Tất cả những thuộc tính khiến một vật thể mang tính thẩm mỹ đều có thể quy về bốn loại. Tùy theo sự khác biệt khách quan cũng như mối quan hệ khác nhau của chúng đối với chủ thể, các loại này mang lại cho các năng lực thụ động và chủ động của chúng ta những niềm vui không chỉ chênh lệch về cường độ mà còn cả về giá trị. Đây cũng là những loại có mức độ hữu ích không đồng đều đối với mục đích của nghệ thuật tạo hình: đó là cái dễ chịu, cái thiện, cái siêu việt và cái đẹp.

Trong bốn phạm trù này, chỉ có cái siêu việt và cái đẹp mới thực sự thuộc về nghệ thuật. Cái dễ chịu không xứng đáng với nghệ thuật, và cái thiện ít nhất cũng không phải là mục đích của nó; bởi vì mục đích của nghệ thuật là mang lại niềm vui, trong khi cái thiện — dù ta xét dưới góc độ lý thuyết hay thực tiễn — không thể và cũng không nên đóng vai trò là phương tiện thỏa mãn các nhu cầu của tính cảm tính. Cái dễ chịu chỉ làm thỏa mãn các giác quan, và nhờ đó nó phân biệt được với cái thiện, vốn chỉ làm thỏa mãn lý trí. Cái dễ chịu chỉ làm vui lòng thông qua chất liệu của nó, bởi vì chỉ có chất liệu mới có thể tác động đến các giác quan, trong khi tất cả những gì thuộc về hình thức thì chỉ có thể làm vui lòng lý trí. Quả thực, cái đẹp chỉ làm thỏa mãn thông qua trung gian của các giác quan, và chính điều này giúp nó phân biệt với cái thiện; nhưng nó lại làm thỏa mãn lý trí nhờ vào hình thức của mình, và đây là yếu tố phân biệt nó về bản chất với cái dễ chịu. Có thể nói rằng cái thiện làm vui lòng chỉ vì hình thức của nó hòa hợp với lý trí; cái đẹp làm vui lòng vì hình thức của nó có mối quan hệ tương đồng với lý trí; còn cái dễ chịu thì tuyệt đối không làm vui lòng bằng hình thức. Cái thiện được nhận thức bằng tư duy, cái đẹp bằng trực giác, và cái dễ chịu chỉ bằng các giác quan. Loại thứ nhất làm vui lòng qua khái niệm, loại thứ hai qua ý niệm, và loại thứ ba qua cảm giác vật chất.

Khoảng cách giữa cái thiện và cái dễ chịu là điều đập vào mắt rõ ràng nhất. Cái thiện mở rộng sự hiểu biết của chúng ta, bởi vì nó mang lại và hàm chứa một ý niệm về đối tượng của nó; niềm vui mà nó khiến ta cảm nhận được dựa trên một nền tảng khách quan, ngay cả khi bản thân niềm vui này chỉ là một trạng thái nhất định mà ta đang trải qua. Ngược lại, cái dễ chịu không tạo ra bất kỳ khái niệm nào về đối tượng của nó, và thực sự không dựa trên một nền tảng khách quan nào cả. Nó chỉ dễ chịu chừng nào còn được cảm nhận bởi chủ thể, và ý niệm về nó sẽ hoàn toàn biến mất ngay khi có một sự cản trở nào đó xuất hiện đối với tính dễ bị tác động của các giác quan, hoặc chỉ khi nó bị biến đổi. Đối với một người đang cảm thấy lạnh, cái dễ chịu sẽ là một luồng không khí ấm áp; nhưng chính con người ấy, vào cái nóng của mùa hè, lại đi tìm bóng râm và sự mát mẻ; và ta phải thừa nhận rằng trong cả hai trường hợp, anh ta đều phán đoán rất đúng.

