Có những khoảnh khắc trong đời, tự nhiên khơi gợi trong ta một thứ tình yêu cùng niềm xúc cảm kính trọng, không phải vì thiên nhiên làm vui lòng các giác quan của ta, hay vì nó thỏa mãn trí tuệ hoặc khiếu thẩm mỹ của ta (thường thì điều ngược lại mới xảy ra), mà đơn giản chỉ vì đó là tự nhiên. Cảm giác này thường xuất hiện khi ta ngắm nhìn thiên nhiên qua cỏ cây, vương quốc khoáng sản, chốn điền viên; hay khi ta quan sát bản tính con người, ở trẻ thơ, trong phong thái của người nhà quê và các dân tộc nguyên thủy. Bất kỳ ai có tâm hồn tinh tế, miễn là còn có cảm xúc, đều trải nghiệm điều này khi bước ra dưới vòm trời rộng mở, khi sống ở miền thôn dã, hoặc khi dừng chân chiêm ngưỡng những di tích của thời cổ đại; nói tóm lại, khi thoát khỏi những hoàn cảnh và mối quan hệ nhân tạo, họ bỗng thấy mình đối mặt trực diện với thiên nhiên. Niềm hứng thú này, vốn thường được tôn lên đến mức trở thành một nhu cầu, chính là lời giải thích cho rất nhiều sở thích của chúng ta đối với hoa cỏ và muôn thú, sự ưa chuộng các khu vườn theo phong cách tự nhiên, tình yêu dành cho những chuyến dạo chơi, cho thôn quê cùng những con người sinh sống nơi đó, cũng như cho vô số vật phẩm bắt nguồn từ một thời đại xa xôi, v.v. Ta coi đó là điều hiển nhiên rằng không có sự giả tạo nào tồn tại trong chuyện ấy, và hơn thế nữa, không có thứ lợi ích ngẫu nhiên nào xen vào. Thế nhưng, loại tình cảm mà ta dành cho thiên nhiên này chỉ có thể khả thi dưới hai điều kiện. Thứ nhất, đối tượng khơi gợi cảm xúc ấy ở ta thực sự phải là tự nhiên, hoặc là thứ gì đó mà ta đinh ninh là tự nhiên; thứ hai, đối tượng ấy phải mang ý nghĩa trọn vẹn của từ chất phác, nghĩa là thể hiện toàn bộ sự đối lập giữa tự nhiên và nghệ thuật, với mọi lợi thế hoàn toàn nghiêng về phía tự nhiên. Ngay khi điều kiện thứ hai này kết hợp với điều kiện thứ nhất, và chỉ khi ấy, thiên nhiên mới mang lấy bản chất của sự chất phác.

Được nhìn nhận như vậy, thiên nhiên đối với chúng ta chẳng qua là sự tồn tại trong mọi sự tự do vốn có; nó là cấu trúc của muôn loài tựu trung lại trong chính bản thân chúng; nó là sự tồn tại tự thân chiếu theo các quy luật đích thực và bất biến của mình.

Việc chúng ta phải có quan niệm này về thiên nhiên là điều hoàn toàn cần thiết để có thể nuôi dưỡng hứng thú đối với các hiện tượng kiểu này. Nếu ta tưởng tượng ra một bông hoa nhân tạo được mô phỏng hoàn hảo đến mức mang đầy đủ diện mạo của tự nhiên và tạo ra ảo giác trọn vẹn nhất, hoặc nếu ta mường tượng sự mô phỏng nét chất phác được đẩy lên đến tận cùng, thì ngay khoảnh khắc ta phát hiện ra đó chỉ là một bản sao, cảm giác mà tôi vừa nhắc đến sẽ bị phá hủy hoàn toàn. Do đó, hiển nhiên rằng loại thỏa mãn mà thiên nhiên mang lại cho ta không phải là sự thỏa mãn của khiếu thẩm mỹ, mà là sự thỏa mãn của ý thức đạo đức; bởi vì nó được sản sinh thông qua một ý niệm chứ không phải xuất phát trực tiếp từ đơn thuần một sự thực trực giác: theo đó, nó hoàn toàn không bị quyết định bởi các mức độ đẹp khác nhau trong hình khối. Vì suy cho cùng, có gì đặc biệt quyến rũ ở một bông hoa có vẻ ngoài bình thường, một con suối, một hòn đá phủ rêu, tiếng chim hót, hay tiếng ong vo ve, v.v.? Điều gì có thể trao cho những đối tượng này quyền được ta yêu mến? Không phải tự bản thân những sự vật ấy; mà là một ý niệm do chúng đại diện mà ta đem lòng yêu mến ở chúng. Ta yêu nơi chúng sự sống cùng hoạt động tiềm ẩn của nó, những hiệu ứng được tạo ra một cách bình yên bởi chính các sinh thể, sự tồn tại dưới những quy luật đích thực của chúng, tính tất yếu sâu thẳm của vạn vật, và sự thống nhất vĩnh cửu trong bản tính của chúng.

