Tôi xin tiếp tục chuỗi mạch nghiên cứu của mình, vốn chỉ tạm gác lại để áp dụng các nguyên lý đã thiết lập vào nghệ thuật thực hành và sự cảm thụ các tác phẩm của nghệ thuật ấy.

Sự chuyển đổi từ trạng thái thụ động của tính cảm tính sang trạng thái hoạt động của tư duy và ý chí chỉ có thể thực hiện được thông qua trạng thái trung gian là tự do thẩm mỹ; và dẫu cho tự bản thân trạng thái này không quyết định bất cứ điều gì về các quan niệm cũng như tình cảm của chúng ta, và do đó nó khiến cho giá trị trí tuệ và luân lý của chúng ta hoàn toàn vẫn là một vấn đề cần bàn, tuy nhiên, nó lại là điều kiện thiết yếu mà nếu không có nó, chúng ta sẽ chẳng bao giờ vươn tới được một quan niệm hay một tình cảm nào. Nói một cách ngắn gọn, không có cách nào khác để biến một con người cảm tính thành một sinh thể có lý trí, ngoài việc trước tiên hãy làm cho anh ta trở thành một con người có khiếu thẩm mỹ.

Nhưng, có lẽ bạn sẽ phản bác rằng: Phải chăng sự trung gian này là hoàn toàn không thể thiếu? Chẳng lẽ chân lý và bổn phận, dù là điều này hay điều nọ, tự bản thân chúng và thông qua chính chúng, lại không thể tìm được lối tiếp cận với con người cảm tính hay sao? Về điều này, tôi xin đáp rằng: Không những có thể mà còn là điều hoàn toàn tất yếu khi chúng chỉ phải nhờ chính bản thân mình để có được sức mạnh quyết định, và sẽ chẳng có gì mâu thuẫn hơn với những khẳng định trước đó của chúng ta nếu lại tỏ ra bênh vực cho quan điểm ngược lại. Đã được chứng minh một cách rõ ràng rằng cái đẹp không mang lại kết quả nào, dù là cho sự lĩnh hội hay cho ý chí; rằng nó không hề pha tạp vào bất kỳ hoạt động nào, dù là của tư duy hay của sự quyết định; và rằng nó trao ban thứ quyền năng kép này mà không hề quyết định bất cứ điều gì liên quan đến việc thực thi thực tế của quyền năng ấy. Ở đây, mọi sự trợ giúp ngoại lai đều biến mất, và hình thái lô-gích thuần tuý, tức ý tưởng, sẽ cất tiếng nói trực tiếp với trí tuệ, cũng như hình thái luân lý thuần tuý, tức luật lệ, cất tiếng nói trực tiếp với ý chí.

Nhưng để hình thái thuần tuý có được khả năng ấy, và nhìn chung có một hình thái thuần tuý dành cho con người cảm tính, thì theo tôi, điều đó phải được làm cho khả năng ấy trở thành hiện thực nhờ vào khuynh hướng thẩm mỹ của tâm hồn. Chân lý không phải là thứ có thể tiếp nhận từ bên ngoài giống như thực tại hay sự tồn tại hữu hình của các sự vật. Chính lực tư duy, trong sự tự do và hoạt động của chính nó, mới tạo ra chân lý, và chính là sự tự do vốn có ấy, sự tự do mà chúng ta hoài công tìm kiếm ở con người cảm tính. Con người cảm tính vốn đã bị quy định về mặt thể chất, và từ đó trở đi, anh ta không còn khả năng tự quy định một cách tự do nữa; anh ta nhất thiết phải giành lại quyền sở hữu năng lực tự quy định đã mất này trước khi có thể đổi thay trạng thái thụ động thành một sự quy định mang tính chủ động. Do đó, để khôi phục lại nó, anh ta hoặc phải đánh mất sự quy định thụ động mà mình từng có, hoặc phải dung chứa sẵn trong chính mình sự quy định chủ động mà anh ta sẽ chuyển hướng tới. Nếu anh ta chỉ tự giới hạn ở việc đánh mất sự quy định thụ động, thì đồng thời anh ta cũng sẽ đánh mất luôn cả khả năng đạt được sự quy định chủ động, bởi vì tư duy cần đến một thể xác, và hình thái chỉ có thể được hiện thực hoá thông qua vật chất. Do đó, anh ta buộc phải chứa đựng sẵn trong chính mình sự quy định chủ động, để anh ta vừa có thể đồng thời được quy định một cách chủ động lẫn thụ động, nghĩa là anh ta tất yếu trở thành một con người mang tính thẩm mỹ.