Mặt khác, những gì mang tính khách quan thì hoàn toàn độc lập với chúng ta, và điều gì hôm nay có vẻ đúng đắn, hữu ích, hợp lý đối với chúng ta, thì (nếu phán đoán của ngày hôm nay được thừa nhận là đúng) vẫn phải có vẻ như vậy đối với chúng ta vào hai mươi năm sau. Nhưng phán đoán của chúng ta về cái dễ chịu lại thay đổi ngay khi trạng thái của chúng ta đối với đối tượng của nó thay đổi. Do đó, cái dễ chịu không phải là một thuộc tính của đối tượng; nó nảy sinh hoàn toàn từ các mối quan hệ giữa đối tượng đó với các giác quan của chúng ta, vì cấu tạo của các giác quan chính là điều kiện tất yếu của nó.

Ngược lại, cái thiện vốn dĩ đã tốt đẹp tựu trung, trước khi được biểu hiện trước chúng ta và trước khi được cảm nhận. Thuộc tính khiến nó làm say lòng người hiện hữu trọn vẹn trong chính nó mà không cần đến chủ thể của chúng ta, mặc dù niềm vui mà ta có được từ nó lại dựa trên năng lực cảm nhận những gì vốn có bên trong chúng ta. Vì thế, ta có thể nói rằng cái dễ chịu chỉ tồn tại vì nó được trải nghiệm, và ngược lại, cái thiện được trải nghiệm chính vì nó tồn tại.

Sự phân biệt giữa cái đẹp và cái dễ chịu, dẫu lớn đến đâu đi nữa, lại ít đập vào mắt hơn. Cái đẹp gần gũi với cái dễ chịu ở điểm này — rằng nó luôn phải được trình bày trước các giác quan, chừng nào nó chỉ làm say lòng người dưới tư cách là một hiện tượng. Nó lại gần gũi với cái dễ chịu ở chỗ nó không tạo ra cũng không hàm chứa bất kỳ khái niệm nào về đối tượng của mình. Nhưng mặt khác, nó lại tách biệt rõ rệt với cái dễ chịu, bởi vì nó làm say lòng người bằng hình thức mà nó được tạo ra, chứ không phải bằng bản chất của cảm giác vật chất. Chắc chắn rằng nó chỉ làm vui lòng chủ thể có lý trí chừng nào chủ thể đó đồng thời cũng là một chủ thể có cảm tính; nhưng đồng thời, nó cũng chỉ làm vui lòng chủ thể có cảm tính chừng nào kẻ đó cũng đồng thời là một chủ thể có lý trí. Cái đẹp không chỉ mang lại niềm vui cho cá nhân mà cho toàn thể nhân loại; và mặc dù nó chỉ rút ra sự tồn tại từ mối quan hệ với những sinh vật vừa có lý trí vừa có cảm tính, nó vẫn không kém phần độc lập trước mọi giới hạn kinh nghiệm của tính cảm tính, và nó vẫn giữ nguyên một thể ngay cả khi cấu tạo đặc thù của cá nhân bị biến đổi. Cái đẹp có điểm hoàn toàn chung với cái thiện chính là điểm giúp nó khác biệt với cái dễ chịu, và nó lại khác biệt với cái thiện chính ở điểm mà nó đến gần với cái dễ chịu.

Bằng từ "cái thiện", ta phải hiểu là thứ mà ở đó lý trí nhận ra sự tương thích với các quy luật lý thuyết và thực tiễn của mình. Nhưng cùng một đối tượng có thể hoàn toàn phù hợp với lý trí lý thuyết, mà đồng thời vẫn mâu thuẫn ở mức độ cao nhất với lý trí thực tiễn. Ta có thể không tán thành mục đích của một doanh nghiệp, nhưng vẫn ngưỡng mộ sự khéo léo của các phương tiện và mối quan hệ của chúng với mục đích được nhắm tới. Ta có thể khinh bỉ những niềm vui mà kẻ say đắm tửu sắc đặt làm mục đích cuộc đời hắn, nhưng vẫn ca ngợi sự khéo léo mà hắn thể hiện trong việc lựa chọn phương tiện, cùng kết quả logic mà hắn dùng để thực hiện các nguyên tắc của mình. Thứ làm vui lòng chúng ta chỉ bằng hình thức của nó thì chính là cái thiện, là cái thiện tuyệt đối và không có bất kỳ điều kiện nào, khi hình thức của nó đồng thời cũng là chất liệu của nó. Cái thiện cũng là một đối tượng của cảm tính, nhưng không phải là một cảm tính trực tiếp như cái dễ chịu, và cũng không phải là một cảm tính pha trộn như cái đẹp. Nó không khơi dậy khao khát như cái thứ nhất, cũng không khơi dậy sự vướng bận tình cảm như cái thứ hai. Ý niệm giản dị về cái thiện chỉ truyền cảm hứng kính trọng.