Những đối tượng làm ta say đắm ấy chính là những gì chúng ta từng là, và là những gì một ngày nào đó ta buộc phải trở thành. Chúng ta từng là tự nhiên như chúng đang là; và nền văn hóa, khi tuân theo con đường của lý trí và tự do, phải đưa chúng ta trở về với tự nhiên. Theo đó, những đối tượng này chính là hình ảnh về tuổi thơ đã vĩnh viễn trôi qua của chúng ta — tuổi thơ sẽ mãi mãi vô cùng thân thiết với chúng ta, và nhờ thế chúng truyền vào lòng ta một nỗi u hoài man mác; đồng thời chúng cũng là hình ảnh về sự hoàn thiện cao cả nhất của ta trong thế giới lý tưởng, từ đó khơi dậy trong ta niềm xúc cảm siêu việt.

Nhưng sự hoàn mỹ của những đối tượng này không phải là công trạng thuộc về chúng, bởi đó không phải là kết quả từ sự tự do lựa chọn của chúng. Thế nên chúng mang lại cho ta một niềm vui vô cùng đặc biệt, khi trở thành những hình mẫu cho ta mà không hề mang lại chút mặc cảm nhục nhã nào. Nó tựa như sự hiển hiện không ngừng của thần thánh bao quanh ta, vỗ về mà không làm ta lóa mắt. Chính nét đặc trưng cấu thành bản chất của chúng lại là điều còn thiếu ở chúng ta để làm ta trở nên trọn vẹn; và điều phân biệt chúng ta với chúng lại chính là những gì chúng còn thiếu để trở thành thần thánh. Chúng ta có tự do còn chúng thì bị ràng buộc bởi tính tất yếu; chúng ta thay đổi còn chúng vẫn y nguyên. Giờ đây, chỉ khi hai điều kiện này kết hợp lại, khi ý chí tự nguyện phục tùng các quy luật của tính tất yếu, và khi giữa muôn vàn biến đổi mà trí tưởng tượng có thể chịu đựng, lý trí vẫn duy trì được quyền uy của mình — thì khi đó, cái thần thánh hoặc cái lý tưởng mới được tỏ bày. Bằng cách ấy, ta hằng nhận ra nơi chúng thứ mà ta không có, nhưng là thứ mà ta liên tục bị thúc đẩy phải vươn tới; thứ mà ta không bao giờ với tới được, nhưng ta có thể hy vọng đến gần thông qua sự tiến bộ không ngừng. Và ta nhận thức được ở bản thân một lợi thế mà chúng còn thiếu, nhưng là thứ mà một số trong số chúng — những sinh thể bị tước mất lý trí — hoàn toàn không thể chia sẻ, và những kẻ khác, chẳng hạn như trẻ em, chỉ có thể một ngày nào đó có phần bằng cách đi theo con đường của chúng ta. Nhờ đó, chúng mang lại cho ta cảm giác tuyệt diệu nhất về bản tính con người chúng ta, tựa như một ý niệm, dẫu rằng khi đặt trong mối quan hệ với từng trạng thái xác định của bản tính chúng ta, chúng không khỏi khiến ta phải hổ thẹn.

Vì niềm hứng thú này đối với thiên nhiên được xây dựng trên một ý niệm, nên nó chỉ có thể biểu hiện ở một tâm hồn có khả năng nhận thức ý niệm, nghĩa là một tâm hồn có đạo đức. Đối với đại đa số đông đảo, nó chẳng qua chỉ là sự ra vẻ thuần túy; và cái thị hiếu mang tính cảm lụy đang lan rộng khắp nơi vào thời đại chúng ta, tự bộc lộ, đặc biệt kể từ khi xuất hiện một số cuốn sách, qua những chuyến du ngoạn và hành trình đượm vẻ cảm lụy, qua những khu vườn mang phong cách cảm lụy, và những thú tiêu khiển tương tự — cái thị hiếu này hoàn toàn không chứng minh được rằng sự tinh tế đích thực của cảm giác đã trở nên phổ biến. Tuy nhiên, chắc chắn rằng thiên nhiên sẽ luôn tạo ra phần nào ấn tượng này, ngay cả đối với những trái tim vô cảm nhất, bởi vì tất cả những gì cần thiết cho điều này là khuynh hướng hoặc năng khiếu đạo đức, vốn là thứ chung cho mọi con người. Bởi vì mọi người, dẫu hành động của họ có trái ngược đến đâu với sự chất phác và tính chân thật của tự nhiên, thì trong tư tưởng của họ vẫn được kéo trở về với nó. Sự nhạy cảm này trong mối liên hệ với thiên nhiên được biểu hiện một cách đặc biệt và mạnh mẽ nhất ở phần lớn mọi người, khi gắn liền với những loại đối tượng có mối quan hệ mật thiết với chúng ta, và là những thứ buộc ta phải nhìn sâu hơn vào chính mình, cho ta thấy rõ hơn những gì ở bên trong ta đã rời xa tự nhiên; chẳng hạn, khi gắn liền với trẻ em, hoặc với các dân tộc đang ở trong giai đoạn ấu trĩ. Thật là sai lầm khi cho rằng chỉ có ý niệm về sự yếu đuối của trẻ thơ mới khiến ta, trong những khoảnh khắc nào đó, dán đôi mắt ngập tràn cảm xúc vào chúng. Điều này có thể đúng với những kẻ, khi đối diện với một sinh linh yếu ớt, quen cảm nhận chẳng gì ngoài sự ưu việt của chính mình. Nhưng cảm giác mà tôi đang nói tới chỉ được trải nghiệm trong một khuynh hướng đạo đức vô cùng đặc biệt, và cũng không được nhầm lẫn nó với cảm giác thức tỉnh trong ta bởi sự hiếu động vui tươi của trẻ nhỏ. Cảm giác mà tôi đề cập có xu hướng hạ thấp lòng tự ái của chúng ta hơn là ve vuốt nó; và nếu nó mang lại cho ta ý niệm về một lợi thế nào đó, thì lợi thế ấy dẫu sao cũng không thuộc về phía chúng ta.

