Nhưng có lẽ có một vòng luẩn quẩn trong lập luận trước đây của chúng ta! Văn hóa lý thuyết dường như mang theo văn hóa thực tiễn, thế nhưng văn hóa thực tiễn lại phải là điều kiện tiên quyết của văn hóa lý thuyết. Mọi sự cải thiện trong lĩnh vực chính trị phải bắt nguồn từ việc nâng cao phẩm giá nhân cách. Tuy nhiên, chịu ảnh hưởng của một thể chế xã hội hãy còn dã man, làm thế nào nhân cách có thể được nâng cao? Khi ấy, người ta tất phải tìm kiếm cho mục đích này một công cụ mà nhà nước không cung cấp, và khai mở những nguồn cội vốn đã tự gìn giữ cho được thanh tịnh giữa chốn nhũng nhiễu chính trị.

Giờ đây tôi đã đặt chân đến điểm hội tụ của mọi suy ngẫm đã bận tâm tôi cho đến tận bây giờ. Công cụ ấy chính là nghệ thuật cái đẹp; những nguồn cội ấy đang rộng mở trước mắt chúng ta trong các tác phẩm bất hủ của nghệ thuật.

Nghệ thuật, cũng như khoa học, được giải phóng khỏi mọi điều thuộc về thực định và mọi ước lệ của con người; cả hai hoàn toàn độc lập với ý chí tùy tiện của kẻ phàm trần. Nhà lập pháp chính trị có thể ban lệnh cấm đoán đế chế của chúng, nhưng ông ta không thể ngự trị nơi đó. Ông ta có thể đày ải người bạn của chân lý, nhưng chân lý vẫn trường tồn; ông ta có thể hạ nhục người nghệ sĩ, nhưng không thể thay đổi nghệ thuật. Chẳng có gì phổ biến hơn việc ta thấy khoa học và nghệ thuật cúi đầu trước tinh thần của thời đại, và gu thẩm mỹ sáng tạo phải nhận định luật từ gu thẩm mỹ phê bình. Khi nhân cách trở nên cứng nhắc và chai sạn, ta thấy khoa học nghiêm ngặt giữ gìn giới hạn của mình, còn nghệ thuật chịu đựng sự kìm kẹp khắc nghiệt của các quy tắc; khi nhân cách chùng xuống và mềm mỏng đi, khoa học gắng sức làm vừa lòng còn nghệ thuật thì tìm cách vui ca. Hết thế hệ triết gia này đến thế hệ nghệ sĩ khác tỏ ra bận tâm với việc hạ thấp chân lý và cái đẹp xuống tận cùng đáy sâu của sự tầm thường nhân thế. Bản thân họ cũng bị nuốt chửng trong đó; nhưng nhờ có sức sống cốt lõi và sinh lực bất diệt của mình, cái chân và cái mỹ vẫn vươn lên chiến đấu và hiên ngang bước ra từ vực thẳm.

Chẳng nghi ngờ gì khi nghệ sĩ là đứa con của thời đại mình, nhưng thật bất hạnh cho anh ta nếu anh ta lại là môn đồ hay thậm chí là kẻ cưng chiều của thời đại ấy! Ước gì một vị thần nhân từ kịp thời bồng ẵm đứa trẻ thơ khỏi bầu sữa mẹ, nuôi dưỡng nó bằng dòng sữa của một thời đại thanh tao hơn, và dung dưỡng cho nó lớn khôn, đạt tới tuổi trưởng thành dưới bầu trời xa xôi của Hy Lạp. Khi đã thành danh, hãy để anh ta trở về mang theo một diện mạo xa lạ đối với thời đại của chính mình; hãy để anh ta đến, không phải để làm cho thời đại ấy vui sướng với sự xuất hiện của mình, mà đúng hơn là để thanh tẩy nó, dữ dội tựa như người con trai của Agamemnon. Quả thực, anh ta sẽ nhận lấy chất liệu từ thời tại hiện tại, nhưng anh ta sẽ mượn hình thái từ một thời đại cao quý hơn, thậm chí vượt lên trên mọi thời gian, từ tính nhất thể cốt yếu, tuyệt đối và bất biến. Từ chốn ấy, tuôn trào từ làn ân quang thuần khiết của bản chất thiên giới, là nguồn cội của mọi vẻ đẹp, chưa từng bị vấy bẩn bởi sự đồi trụy của các thế hệ hay thời đại vốn đang cuồn cuộn trôi qua tận đẩu tận đâu bên dưới trong những vành xoáy tối tăm. Chất liệu của nó dẫu có thể bị hoen ố cũng như được tôn vinh bởi trí tưởng tượng, nhưng hình thái vẫn luôn trinh nguyên ấy mãi thoát khỏi những đổi thay thất thường của cõi lòng. Người La Mã đã từng quỳ gối suốt bao năm dài trước thần tính của các vị hoàng đế, thế mà các bức tượng thần vẫn sừng sững đứng thẳng; những ngôi đền vẫn giữ nguyên sự tôn nghiêm trong mắt người đời lâu dài sau khi các vị thần đã trở thành một chủ đề để chế giễu, và kiến trúc cao quý của những cung điện che chở cho tội ác của Nero cùng Commodus lại chính là một lời kháng án chống lại họ. Nhân loại đã đánh mất phẩm giá của mình, nhưng nghệ thuật đã cứu rỗi và gìn giữ nó trong những khối cẩm thạch chan chứa ý nghĩa; chân lý tiếp tục sống trong ảo ảnh, và bản sao sẽ đóng vai trò tái lập nguyên mẫu. Nếu sự cao quý của nghệ thuật đã sống sót qua khỏi sự cao quý của tự nhiên, thì nó cũng đi tiên phong như một thiên tài truyền cảm hứng, nhào nặn và đánh thức tâm hồn. Trước khi chân lý khiến ánh sáng khải hoàn của mình len lỏi vào tận đáy sâu tâm can, thơ ca đã đón lấy những tia sáng ấy, và những đỉnh cao của nhân loại rực lên trong ánh sáng huy hoàng, trong khi một màn đêm tối tăm ẩm ướt vẫn bao trùm lấy những thung lũng.