Sự khác biệt phân ranh giới giữa cái dễ chịu, cái thiện và cái đẹp đã được thiết lập như vậy, rõ ràng là cùng một đối tượng có thể xấu xí, khiếm khuyết, thậm chí bị từ chối về mặt đạo đức, nhưng vẫn có thể dễ chịu và làm vui lòng các giác quan; rằng một đối tượng có thể làm các giác quan chấn động, ghê tởm, nhưng vẫn là cái thiện, nghĩa là làm vui lòng lý trí; rằng một đối tượng có thể từ bản chất sâu thẳm nhất làm chấn động các giác quan đạo đức, nhưng vẫn làm thỏa mãn trí tưởng tượng đang chiêm ngắm nó, và thậm chí vẫn là cái đẹp. Đó là bởi vì mỗi một ý niệm này đều hứng thú với các năng lực khác nhau, và hứng thú theo những cách khác nhau.

Nhưng liệu chúng ta đã vét cạn được sự phân loại các thuộc tính thẩm mỹ chưa? Không, vẫn có những đối tượng đồng thời vừa xấu xí, vừa ghê tởm, lại vừa kinh hoàng đối với các giác quan, những thứ không làm cho sự hiểu biết thấy hài lòng, cũng chẳng có chút trọng lượng nào đối với phán đoán đạo đức, thế nhưng những đối tượng ấy vẫn cứ làm say lòng người; quả thực là làm say lòng đến mức chúng ta sẵn sàng hy sinh niềm vui của các giác quan này và của sự hiểu biết để tựu trung đổi lấy sự thưởng ngoạn những đối tượng đó. Không có gì hấp dẫn hơn trong tự nhiên bằng một phong cảnh đẹp, được soi rọi bởi ánh sáng tía của buổi chiều tà. Sự phong phú đa dạng của các đối tượng, những đường nét mềm mại, sự đan xen của ánh sáng làm thay đổi vô tận diện mạo cảnh vật, những làn hơi nước nhẹ nhàng bao bọc lấy những vật thể ở xa — tất cả hòa quyện vào nhau làm say đắm các giác quan; và để gia tăng niềm vui cho chúng ta, lại có thêm tiếng róc rách dịu êm của một ngọn thác, tiếng hót của những chú sơn ca, một khúc nhạc du dương. Chúng ta phó mặc bản thân cho một cảm giác tĩnh lặng dịu dàng, và trong khi các giác quan của chúng ta, được chạm đến bởi sự hòa hợp của màu sắc, hình khối và âm thanh, trải nghiệm cái dễ chịu ở mức độ cao nhất, thì tâm trí lại được hoan hỉ bởi dòng chảy ý tưởng phong phú và dễ dàng, trái tim ngập tràn những xúc cảm trào dâng tựa thác lũ. Bỗng nhiên, một cơn bão kéo đến, làm tối sầm bầu trời và toàn bộ phong cảnh, vượt qua và làm im bặt