Ta xúc động khi đứng trước tuổi thơ, nhưng không phải vì từ đỉnh cao của sức mạnh và sự hoàn thiện, ta buông một cái nhìn thương hại xuống nó; trái lại, chính là vì từ đáy sâu của sự bất lực — mà cảm giác ấy không thể tách rời khỏi trạng thái thực tại và định hình mà ta đã đạt tới — ta ngước mắt nhìn lên khả năng vươn tới và sự ngây thơ thuần khiết của đứa trẻ. Cảm giác mà ta trải nghiệm khi ấy quá rõ ràng là đượm buồn để ta có thể nhầm lẫn nguồn cội của nó. Ở đứa trẻ, tất cả đều là tiềm năng và định hướng; ở chúng ta, tất cả đều ở trạng thái của một sự việc đã hoàn tất, đã định hình, và sự hoàn tất ấy luôn đứng thấp hơn định hướng một khoảng cách vô tận. Hệ quả là đứa trẻ đối với ta tựa như sự biểu hiện của cái lý tưởng; tất nhiên không phải là cái lý tưởng theo cách ta đã hiện thực hóa nó, mà là cái lý tưởng đúng như định hướng của ta cho phép; và hệ quả là, hoàn toàn không phải ý niệm về sự nghèo nàn hay những trở ngại của nó khiến ta trải qua niềm xúc cảm khi đối diện với đứa trẻ; trái lại, chính là ý niệm về sức mạnh thuần khiết và tự do của nó, về sự toàn vẹn và vô tận trong bản thể của nó. Đây chính là lý do vì sao, trong mắt mọi con người có đạo đức và nhạy cảm, đứa trẻ sẽ luôn là một điều thiêng liêng; ý tôi là một đối tượng mà qua sự vĩ đại của một ý niệm, đã gạt bỏ sạch trơn mọi sự vĩ đại được thực hiện bởi kinh nghiệm; một đối tượng mà dẫu cho có thể mất mát điều gì trong sự phán xét của trí tuệ, thì vẫn giành lại được những lợi thế to lớn trước sự phán xét của lý trí.

Giờ đây, chính mâu thuẫn này giữa sự phán xét của lý trí và sự phán xét của trí tuệ đã tạo ra trong ta hiện tượng vô cùng đặc biệt này, một cảm giác pha trộn, được khơi gọi trong ta bởi cảnh tượng của sự chất phác — ý tôi là sự chất phác trong lối tư duy. Nó đồng thời mang ý niệm về sự ngây thơ trẻ con và sự khờ dại của trẻ con. Bằng nét khờ dại mang tính trẻ con ấy, nó phơi bày một điểm yếu trước trí tuệ, và khiêu khích trong ta nụ cười mà qua đó ta minh chứng cho sự vượt trội của mình (một sự vượt trội thuần túy mang tính suy đoán). Nhưng ngay khi ta có lý do để nghĩ rằng sự khờ dại trẻ con ấy đồng thời lại là một sự ngây thơ thuần khiết — rằng nó hệ quả không phải là sự thiếu hụt trí tuệ, không phải là một sự suy nhược từ góc độ lý thuyết, mà là một sức mạnh vượt trội (về mặt thực tiễn), một trái tim tràn ngập sự thật và ngây thơ là nguồn cội của nó, một trái tim đã khinh bỉ sự trợ giúp của nghệ thuật vì nó ý thức được sự vĩ đại thực sự và nội tại của chính mình — ngay khi điều này được thấu hiểu, trí tuệ không còn tìm cách chiến thắng nữa. Khi ấy, sự chế giễu vốn nhắm vào tính ngây ngô liền nhường chỗ cho sự ngưỡng mộ được truyền cảm hứng bởi sự chất phác cao cả. Ta thấy bản thân buộc phải kính trọng đối tượng này, thứ thoạt đầu từng khiến ta mỉm cười, và khi hướng ánh mắt về chính mình, ta cảm thấy bất hạnh vì không giống như nó. Bằng cách ấy, hiện tượng vô cùng đặc biệt về một cảm giác trong đó sự chế giễu thiện ý, sự tôn trọng và nỗi buồn hòa quyện vào nhau đã được tạo ra. Đó là điều kiện của sự chất phác khi thiên nhiên chiến thắng nghệ thuật, hoặc là một cách vô thức đối với cá nhân và trái với khuynh hướng của họ, hoặc là với sự nhận thức hoàn toàn trọn vẹn của họ. Trong trường hợp đầu, đó là sự chất phác như một sự bất ngờ, và ấn tượng xuất phát từ đó mang màu sắc tươi vui; trong trường hợp thứ hai, đó là sự chất phác của cảm xúc, và ta bị lay động.

