu điều này không thành công, thì tìm cách giấu nhẹm nó đi. Cứ như thể nó đã thề nguyền căm ghét mọi thứ mang tên tự nhiên, nó quấn lấy cơ thể trong những lớp y phục dài và xếp nếp nặng nề, che giấu đi cấu trúc con người; nó làm tê liệt các chi khi chất lên chúng những món đồ trang sức hão huyền, và thậm chí đi xa đến mức cắt bỏ mái tóc để thay thế món quà tự nhiên này bằng một sản phẩm nhân tạo. Phẩm giá đích thực không đỏ mặt vì tự nhiên, mà chỉ vì bản tính cầm thú; nó luôn mang một vẻ mặt cởi mở và bộc trực; tình cảm ánh lên trong cái nhìn của nó; sự bình tĩnh và thanh thản của tâm trí có thể đọc được trên vầng trán bằng những nét bút hùng hồn. Ngược lại, sự trang nghiêm giả tạo lại đặt phẩm giá của mình vào các đường nét trên gương mặt; nó khép kín, bí ẩn, và canh gác các nét mặt của mình với sự cẩn trọng của một diễn viên; mọi cơ bắp trên khuôn mặt nó đều bị hành hạ, mọi sự biểu hiện tự nhiên và chân thật đều biến mất, và toàn bộ con người trông giống như một bức thư được dán kín.
Nhưng phẩm giá giả tạo không phải lúc nào cũng sai khi kìm kẹp trò chơi mô phỏng của các nét mặt dưới một kỷ luật thép, bởi vì nó có thể làm lộ ra nhiều điều hơn mức mong muốn — một sự thận trọng mà phẩm giá đích thực không cần phải bận tâm. Phẩm giá đích thực chỉ muốn cai trị, chứ không che giấu tự nhiên; ngược lại, ở phẩm giá giả tạo, tự nhiên càng cai trị một cách mạnh mẽ hơn bên trong bởi vì nó bị kiểm soát ở bên ngoài. [Nghệ thuật có thể sử dụng một sự trang nghiêm đúng mực. Mục tiêu của nó chỉ là chuẩn bị cho tâm trí đón nhận một điều gì đó quan trọng. Khi nhà thơ khao khát tạo ra một ấn tượng lớn, ông ta điều chỉnh tâm trí để đón nhận nó.]