mọi âm thanh khác, đồng thời bất thợc tước đi của chúng ta mọi niềm vui. Những đám mây đen vây kín đường chân trời; tiếng sấm nổ đinh tai nhức óc. Tia chớp này nối tiếp tia chớp kia. Thị giác và thính giác của chúng ta bị tác động theo cách ghê rợn nhất. Ánh chớp dường như chỉ để bày biện cho chúng ta thấy rõ hơn những điều kinh hoàng của màn đêm: chúng ta nhìn thấy dòng điện phóng xuống, phải, chúng ta bắt đầu sợ rằng nó có thể giáng vào mình. Chà, điều đó không ngăn cản được việc chúng ta tin rằng mình đã đạt được nhiều hơn là mất đi qua sự đổi thay ấy; tất nhiên là tôi xin loại trừ những kẻ mà sự hoảng sợ đã tước đi mọi sự tự do trong phán đoán. Một mặt, chúng ta bị cuốn hút một cách mạnh mẽ về phía cảnh tượng khủng khiếp này, dẫu mặt khác nó lại làm tổn thương và xua đuổi các giác quan của chúng ta, và chúng ta dừng lại trước nó với một cảm giác mà ta không thể gọi đúng là niềm vui, nhưng là một thứ mà ta thường ưa chuộng hơn nhiều so với niềm vui. Tuy nhiên, cảnh tượng mà tự nhiên bày ra trước mắt chúng ta lúc đó tự thân nó mang tính hủy diệt nhiều hơn là tốt đẹp (dù sao đi nữa, chúng ta hoàn toàn không cần phải nghĩ đến sự hữu ích của một cơn bão để có thể tận hưởng hiện tượng này), tự thân nó xấu xí nhiều hơn là đẹp đẽ, vì bóng tối che khuất đi tất cả những hình ảnh mà ánh sáng mang lại vốn không thể tự thân là một điều dễ chịu; và những tiếng gầm vang đột ngột làm rung chuyển bầu không khí của tiếng sấm, những tia chớp lóe lên bất thợc khi luồng điện xé toạc mây trời — tất cả đều đi ngược lại một trong những điều kiện thiết yếu của cái đẹp, vốn không mang theo bất kỳ điều gì đột ngột hay bạo liệt. Hơn nữa, hiện tượng này, nếu ta chỉ xét đến các giác quan của mình, thì mang tính đau đớn nhiều hơn là dễ chịu, vì các dây thần kinh thị giác và thính giác của chúng ta lần lượt bị căng thẳng một cách đau đớn, rồi sau đó lại bị thả lỏng không kém phần bạo liệt bởi sự luân phiên giữa ánh sáng và bóng tối, giữa tiếng nổ của sấm sét và sự tĩnh lặng. Và dẫu cho có tất cả những nguyên nhân gây khó chịu ấy, một cơn bão vẫn là một hiện tượng đầy hấp dẫn đối với bất kỳ ai không sợ nó.