Liên quan đến sự chất phác như một sự bất ngờ, con người về mặt đạo đức phải có khả năng chối bỏ tự nhiên. Trong sự chất phác của cảm xúc, con người có thể về mặt đạo đức không có khả năng này, nhưng ta không được nghĩ rằng họ bất khả về mặt thể chất, để nó có thể tạo ra ở ta ấn tượng về sự chất phác. Đây là lý do tại sao hành động và lời nói của trẻ em chỉ tạo ra ấn tượng về sự chất phác ở ta khi ta quên rằng chúng bất khả về mặt thể chất đối với những thủ đoạn xảo trá, và nói chung chỉ khi ta bị ấn tượng độc nhất bởi sự tương phản giữa bản tính tự nhiên của chúng và những gì mang tính nhân tạo ở chúng ta. Sự chất phác là nét ngây thơ hồn nhiên gặp phải khi người ta không ngờ tới; và chính vì lý do này, nếu hiểu từ này theo nghĩa nghiêm ngặt nhất, sự chất phác không thể quy cho tuổi thơ khi nói theo đúng nghĩa đen.

Nhưng trong cả hai trường hợp, ở sự chất phác như một sự bất ngờ lẫn sự chất phác như một cảm xúc, thiên nhiên phải luôn chiếm thế thượng phong và nghệ thuật phải khuất phục trước nó.

Cho đến khi ta thiết lập được sự phân biệt này, ta chỉ có thể hình thành một quan niệm chưa trọn vẹn về sự chất phác. Những thứ ái tình hay tình cảm cũng là một cái gì đó tự nhiên, và các quy tắc phép tắc lịch sự là nhân tạo; thế nhưng sự chiến thắng của tình cảm trước phép tắc lịch sự lại chẳng có chút gì là chất phác cả. Nhưng khi tình cảm chiến thắng sự xảo trá, chiến thắng những phép tắc lịch sự giả tạo, chiến thắng sự ngụy trang, ta sẽ không gặp khó khăn gì trong việc áp dụng từ chất phác cho điều này. Do đó, thiên nhiên phải chiến thắng nghệ thuật, không phải bằng sức mạnh mù quáng và bạo tàn như một thế lực động lực, mà nhờ vào hình thái của nó như một đại lượng đạo đức; tóm lại, không phải như một sự thiếu thốn, mà như một sự tất yếu nội tại. Đó không được là sự bất cập, mà phải là tính chất bất hợp thời của yếu tố sau mới trao cho thiên nhiên chiến thắng của nó; bởi vì sự bất cập chỉ là một sự thiếu hụt và một khuyết điểm, và không có gì xuất phát từ sự thiếu hụt hay khuyết điểm có thể sinh ra sự kính trọng. Chắc chắn rằng trong sự chất phác phát sinh từ sự bất ngờ, việc chiếm ưu thế của tình cảm và sự thiếu vắng sự suy ngẫm luôn là điều khiến ta có vẻ tự nhiên. Nhưng sự thiếu vắng này và sự chiếm ưu thế này hoàn toàn không đủ để cấu thành sự chất phác; chúng chỉ tạo cơ hội để thiên nhiên tuân thủ mà không bị ngăn trở hay cản trở bởi hiến pháp đạo đức của chính nó, nghĩa là quy luật của sự hài hòa.

Sự chất phác phát sinh từ sự bất ngờ chỉ có thể bắt gặp ở con người và điều đó chỉ xảy ra chừng nào mà vào khoảnh khắc ấy, anh ta ngưng là một bản tính thuần khiết và vô tội. Thể loại chất phác này hàm ý một ý chí không hòa hợp với những gì thiên nhiên tự ý thực hiện. Một kẻ chất phác theo lối này, khi được kéo trở lại với chính mình, sẽ là kẻ đầu tiên hoảng sợ trước con người mình; mặt khác, một người mà ở đó sự chất phác được tìm thấy như một cảm xúc, sẽ chỉ ngạc nhiên trước một điều duy nhất, đó là cách mà con người ta cảm thấy kinh ngạc. Vì đó không phải là chủ thể đạo đức với tư cách cá nhân, mà chỉ là bản tính tự nhiên của anh ta được giải phóng bởi tình cảm mới là kẻ thú nhận sự thật, nên từ điều này suy ra rằng ta sẽ không quy sự chân thành này cho con người như một công trạng, và rằng ta có quyền cười vào điều đó, khi sự chế giễu của ta không bị kiềm chế bởi bất kỳ sự kính trọng cá nhân nào dành cho nhân cách của anh ta. Tuy nhiên, vì đó vẫn là sự chân thành của thiên nhiên, ngay cả trong sự chất phác do bất ngờ gây ra, đột ngột đâm thủng lớp màn ngụy trang, nên một sự thỏa mãn cấp cao hơn được hòa quyện vào niềm vui tinh quái mà ta cảm thấy khi bắt quả tang ai đó. Điều này là bởi vì thiên nhiên, đối lập với sự giả tạo, và sự thật, đối lập với sự lừa dối, trong mọi trường hợp đều phải truyền cảm hứng kính trọng cho ta. Do đó ta trải nghiệm, ngay cả trước sự hiện diện của sự chất phác bắt nguồn từ sự bất ngờ, một niềm vui thực sự mang tính đạo đức, dẫu cho nó không gắn liền với một đối tượng đạo đức.

