Tôi đã lưu ý ở phần đầu của bức thư trước rằng có một trạng thái kép của tính khả định và một trạng thái kép của sự định hình. Và giờ đây tôi có thể làm sáng tỏ mệnh đề này.

Tâm trí chỉ có thể được định hình — tức là có khả năng được định hình — chừng nào nó chưa bị định hình; tuy nhiên, nó cũng có khả năng được định hình chừng nào nó chưa bị định hình một cách độc quyền; nghĩa là, nếu sự định hình của nó không bị giới hạn. Trạng thái đầu tiên chỉ là sự thiếu vắng sự định hình — nó không có giới hạn, bởi vì nó không có hiện thực; nhưng trạng thái thứ hai, tính khả định thẩm mỹ, không có giới hạn, bởi vì nó hợp nhất toàn bộ hiện thực.

Tâm trí được định hình, chừng nào nó chỉ bị giới hạn; nhưng nó cũng được định hình bởi vì nó tự giới hạn bằng năng lực tuyệt đối của chính mình. Nó rơi vào trường hợp thứ nhất khi nó cảm nhận, và ở trường hợp thứ hai khi nó suy nghĩ. Theo đó, cấu trúc thẩm mỹ đối với tính khả định cũng giống như tư duy đối với sự định hình. Trạng thái sau là một sự phủ định xuất phát từ sự trọn vẹn nội tại và vô hạn, còn trạng thái trước là sự giới hạn xuất phát từ năng lực nội tại vô hạn. Cảm giác và tư duy giao nhau tại một điểm duy nhất, tâm trí được định hình trong cả hai trạng thái, con người trở thành một cái gì đó và tồn tại — dù là cá nhân hay nhân vị — bằng sự loại trừ; trong các trường hợp khác, hai năng lực này cách biệt nhau một khoảng cách vô tận. Cũng theo cách đó, tính khả định thẩm mỹ tiếp xúc với sự thiếu vắng định hình thuần túy tại một điểm duy nhất, bởi cả hai đều loại trừ mọi sự tồn tại được định hình rõ rệt, do đó ở mọi điểm khác đều là không có gì và là tất cả, và vì thế khác biệt nhau một cách vô tận. Do đó, nếu trạng thái sau, trong sự vắng bóng định hình do sự thiếu hụt, được hình dung như một sự vô tận trống rỗng, thì sự tự do định hình của thẩm mỹ, vốn tạo nên đối trọng đích thực cho trạng thái trước, có thể được coi là một sự vô tận hoàn chỉnh; một hình dung hoàn toàn phù hợp với những lời dạy của các cuộc khảo sát trước.

Do đó, con người chẳng là gì trong trạng thái thẩm mỹ, nếu người ta chú ý đến kết quả đơn lẻ thay vì toàn bộ năng lực, và nếu chúng ta chỉ nhìn nhận sự vắng mặt hoặc thiếu vắng của mọi sự định hình đặc biệt. Vì vậy, chúng ta phải tỏ ra công bằng với những ai tuyên bố rằng cái đẹp, cùng với khuynh hướng mà nó đặt tâm trí vào đó, là hoàn toàn dửng dưng và vô ích đối với nhận thức và cảm xúc. Họ hoàn toàn đúng; bởi vì chắc chắn rằng cái đẹp không mang lại một kết quả riêng biệt, đơn lẻ nào, dù là cho trí năng hay cho ý chí; nó không thực hiện một mục đích trí tuệ hay luân lý đơn lẻ nào; nó không khám phá ra chân lý nào, không giúp chúng ta hoàn thành một bổn phận đơn lẻ nào, và tóm lại, nó cũng chẳng thích hợp hơn trong việc tạo dựng nhân cách hay làm minh mẫn đầu óc. Theo đó, giá trị cá nhân của con người, hay phẩm giá của họ, chừng nào điều này chỉ phụ thuộc vào chính họ, vẫn hoàn toàn chưa được định hình bởi nền văn hóa thẩm mỹ, và không có gì hơn đạt được ngoài việc, từ phía tự nhiên, con người được tạo thuận lợi để tự mình quyết định điều mình muốn; rằng sự tự do để trở thành con người đúng ra phải thế được trả lại hoàn toàn cho họ.

Nhưng bằng cách này, một điều vô hạn đã đạt được. Song ngay khi chúng ta nhớ rằng sự tự do bị tước đoạt khỏi con người bởi sự ép buộc một chiều của tự nhiên trong cảm giác, và bởi sự lập pháp độc quyền của lý trí trong tư duy, chúng ta phải coi năng lực được trả lại cho con người nhờ khuynh hướng thẩm mỹ là món quà cao quý nhất trong tất cả, là món quà của nhân tính. Tôi thừa nhận rằng con người sở hữu năng lực hướng tới nhân tính này, trước mọi sự định hình xác định mà họ có thể rơi vào. Nhưng trên thực tế, họ đánh mất nó với mỗi trạng thái được định hình mà họ bước vào; và nếu họ muốn chuyển sang một trạng thái đối lập, nhân tính trong mọi trường hợp phải được trả lại cho họ thông qua đời sống thẩm mỹ.

Do đó, việc gọi cái đẹp là người sáng tạo thứ hai của chúng ta không chỉ là một quyền tự do của thi ca, mà còn là một điều hoàn toàn chính xác về mặt triết học. Điều này cũng không mâu thuẫn với thực tế rằng cái đẹp chỉ làm cho chúng ta có thể đạt được và hiện thực hóa nhân tính, chứ để mặc điều đó cho ý chí tự do của chúng ta. Bởi vì trong việc này, cái đẹp hành động chung với người sáng tạo nguyên thủy của chúng ta là tự nhiên, vốn không ban tặng cho chúng ta điều gì hơn ngoài năng lực hướng tới nhân tính này, nhưng lại để mặc việc sử dụng nó cho sự quyết định của chính ý chí chúng ta.