Hệ quả là, nhờ vào khuynh hướng thẩm mỹ của tâm hồn, hoạt động đích thực của lý trí đã được bộc lộ ngay trong lĩnh vực của tính cảm tính, sức mạnh của cảm năng đã bị phá vỡ ngay trong biên giới của chính nó, và việc nâng cao phẩm giá của con người thể chất được đẩy đi xa đến mức con người tâm linh giờ đây chỉ việc tự phát triển theo các quy luật của sự tự do. Sự chuyển đổi từ một trạng thái thẩm mỹ sang một trạng thái lô-gích và luân lý (từ cái đẹp đến chân lý và bổn phận) khi ấy sẽ dễ dàng hơn vô hạn so với sự chuyển đổi từ trạng thái thể chất sang trạng thái thẩm mỹ (từ sự sống thuần tuý và mù quáng đến hình thái). Sự chuyển đổi này con người chỉ có thể tự mình thực hiện thông qua sự tự do của bản thân, trong khi anh ta chỉ cần bước vào quyền sở hữu chính mình chứ không phải tự trao cho mình điều đó; mà là tách bạch các yếu tố trong bản tính của mình, chứ không phải mở rộng nó. Một khi đã đạt được khuynh hướng thẩm mỹ, con người sẽ ban cho các phán đoán và hành động của mình một giá trị phổ quát ngay khi anh ta mong muốn điều đó. Sự chuyển dịch từ tự nhiên thô sơ sang cái đẹp, nơi mà một năng lực hoàn toàn mới mẻ sẽ thức tỉnh trong anh ta, sẽ được tự nhiên làm cho dễ dàng hơn, và ý chí của anh ta không có quyền năng gì đối với một khuynh hướng vốn, như chúng ta đã biết, tự thân nó sinh thành ra ý chí. Để đưa con người thẩm mỹ đến với những cái nhìn sâu sắc, những tình cảm cao cả, anh ta không cần gì hơn ngoài những cơ hội trọng đại: còn để đạt được điều tương tự từ con người cảm tính, bản tính của anh ta trước hết phải được biến đổi. Để biến người thứ nhất thành một anh hùng, một hiền triết, thường thì chỉ cần gặp gỡ một hoàn cảnh siêu việt, thứ mang lại tác động trực tiếp hơn đối với năng lực ý chí; còn đối với người thứ hai, trước tiên anh ta phải được bứng sang một bầu trời khác.

Do đó, một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của văn hoá là phục tùng con người trước hình thái, ngay cả trong một đời sống thuần tuý thể chất, và làm cho nó trở nên mang tính thẩm mỹ chừng nào mà lãnh địa của cái đẹp còn có thể mở rộng ra được, bởi vì chỉ trong trạng thái thẩm mỹ chứ không phải trong trạng thái thể chất, trạng thái luân lý mới có thể được phát triển. Nếu trong từng trường hợp cụ thể, con người phải sở hữu năng lực biến phán đoán và ý chí của mình thành phán đoán của toàn bộ giống loài; nếu trong mỗi sự tồn tại hữu hạn, anh ta phải tìm thấy sự chuyển đổi hướng tới một sự tồn tại vô hạn; nếu cuối cùng, từ mọi hoàn cảnh lệ thuộc, anh ta phải cất cánh bay lên để vươn tới sự tự trị và tự do, thì phải lưu ý rằng vào bất kỳ khoảnh khắc nào, anh ta cũng không đơn thuần chỉ là một cá thể và chỉ tuân theo các quy luật của tự nhiên. Để có đủ khả năng và sự sẵn sàng vươn lên từ vòng tròn chật hẹp của những mục đích tự nhiên cho đến những mục đích hợp lý, ngay trong lĩnh vực của cái trước, anh ta hẳn phải đã tự rèn luyện mình trong cái sau; anh ta hẳn phải đã hiện thực hoá định mệnh thể chất của mình với một sự tự do nhất định vốn chỉ thuộc về bản tính tâm linh, nghĩa là tuân theo các quy luật của cái đẹp.