Tôi thừa nhận rằng trong sự chất phác tiến hành từ sự bất ngờ, ta luôn trải nghiệm cảm giác kính trọng đối với thiên nhiên, bởi vì ta buộc phải kính trọng sự thật; trong khi ở sự chất phác của cảm xúc, ta kính trọng chính con người đó, qua đó tận hưởng không chỉ sự thỏa mãn đạo đức mà còn cả một sự thỏa mãn có đối tượng mang tính đạo đức. Trong cả hai trường hợp, thiên nhiên đều đúng, vì nó nói lên sự thật; nhưng trong trường hợp thứ hai, không chỉ thiên nhiên đúng mà còn có cả một hành động đem lại vinh dự cho con người. Trong trường hợp đầu, sự chân thành của thiên nhiên luôn khiến con người phải đỏ mặt, bởi vì nó mang tính bất đắc dĩ; trong trường hợp sau, nó luôn là một công trạng phải được ghi nhận vào điểm có lợi cho con người, ngay cả khi những gì anh ta thú nhận mang bản chất khiến người ta phải đỏ mặt.

Ta quy sự chất phác của cảm xúc cho một con người, khi trong những phán xét mà anh ta đưa ra về vạn vật, anh ta lướt qua mà không nhìn ngó gì đến tất cả những mặt giả tạo và nhân tạo của một đối tượng, để chỉ giữ lại thiên nhiên thuần phác. Ta đòi hỏi ở anh ta tất cả những phán xét có thể được hình thành về vạn vật mà không rời bỏ một bản tính lành mạnh; và ta chỉ coi anh ta hoàn toàn tự do trong những gì tiền giả định sự rời xa tự nhiên trong lối tư duy hoặc cảm xúc của anh ta.

Nếu một người cha kể cho con trai mình nghe rằng người này người nọ đang chết đói, và nếu đứa trẻ đi mang chiếc ví của cha mình trao cho bất hạnh nhân ấy, đây là một hành động chất phác. Đó thực sự là một bản tính lành mạnh hành động trong đứa trẻ; và trong một thế giới mà bản tính lành mạnh là luật lệ, nó sẽ hoàn toàn đúng khi hành động như vậy. Nó chỉ nhìn thấy sự khốn khổ của người hàng xóm và phương thức nhanh chóng nhất để cứu rợn cho người ấy. Sự nới rộng được trao cho quyền sở hữu, hệ quả là một phần của nhân loại có thể diệt vong, không dựa trên thuần túy tự nhiên. Do đó hành động của đứa trẻ này đặt xã hội thực tại vào thế hổ thẹn, và điều này được trái tim ta thừa nhận qua niềm vui mà nó trải nghiệm từ hành động ấy.

Nếu một người tốt bụng, thiếu kinh nghiệm trong đường đời, đem những bí mật của mình phó mặc cho kẻ khác, kẻ lừa dối anh ta nhưng lại khéo léo ngụy trang sự bất lương của mình, và nếu chính nhờ sự chân thành của mình mà anh ta cung cấp cho kẻ đó phương tiện để gây tổn hại cho bản thân, ta thấy cách cư xử của anh ta thật chất phác. Ta cười anh ta, nhưng ta không thể tránh khỏi việc kính trọng anh ta, chính vì sự chất phác của anh ta. Điều này là bởi vì niềm tin của anh ta vào người khác xuất phát từ sự ngay thẳng của chính trái tim anh ta; dẫu sao đi nữa, sự chất phác chỉ tồn tại ở đây chừng nào điều này còn đúng.

Sự chất phác trong lối tư duy do đó không bao giờ có thể là hành động của một kẻ đồi bại; phẩm chất này chỉ thuộc về trẻ em, và những con người mang trái tim trẻ thơ. Thường xảy ra cho những con người này giữa các mối quan hệ nhân tạo của thế giới thượng lưu là họ hành động hoặc suy nghĩ theo một phương thức chất phác. Bản thân mang một bản tính thực sự tốt đẹp và nhân hậu, họ quên rằng mình đang phải đối phó với một thế giới đồi bại; và họ hành động, ngay cả trong triều đình của các vị vua, với sự ngây thơ và hồn nhiên chỉ được tìm thấy trong thế giới của những bức tranh đồng quê mục đồng.