Nhưng làm thế nào người nghệ sĩ có thể tránh khỏi sự nhơ nhuốc của thời đại đang bao vây anh ta từ mọi phía? Hãy để anh ta ngước mắt nhìn lên phẩm giá của chính mình và lên luật pháp; chớ cúi đầu trước sự ngẫu nhiên và vận mệnh. Đồng thời thoát khỏi một sự bận rộn hão huyền vốn chỉ kịp in dấu trên khoảnh khắc phù du, và thoát khỏi những giấc mơ của một niềm say mê nóng vội muốn dùng thước đo của cái tuyệt đối để áp đặt lên những sản phẩm tầm thường của thời gian, hãy để người nghệ sĩ phó mặc thực tại cho trí năng, bởi đó mới là lãnh địa thích hợp của nó. Nhưng mong sao người nghệ sĩ hãy nỗ lực khai sinh ra cái lý tưởng bằng sự dung hợp giữa cái khả hữu và cái tất yếu. Hãy để anh ta khắc lên ảo ảnh và chân lý dấu ấn của lý tưởng ấy; hãy để anh ta áp dụng nó vào trò chơi của trí tưởng tượng cùng những hành động nghiêm trang nhất của mình, tóm lại là vào mọi hình thái cảm tính và tâm linh; rồi sau đó hãy bình thản trao đứa con tinh thần của mình vào cõi thời gian vô tận.

Nhưng những tâm hồn bị nung nấu bởi lý tưởng này không phải ai cũng nhận được một lượng bình thản như nhau từ thiên tài sáng tạo—cái khí chất vĩ đại và kiên nhẫn vốn được đòi hỏi để khắc ghi lý tưởng lên cẩm thạch vô tri, hay để trải nó lên một trang giấy với những con chữ lạnh lùng, điềm tĩnh, rồi phó thác nó cho đôi bàn tay trung thành của thời gian. Bản năng thần thánh và sức mạnh sáng tạo ấy, quá đỗi nồng nhiệt để có thể tuân theo bước đường bình lặng này, thường lao thẳng vào hiện tại, vào cuộc đời đang chuyển động, và gắng sức cải tạo chất liệu vô định hình của thế giới đạo đức. Bất hạnh của những người anh em, của toàn thể nhân loại, đang cất lời khẩn khoản thiết tha với trái tim của người đa cảm; sự sa ngã của họ lại càng khẩn thiết hơn: nhiệt huyết bùng lên, và trong những tâm hồn được phú bẩm năng lượng, khát vọng cháy bỏng đang nóng lòng hướng tới hành động và sự thật. Nhưng liệu nhà cải cách này đã tự vấn xem những hỗn loạn của thế giới đạo đức ấy đang tổn hại đến lý trí của anh ta, hay thực ra chúng đang tổn hại đến lòng tự ái của anh ta? Nếu anh ta không xác định rõ điểm này ngay tức khắc, anh ta sẽ nhận ra qua sự bốc bột mà với nó anh ta theo đuổi một mục đích nhanh chóng và rạch ròi. Một động lực đạo đức thuần khiết có mục đích là sự tuyệt đối; thời gian không hiện hữu đối với nó, và tương lai lập tức hóa thành hiện tại đối với nó; qua một sự phát triển tất yếu, nó phải vươn lên từ hiện tại. Đối với một lý trí không biên giới, hướng đi tới một mục đích hòa quyện làm một với việc hoàn thành mục đích đó, và dấn thân vào một con đường cũng đồng nghĩa với việc đã đi đến đích.