Và anh ta có thể thực hiện điều đó mà không hề làm tổn hại dù chỉ một chút ít đến mục tiêu thể chất của mình. Những đòi hỏi của tự nhiên đối với anh ta chỉ xoay quanh những gì anh ta hành động — xoay quanh thực chất của các hành động ấy; nhưng những mục đích của tự nhiên hoàn toàn không hề quyết định phương thức mà anh ta hành động, tức hình thái của các hành động đó. Trái lại, những đòi hỏi của lý trí lại lấy một cách nghiêm ngặt hình thái của hoạt động ấy làm đối tượng cho mình. Do đó, chừng nào là cần thiết cho định mệnh luân lý của con người, để anh ta hoàn toàn thuần tuý mang tính luân lý, để anh ta thể hiện một hoạt động cá nhân tuyệt đối, thì việc định mệnh thể chất của anh ta hoàn toàn mang tính thể chất, việc anh ta hành động theo một phương thức hoàn toàn thụ động lại càng trở nên dửng dưng biết bao. Từ đó trở đi, đối với định mệnh sau cùng này, việc hoàn thành nó hoàn toàn phụ thuộc vào việc anh ta thực hiện nó với tư cách thuần tuý là một sinh thể cảm tính và là một lực tự nhiên (như một thứ lực chỉ hành động khi nó suy giảm) hay đồng thời với tư cách là một lực lượng tuyệt đối, một sinh thể có lý trí. Phẩm giá của anh ta đáp lại điều nào trong số này một cách tốt nhất? Về điều này thì không còn phải bàn cãi gì nữa. Thật là hổ thẹn và đáng khinh bỉ biết bao khi anh ta làm dưới sự thúc đẩy của cảm tính điều mà đáng lẽ ra anh ta phải quyết định thuần tuý chỉ bằng động cơ của bổn phận, cũng cao cả và đáng tự hào biết bao khi anh ta hướng về sự tuân thủ các quy luật, sự hài hòa, tính độc lập; ngay cả ở nơi mà kẻ phàm tục chỉ thoả mãn một nhu cầu chính đáng. Nói một cách ngắn gọn, trong lãnh địa của chân lý và luân lý, tính cảm tính không được phép quyết định bất cứ điều gì; nhưng trong lĩnh vực của hạnh phúc, hình thái vẫn có thể tìm được chỗ đứng của mình, và bản năng trò chơi có thể chiếm ưu thế.

Vì thế, trong lãnh địa dửng dưng của đời sống thể chất, con người phải đã bắt đầu đời sống luân lý của mình; hoạt động đích thực của chính anh ta phải đã mở đường ngay trong tính thụ động, và sự tự do hợp lý của anh ta phải vượt ra ngoài những giới hạn của cảm năng; anh ta phải đã áp đặt luật lệ của ý chí mình lên các khuynh hướng của bản thân; anh ta phải — nếu bạn cho phép tôi được dùng cách diễn đạt này — mang cuộc chiến chống lại vật chất bước vào lãnh địa của vật chất, để được miễn trừ khỏi việc phải chiến đấu chống lại kẻ thù đáng sợ ấy trên chiến địa linh thiêng của sự tự do; anh ta phải học cách có những khao khát cao cả hơn, chứ không bị buộc phải có những quyết tâm siêu việt. Đó chính là thành quả của nền văn hóa thẩm mỹ, thứ khuất phục trước các quy luật của cái đẹp, nơi mà cả quy luật tự nhiên lẫn quy luật của lý trí đều không phải chịu tổn hại, thứ không cưỡng bức ý chí của con người, và bằng hình thái mà nó trao cho đời sống bên ngoài, đã đồng thời mở ra đời sống bên trong.