Cũng không phải lúc nào cũng là một vấn đề dễ dàng để phân biệt chính xác sự ngây thơ của trẻ con với sự ngây thơ mang tính trẻ con, vì có những hành động nằm ở rìa của cả hai. Liệu một hành động nào đó có ngu ngốc một cách chất phác, và ta phải cười vào nó chăng? Hay nó chất phác một cách cao thượng, và ta phải kính trọng những tác giả của nó cao hơn vì điều đó? Thật khó để biết nên chọn bên nào trong một số trường hợp. Một ví dụ vô cùng đáng chú ý được tìm thấy trong lịch sử triều đại Giáo hoàng Adrian VI, được kể lại bởi ngài Schroeckh với tất cả sự vững chãi và tinh thần của chân lý thực tiễn vốn phân biệt ông. Adrian, người gốc Hà Lan, nắm giữ quyền cai trị giáo hoàng vào một trong những khoảnh khắc khủng hoảng nhất đối với hệ thống phẩm trật — vào thời điểm mà một phe phái giận dữ phơi bày mà không hề do dự tất cả các mặt yếu kém của Giáo hội La Mã, trong khi phe đối lập lại có lợi ích cao độ trong việc che đậy chúng. Tôi không đặt ra câu hỏi rằng một con người mang bản chất thực sự chất phác nên hành động như thế nào trong một trường hợp như vậy, nếu một bản chất như vậy được đặt lên chiếc ghế giáo hoàng. Nhưng, ta hỏi, làm thế nào sự chất phác của cảm xúc này có thể tương thích với vai trò của một vị giáo hoàng? Câu hỏi này quả thực rất ít gây lúng túng cho những người tiền nhiệm và hậu nhiệm của Adrian. Họ tuân theo một cách đồng nhất hệ thống được giáo triều Roma áp dụng một lần cho tất cả, là không đưa ra bất kỳ sự nhượng bộ nào ở bất cứ đâu. Nhưng Adrian vẫn giữ được bản chất ngay thẳng của dân tộc mình và sự vô tội trong điều kiện trước đây của ông. Xuất thân từ tầng lớp khiêm tốn của những người làm văn chương để vươn lên vị trí cao quý này, ông không hề phủ nhận sự chất phác nguyên thủy của bản chất mình ở độ cao ấy. Ông bị lay động bởi những sự lạm dụng của Giáo hội La Mã, và ông quá chân thành để có thể ngụy trang công khai những gì ông thú nhận một cách riêng tư. Chính nhờ lối tư duy này mà trong chỉ thị gửi tới sứ thần của ông tại Đức, ông đã để bản thân bị lôi kéo vào những lời thú nhận chưa từng có tiền lệ đối với một giáo hoàng tối cao, và mâu thuẫn trực tiếp với các nguyên tắc của triều đình ấy. "Chúng ta biết rõ," ông nói, trong số những điều khác, "rằng trong nhiều năm qua đã có nhiều điều ghê tởm diễn ra tại tòa thánh này; do đó không có gì đáng ngạc nhiên khi cái ác đã lan truyền từ đầu đến các chi thể, từ giáo hoàng đến các bậc giáo phẩm. Tất cả chúng ta đều đã đi lạc khỏi con đường đúng đắn, và trong một thời gian dài không có ai trong chúng ta, không một ai, đã làm được điều gì tốt đẹp." Nơi khác ông ra lệnh cho sứ thần của mình tuyên bố nhân danh ông "rằng bản thân ông, Adrian, không thể bị trách cứ vì những gì các giáo hoàng khác đã làm trước ông; rằng chính bản thân ông, khi ông chiếm giữ một vị trí tương đối tầm thường, đã luôn lên án những hành vi thái quá ấy." Người ta có thể dễ dàng hình dung sự chất phác như vậy ở một vị giáo hoàng đã được giới giáo sĩ Roma tiếp nhận như thế nào. Tội ác nhỏ nhất mà ông bị buộc tội là tội phản bội giáo hội và giao nộp nó cho những kẻ dị giáo. Giờ đây, tiến trình này, vô cùng thiếu thận trọng ở một vị giáo hoàng, vẫn sẽ đáng được ta kính trọng và ngưỡng mộ nếu ta có thể tin rằng đó là sự chất phác thực sự; nghĩa là, Adrian, không sợ hãi trước những hậu quả, đã đưa ra một lời thú nhận như vậy, được thúc đẩy bởi sự chân thành tự nhiên của mình, và rằng ông sẽ kiên trì hành động như vậy, dẫu cho ông đã hiểu rõ toàn bộ hướng đi của sự vụng về của mình. Thật không may, chúng ta có một số lý do để tin rằng ông không coi hành động của mình hoàn toàn là thiếu khôn ngoan, và rằng trong sự ngây thơ của mình, ông đã đi xa đến mức tự mãn rằng mình đã phục vụ rất hữu ích cho lợi ích của giáo hội bằng sự khoan dung đối với các đối thủ của ông. Ông thậm chí không tưởng tượng rằng mình nên hành động như vậy với tư cách là một con người trung thực; ông cũng nghĩ rằng với tư cách là một giáo hoàng, ông có thể tự biện minh cho mình, và quên mất rằng cấu trúc nhân tạo nhất chỉ có thể được duy trì bằng cách tiếp tục phủ nhận sự thật, ông đã phạm phải sai lầm không thể tha thứ là viện đến những phương tiện cứu rỗi, có lẽ tuyệt vời trong một hoàn cảnh tự nhiên, nhưng ở đây lại được áp dụng vào những hoàn cảnh hoàn toàn trái ngược. Điều này tất yếu làm thay đổi rất nhiều phán xét của chúng ta, và dẫu cho ta không thể từ chối sự kính trọng đối với sự trung thực của trái tim nơi hành động khởi nguồn, sự kính trọng này vẫn giảm đi rất nhiều khi ta ngẫm nghĩ rằng thiên nhiên trong dịp này đã quá dễ dàng làm chủ nghệ thuật, và rằng trái tim đã quá dễ dàng lấn át cái đầu.