Do đó, nếu một người bạn trẻ tuổi của chân lý và cái đẹp hỏi tôi rằng làm thế nào, dẫu cho sự kháng cự của thời đại, anh ta có thể thỏa mãn khát vọng cao cả trong tim, tôi sẽ trả lời rằng: Hãy dẫn dắt thế giới nơi anh đang tác động hướng về điều thiện, và dòng chảy đều đặn, bình yên của thời gian sẽ mang lại kết quả. Anh đã trao cho nó hướng đi ấy nếu bằng sự dạy dỗ của mình, anh nâng tầm tư tưởng của nó hướng tới những điều tất yếu và vĩnh hằng; nếu bằng hành động hay tác phẩm của mình, anh biến cái tất yếu và vĩnh hằng thành đối tượng cho những khuynh hướng của nó. Tòa lâu đài của sự lầm lạc và mọi điều tùy tiện chắc chắn phải sụp đổ, và nó đã sụp đổ rồi, ngay khi anh chắc chắn rằng nó đang lung lay. Nhưng điều quan trọng là nó không chỉ lung lay ở con người bề ngoài mà còn ở cả con người bên trong. Hãy ấp ủ chân lý khải hoàn trong chốn thâm nghiêm khiêm nhường của trái tim anh; hãy ban cho nó một hình hài bằng xương bằng thịt thông qua cái đẹp, để chân lý không chỉ được trí năng tôn sỏn cúng kính, mà cảm xúc cũng có thể trìu mến nắm bắt được hình tướng của nó. Và để anh không tình cờ tước đoạt khỏi thực tại bên ngoài nguyên mẫu mà chính anh phải là kẻ cung cấp, chớ nên dấn thân vào chốn giao du nguy hiểm của nó trước khi anh tự tin trong tâm hồn rằng mình có một hộ vệ đắc lực được trang bị bởi bản chất lý tưởng. Hãy sống cùng thời đại của mình, nhưng đừng là tạo vật của nó; hãy lao động vì những đồng bào đương thời, nhưng hãy làm cho họ những gì họ cần, chứ không phải những gì họ tán dương. Không hề chia sẻ những lỗi lầm của họ, hãy chia sẻ hình phạt của họ với một sự nhẫn nhục cao quý, và cúi đầu trước cái ách mà họ thấy khó buông bỏ cũng như khó chịu đựng. Bằng sự kiên định khi anh khinh bỉ vận may của họ, anh sẽ chứng minh cho họ thấy rằng không phải vì hèn nhát mà anh chịu đựng những đau khổ của họ. Hãy hình dung họ trong tâm tưởng đúng như lẽ ra họ phải thế khi anh buộc phải tác động đến họ; nhưng hãy nhìn họ đúng như họ đang thế khi anh bị cám dỗ muốn hành động thay cho họ. Hãy tìm cách chiếm lấy sự đồng thuận của họ dựa trên phẩm giá của họ; nhưng để làm cho họ hạnh phúc, hãy dung thứ cho sự bất xứng của họ: nhờ thế, một mặt, sự cao thượng trong tim anh sẽ thắp lên ngọn lửa trong tim họ, và mặt khác, mục đích của anh sẽ không bị tiêu tan thành hư vô bởi sự bất xứng của họ. Sự nghiêm nghị trong các nguyên tắc của anh sẽ khiến họ phải dè chừng, nhưng trong lúc vui đùa họ vẫn sẽ dung nạp chúng. Gu thẩm mỹ của họ còn trong sáng hơn trái tim họ, và chính qua gu thẩm mỹ ấy mà anh phải nắm bắt kẻ trốn chạy đầy đa nghi này. Sẽ là vô ích nếu anh chiến đấu lại những châm ngôn của họ, vô ích nếu anh lên án hành động của họ; nhưng anh có thể thử bàn tay nhào nặn của mình lên thời gian rỗi của họ. Hãy xua đuổi sự thất thường, tính phù phiếm và thô tục khỏi chốn vui chơi của họ, rồi anh sẽ bất giác trục xuất chúng khỏi hành động của họ, và cuối cùng là khỏi cảm xúc của họ. Bất cứ nơi nào anh gặp họ, hãy bao bọc họ bằng những hình thái vĩ đại, cao cả và tinh tế; hãy nhân lên xung quanh họ những biểu tượng của sự hoàn hảo, cho đến khi ảo ảnh chiến thắng thực tại, và nghệ thuật chiến thắng tự nhiên.