Một ví dụ khác. Giữa một vùng đồng bằng xanh tươi và mỉm cười trồi lên một gò đất trọc lơ và cằn cỗi, che khuất tầm nhìn của một phần phong cảnh. Ai nấy đều ao ước gò đất này biến đi cho rồi vì nó làm lu mờ đi vẻ đẹp của toàn bộ phong cảnh. Chà, hãy tưởng tượng gò đất này cứ cao lên, cao lên mãi, mà thực ra không hề thay đổi hình dáng, vẫn giữ nguyên những tỷ lệ giữa chiều rộng và chiều cao dẫu ở một quy mô lớn hơn. Trước hết, ấn tượng khó chịu của chúng ta sẽ chỉ tăng lên cùng với chính gò đất đó, vốn sẽ càng đập vào mắt nhiều hơn và càng trở nên ghê tởm hơn. Nhưng hãy tiếp tục; hãy nâng nó cao gấp đôi một ngọn tháp, và một cách vô thức, cảm giác khó chịu sẽ tự xóa nhòa để nhường chỗ cho một cảm giác hoàn toàn khác. Cuối cùng, ngọn đồi đã trở thành một ngọn núi, một ngọn núi cao đến mức đôi mắt chúng ta hoàn toàn không thể thâu tóm nó trong một cái nhìn. Có một đối tượng còn táo bạo hơn cả vùng đồng bằng mỉm cười bao quanh nó, và ấn tượng mà nó tạo ra mang một bản chất khiến chúng ta sẽ phải tiếc nuối nếu đổi lấy bất kỳ ấn tượng nào khác, dẫu cho nó có đẹp đẽ đến nhường nào. Giờ đây, hãy giả sử ngọn núi này bị nghiêng ngả, với độ dốc khiến ta có thể mong chờ nó sụp đổ xuống bất cứ phút giây nào, thì ấn tượng trước đó sẽ trở nên phức tạp hơn bởi một ấn tượng khác: sự kinh hoàng sẽ hòa quyện vào đó: bản thân đối tượng sẽ lại càng trở nên hấp dẫn hơn. Nhưng giả sử có thể chống đỡ ngọn núi nghiêng này bằng một ngọn núi khác, thì sự kinh hoàng sẽ biến mất, và cùng với nó là phần lớn niềm vui mà ta từng trải nghiệm. Giả sử rằng bên cạnh ngọn núi này có thêm bốn hoặc năm ngọn núi khác, mà mỗi ngọn lại thấp hơn một phần tư hoặc một phần năm so với ngọn đứng ngay sát sau nó; ấn tượng ban đầu mà chiều cao của một ngọn núi gợi lên trong chúng ta sẽ bị suy yếu đáng kể. Một điều gì đó tương tự như vậy sẽ diễn ra nếu bản thân ngọn núi bị cắt thành mười hay mười hai bậc thang nhỏ dần đều đặn; hoặc giả như nó được trang trí nhân tạo bằng các đồn điền cây cối. Thoạt đầu, chúng ta không bắt ngọn núi chịu bất kỳ thao tác nào khác ngoài việc gia tăng kích thước của nó, để mặc nó y nguyên như cũ mà không làm thay đổi hình dáng; và hoàn cảnh đơn giản này đã đủ để biến một đối tượng dửng dưng hoặc thậm chí khó chịu thành một thứ làm thỏa mãn đôi mắt. Bằng thao tác thứ hai, đối tượng được phóng to này đồng thời đã trở thành một đối tượng gây kinh hoàng; và niềm vui mà chúng ta tìm thấy khi chiêm ngưỡng nó lại càng lớn hơn. Cuối cùng, bằng thao tác cuối cùng mà chúng ta thực hiện, chúng ta đã làm giảm bớt sự kinh hoàng do cảnh tượng của nó gây ra, và niềm vui cũng suy giảm theo chừng đó. Chúng ta đã làm giảm bớt theo chủ quan ý niệm về chiều cao của nó, hoặc bằng cách phân tán sự chú ý của người quan sát giữa nhiều đối tượng, hoặc bằng cách trao cho đôi mắt — thông qua những ngọn núi nhỏ hơn này được đặt sát cạnh ngọn núi lớn — một thước đo để có thể nắm bắt chiều cao của ngọn núi một cách dễ dàng hơn. Do đó, cái vĩ đại và cái khủng khiếp tự thân chúng trong một số trường hợp có thể là cội nguồn của niềm vui thẩm mỹ.