Thiên tài đích thực tất yếu phải chất phác, bằng không thì đó không phải là thiên tài. Chỉ có sự chất phác mới mang lại cho nó đặc điểm này, và nó không thể chối bỏ trong trật tự đạo đức những gì nó vốn có trong trật tự trí tuệ và thẩm mỹ. Nó không biết đến những quy tắc ấy, những chiếc nạng của sự yếu đuối, những nhà sư phạm chống đỡ cho những tâm hồn trơn trượt; nó chỉ được dẫn dắt bởi tự nhiên và bản năng, thiên thần hộ mệnh của nó; nó bước đi với những bước chân vững vàng, điềm tĩnh băng qua mọi cạm bẫy của gu thẩm mỹ giả tạo, những cạm bẫy mà kẻ không có thiên tài, nếu không có sự thận trọng để tránh chúng ngay khi phát hiện ra chúng, sẽ chắc chắn mắc kẹt lại trong đó. Do đó, chỉ có thiên tài mới có phần bước ra từ những điều đã biết mà không ngừng cảm thấy mình đang ở nhà, hoặc mở rộng vòng tròn của thiên nhiên mà không vượt qua ranh giới của nó. Quả thực đôi khi có chuyện một thiên tài vĩ đại vượt qua ranh giới ấy; nhưng chỉ vì thiên nhiên có những khoảnh khắc cuồng loạn của chúng, khi thiên nhiên, người bảo vệ của chúng, bỏ rơi chúng, bởi vì sức mạnh của tấm gương thúc đẩy chúng, hoặc bởi vì gu thẩm mỹ đồi bại của thời đại chúng dẫn dắt chúng đi lạc đường.

Những bài toán hóc búa nhất phải được giải quyết bởi thiên tài một cách chất phác, không kiêu căng, đầy dễ dàng; quả trứng của Christopher Columbus là biểu tượng cho mọi phát kiến của thiên tài. Nó chỉ chứng minh cho nhân dạng của mình như một thiên tài bằng cách chiến thắng mọi sự phức tạp của nghệ thuật thông qua sự chất phác. Nó không tiến hành theo những nguyên tắc đã biết, mà bằng những cảm xúc và sự linh ứng; những phút thăng hoa của thiên tài là những sự linh ứng của một vị thần (tất cả những gì bản tính lành mạnh sản sinh ra đều là thần thánh); cảm xúc của nó là những quy luật cho mọi thời đại, cho mọi thế hệ loài người.

Nét đặc trưng ngây thơ trẻ con này được in dấu bởi thiên tài lên các tác phẩm của mình cũng được nó thể hiện trong đời sống riêng tư và phong cách sống. Nó khiêm tốn, bởi vì thiên nhiên luôn là như vậy; nhưng nó không ra vẻ phép tắc lịch sự, bởi vì chỉ có sự đồi bại mới cần đến phép tắc lịch sự. Nó thông minh, bởi vì thiên nhiên không thể thiếu trí tuệ; nhưng nó không xảo quyệt, bởi vì chỉ có nghệ thuật mới có thể xảo quyệt. Nó trung thành với bản chất và những khuynh hướng của mình, nhưng điều này không phải vì nó có các nguyên tắc cho bằng vì thiên nhiên, bất chấp mọi dao động của nó, luôn quay trở lại trạng thái cân bằng, và mang lại những nhu cầu tương tự. Nó khiêm tốn và thậm chí rụt rè, bởi vì thiên tài luôn là một ẩn số đối với chính mình; nhưng nó không lo âu, bởi vì nó không biết đến những hiểm nguy trên con đường nó bước đi. Ta biết rất ít về đời sống riêng tư của những thiên tài vĩ đại nhất; nhưng những gì ít ỏi mà ta biết về nó — những gì truyền thống đã lưu giữ, chẳng hạn, về Sophocles, về Archimedes, về Hippocrates, và trong thờius hiện đại về Ariosto, về Dante, về Tasso, về Raphael, về Albert Duerer, về Cervantes, về Shakespeare, về Fielding, về Sterne, v.v. — đều xác nhận khẳng định này.

Hơn thế nữa; dẫu cho sự thừa nhận này có vẻ khó lòng bảo vệ hơn, ngay cả những triết gia vĩ đại nhất và những danh tướng vĩ đại, nếu họ vĩ đại bằng chính thiên tài của mình, cũng mang sự chất phác trong tính cách của họ. Trong số những bậc tiền nhân, tôi chỉ cần nêu tên Julius Caesar và Epaminondas; trong số những người hiện đại là Henry IV ở Pháp, Gustavus Adolphus ở Thụy Điển, và Sa hoàng Peter Đại đế. Công tước xứ Marlborough, Turenne, và Vendome đều thể hiện đặc điểm này. Đối với phái đẹp, thiên nhiên đề ra cho họ sự chất phác trong tính cách như là sự hoàn thiện tối cao mà họ cần vươn tới. Theo đó, tình yêu làm vừa lòng ở phụ nữ không mưu cầu điều gì nhiều cho bằng vẻ bề ngoài của sự chất phác; một minh chứng đầy đủ, nếu đó là minh chứng duy nhất, rằng sức mạnh lớn nhất của phái nữ nằm ở phẩm chất này. Nhưng, vì các nguyên tắc thị hành trong việc giáo dục phụ nữ luôn giao tranh liên tục với tính cách này, nên việc họ hòa giải món quà tuyệt vời này của thiên nhiên với những lợi thế của một nền giáo dục tốt trong trật tự đạo đức cũng khó khăn ngang ngửa với việc đàn ông bảo quản chúng không đổi thay trong trật tự trí tuệ; và người phụ nữ nào biết cách kết hợp sự hiểu biết về thế giới với kiểu chất phác trong phong cách sống này thì xứng đáng nhận được sự tôn trọng ngang bằng với một học giả biết kết hợp sự nghiêm ngặt của các quy tắc học viện với sự tự do và tính nguyên bản trong tư duy.