Trong thần thoại Hy Lạp không có bức tranh nào khủng khiếp hơn, và đồng thời cũng gớm ghiếc hơn, bằng các Nữ thần Báo thù, hay Erinyes, rời bỏ âm phủ để lao vào cuộc truy đuổi một kẻ tội phạm. Khuôn mặt co rúm và nhăn nhở một cách đáng sợ, thân hình da bọc xương, đầu đội những con rắn thay cho mái tóc — tất cả những điều đó làm đảo lộn các giác quan của chúng ta cũng như xúc phạm thị hiếu của chúng ta. Tuy nhiên, khi những con quái vật ấy được tái hiện trước mắt chúng ta trong cuộc truy đuổi Orestes, kẻ sát hại chính mẹ mình, khi chúng được cho thấy đang múa may những ngọn đuốc trên tay và săn lùng con mồi của mình, không một phút giây hòa bình hay hưu chiến, từ xứ sở này sang xứ sở khác, cho đến khi cuối cùng, cơn thịnh nộ của công lý đã được xoa dịu, chúng tự nhận chìm mình vào vực thẳm của âm phủ; khi ấy, chúng ta dừng lại trước bức tranh với một nỗi kinh hoàng pha lẫn niềm vui. Nhưng không chỉ sự cắn rứt lương tâm của một kẻ tội phạm được nhân cách hóa bởi các Nữ thần Báo thù, mà ngay cả những hành vi bất chính của hắn, phải, ngay cả việc thực hiện tội ác tày trời ngoài đời thực, cũng có thể làm chúng ta vui lòng trong một tác phẩm nghệ thuật. Medea trong vở kịch bi tráng Hy Lạp; Clytemnestra, kẻ tước đoạt sinh mạng của chồng mình; Orestes, kẻ sát hại mẹ ruột, làm tâm hồn chúng ta tràn ngập sự kinh hoàng lẫn niềm vui. Ngay cả trong đời thực, những đối tượng dửng dưng và thậm chí ghê rợn hoặc đáng sợ cũng bắt đầu thu hút sự chú ý của chúng ta ngay thời điểm chúng tiến sát đến sự quái đản hoặc khủng khiếp. Một kẻ hoàn toàn tầm thường và vô nghĩa sẽ bắt đầu làm chúng ta vui lòng ngay khoảnh khắc một cơn cuồng nộ bạo liệt — thứ vốn dĩ chẳng hề nâng cao giá trị cá nhân của hắn — biến hắn thành một đối tượng của nỗi sợ hãi và kinh hoàng, cũng giống như một đối tượng tầm thường, vô nghĩa bỗng trở thành cội nguồn của niềm vui thẩm mỹ đối với chúng ta ngay giây phút chúng ta phóng đại nó đến mức nó đe dọa vượt ra ngoài khả năng nhận thức của chúng ta. Một kẻ xấu xí lại càng trở nên xấu xí hơn bởi cơn giận dữ, thế nhưng chính trong những trào dâng của cơn giận dữ đó, miễn là nó chuyển biến thành cái khủng khiếp chứ không phải cái buồn cười, kẻ đó sẽ mang lại cho chúng ta nhiều hứng thú nhất. Nhận xét này thậm chí mở rộng đến cả loài vật. Một con bò cày kéo, một con ngựa kéo xe, một con chó, vốn là những vật quen thuộc; nhưng hãy kích động con bò đực này vào trận chiến, làm nổi giận con ngựa vốn rất hiền hòa này, hoặc hình dung ra con chó này đang làm mồi cho căn bệnh dại; lập tức những con vật này được nâng lên hàng những đối tượng thẩm mỹ, và chúng ta bắt đầu nhìn ngắm chúng với một cảm giác bén rễ ở biên giới của niềm vui và sự kính trọng. Xu hướng hướng về cái bi thương — một xu hướng chung của mọi con người — sức mạnh của tình cảm đồng cảm — thứ sức mạnh buộc chúng ta trong tự nhiên phải ước ao được chứng kiến sự đau khổ, nỗi kinh hoàng, sự hoang mang, thứ có rất nhiều sức hút đối với chúng ta trong nghệ thuật, khiến chúng ta đổ xô đến nhà hát, khiến chúng ta tìm thấy rất nhiều niềm vui trong việc họa lại những bất hạnh lớn lao — tất cả những điều này làm chứng cho cội nguồn thứ tư của niềm vui thẩm mỹ, thứ mà cả cái dễ chịu, cái thiện, hay cái đẹp đều không đủ khả năng sản sinh ra.

Tất cả những ví dụ mà tôi viện dẫn cho đến nay đều có điểm chung này — rằng cảm xúc chúng khơi dậy trong chúng ta dựa trên một cái gì đó mang tính khách quan. Trong tất cả các hiện tượng này, chúng ta nhận được ý niệm về một thứ "vượt quá, hoặc đe dọa vượt quá năng lực nhận thức của các giác quan chúng ta, hoặc năng lực chống chịu của chúng"; tuy nhiên, nó chưa đi xa đến mức làm tê liệt hai năng lực này, hay đến mức khiến chúng ta ra nông nỗi bất lực trong việc cố gắng nhận thức đối tượng hoặc chống lại ấn tượng mà nó tạo ra trên chúng ta. Ẩn chứa trong các hiện tượng là một sự phức hợp mà chúng ta không thể truy nguyên về thể thống nhất nếu không đẩy năng lực trực giác đến tận giới hạn xa nhất của nó.

Chúng ta mang trong đầu ý niệm về một sức mạnh mà khi đứng trước nó, sức mạnh của chính chúng ta tan biến, và dẫu thế chúng ta vẫn bị buộc phải đem so sánh nó với sức mạnh của bản thân. Hoặc đó là một đối tượng vừa hiện diện vừa che giấu bản thân trước năng lực trực giác của chúng ta, và nó thôi thúc chúng ta nỗ lực hình dung nó trong tâm trí, mà không để lại chút không gian hy vọng nào rằng khát vọng này sẽ được thỏa mãn; hoặc nói cho cùng, đó là một đối tượng dường như vươn lên như một kẻ thù, chống lại cả sự tồn tại của chúng ta — khiến chúng ta, có thể nói vậy, phải khiêu chiến, và khiến chúng ta lo lắng về kết cục. Trong tất cả các ví dụ đã viện dẫn, một cách tương tự, ta cũng nhìn thấy rõ ràng tác động y hệt lên năng lực cảm xúc. Tất cả đều ném tâm hồn chúng ta vào một sự bồn chồn lo lắng và làm căng cứng những dây cót của nó. Một sự trang nghiêm nhất định — thậm chí có thể vươn lên tầm hoan hỉ thiêng liêng — chiếm lĩnh tâm hồn chúng ta, và trong khi các cơ quan của chúng ta bộc lộ những dấu hiệu rõ rệt của sự lo âu nội tại, tâm trí chúng ta lại thu mình qua sự chiêm nghiệm, và dường như tìm thấy một chỗ dựa trong ý thức cao hơn về sức mạnh và phẩm giá độc lập của chính nó. Ý thức về bản thân này phải luôn chiếm ưu thế để cái vĩ đại và cái rợn ngợp có thể mang lại giá trị thẩm mỹ cho chúng ta. Ấy là vì đứng trước những cảnh tượng như thế này, tâm hồn cảm thấy được truyền cảm hứng và vươn lên trên chính mình, nên chúng được định danh dưới cái tên "cái siêu việt", dẫu cho bản thân các sự vật ấy xét về mặt khách quan hoàn toàn không hề siêu việt; và hậu quả là, sẽ chính xác hơn nếu nói rằng chúng mang tính nâng đỡ thay vì gọi chúng tự thân là cao cả hay siêu việt.

Để một đối tượng được gọi là siêu việt, nó phải nằm trong thế đối lập với tính cảm tính của chúng ta. Nhìn chung, người ta chỉ có thể hình dung ra hai mối quan hệ khác nhau giữa các đối tượng và tính cảm tính của chúng ta, và do đó, phải có hai loại sức kháng cự. Chúng phải hoặc được xem xét như những đối tượng mà từ đó chúng ta muốn rút ra tri thức, hoặc phải được nhìn nhận như một cỗ sức mạnh mà ta đem so sánh với sức mạnh của chính mình. Dựa trên sự phân chia này, có hai loại cái siêu việt: cái siêu việt của tri thức và cái siêu việt của sức mạnh. Hơn nữa, các năng lực cảm tính chỉ đóng góp cho tri thức bằng cách nắm bắt một chất liệu cho sẵn, và đặt sự phức hợp của nó nằm cạnh nhau trong không gian và thời gian.

Còn việc mổ xẻ thuộc tính phức hợp này và phân loại chúng, đó là công việc của sự hiểu biết chứ không phải của trí tưởng tượng. Chỉ đối với sự hiểu biết thì tính đa dạng mới tồn tại: còn đối với trí tưởng tượng (được xem xét đơn thuần như một năng lực cảm tính) thì chỉ có sự đồng nhất, và do đó, chỉ có số lượng của những thứ đồng nhất (số lượng chứ không phải phẩm chất) mới có thể tạo ra cội nguồn cho bất kỳ sự khác biệt nào giữa nhận thức cảm tính của các hiện tượng. Do đó, để năng lực hình dung sự vật bằng cảm tính lâm vào cảnh bất lực trước một đối tượng, điều bắt buộc là đối tượng ấy phải vượt quá sức chứa của trí tưởng tượng chúng ta về mặt số lượng.