Sự chất phác trong lối tư duy của chúng ta tất yếu mang theo sự chất phác trong lối biểu đạt, sự chất phác trong thuật ngữ cũng như trong chuyển động; và chính ở điểm này mà sự uyển chuyển đặc biệt nằm ở đó. Thiên tài diễn đạt những suy nghĩ siêu việt nhất và sâu sắc nhất của mình bằng sự uyển chuyển chất phác này; chúng là những lời tiên tri thần thánh phát ra từ đôi môi của một đứa trẻ; trong khi tinh thần học viện, luôn lo lắng tránh né sai lầm, bóp méo tất cả các từ ngữ, tất cả các ý tưởng của nó, và bắt chúng phải đi qua cái nồi luyện của ngữ pháp và logic, cứng nhắc và thô ráp, nhằm giữ cho khỏi sự mơ hồ, và dùng ít từ ngữ để khỏi nói quá nhiều, làm suy yếu và làm cùn mòn tư duy để khỏi làm tổn thương người đọc vốn không đề phòng — thiên tài trao cho cách biểu đạt của mình, với một nhát cọ duy nhất và đầy hạnh phúc, một hình thái chính xác, vững chãi và đồng thời hoàn toàn tự do. Trong trường hợp của ngữ pháp và logic, dấu hiệu và thứ được ký hiệu luôn không đồng nhất và xa lạ với nhau: ngược lại, với thiên nhiên, cách biểu đạt tuôn trào một cách tự phát từ ý tưởng, ngôn ngữ và tư duy là một và giống nhau; sao cho dẫu cách biểu đạt có trao cho nó một thân xác theo cách ấy, tinh thần vẫn xuất hiện như thể được phơi bày trong trạng thái trần trụi. Kiểu biểu đạt này, khi dấu hiệu biến mất hoàn toàn vào trong thứ được ký hiệu, khi ngôn ngữ, có thể nói như vậy, để cho tư duy mà nó dịch lại nằm trần trụi, trong khi lối biểu đạt kia không thể đại diện cho tư duy mà không che giấu nó cùng lúc: đây chính là điều được gọi là tính nguyên bản và sự linh ứng trong văn phong.

Sự tự do này, phương thức tự nhiên mà qua đó thiên tài diễn đạt chính mình trong các tác phẩm trí tuệ, cũng đồng thời là sự biểu đạt của sự ngây thơ trong trái tim qua sự giao tiếp của đời sống. Ai cũng biết rằng trên thế giới này, con người đã rời xa sự chất phác, rời xa tính chân thực nghiêm ngặt của ngôn ngữ, theo đúng tỷ lệ mà họ đã đánh mất sự chất phác của tình cảm. Lương tâm tội lỗi dễ bị tổn thương, trí tưởng tượng dễ bị quyến rũ, đã khiến một thứ phép tắc lịch sự đầy lo âu trở nên cần thiết. Không cần phải nói những điều sai trái, người ta thường nói khác đi so với những gì họ suy nghĩ; chúng ta buộc phải vòng vo tam quốc để nói những điều nhất định, dẫu cho những điều đó không bao giờ có thể làm đau khổ bất kỳ ai ngoại trừ một lòng tự ái bệnh hoạn, và không có chút nguy hiểm nào ngoại trừ đối với một trí tưởng tượng đồi bại. Sự thiếu hiểu biết về những quy luật phép tắc này (các quy luật quy ước), kết hợp với một sự chân thành tự nhiên khinh bỉ mọi loại thiên vị và mọi vẻ ngoài của sự giả dối (ý tôi là sự chân thành, chứ không phải sự thô lỗ, vì sự thô lỗ bỏ qua các hình thức vì nó bị cản trở), đã làm nảy sinh trong giao tiếp của đời sống một sự chất phác trong biểu đạt bao gồm việc gọi tên các sự vật bằng tên thật của chúng mà không cần vòng vo. Điều này được thực hiện bởi vì chúng ta không dám chỉ định chúng đúng như chúng vốn có, hoặc chỉ làm điều đó bằng các phương tiện nhân tạo. Những biểu đạt thông thường của trẻ em mang loại này. Chúng khiến ta mỉm chuyện mỉm cười bởi vì chúng đối lập với phong tục được tiếp thu; nhưng con người ta sẽ luôn đồng thuận ở tận đáy trái tim rằng đứa trẻ đã đúng.

Đúng là sự chất phác của cảm xúc không thể được quy hoàn toàn cho đứa trẻ cũng như cho người lớn — nghĩa là, cho một sinh thể không hoàn toàn lệ thuộc vào tự nhiên, mặc dù vẫn chưa có sự chất phác nào, ngoại trừ trên điều kiện đó là thiên nhiên thuần khiết hành động thông qua nó. Nhưng bằng một nỗ lực của trí tưởng tượng, vốn thích thi vị hóa vạn vật, ta thường gán những thuộc tính này của một sinh thể có lý trí cho những sinh thể bị tước mất lý trí. Chính vì thế mà khi nhìn thấy một con vật, một phong cảnh, một tòa nhà, và thiên nhiên nói chung, từ sự đối lập với những gì mang tính độc đoán và hoang đường trong các quan niệm của con người, ta thường quy cho chúng một tính cách chất phác. Nhưng điều đó luôn hàm ý rằng trong tư tưởng của mình, ta quy ý chí cho những sự vật không có ý chí này, và rằng ta bị ấn tượng khi thấy nó được định hướng một cách nghiêm ngặt theo các quy luật của tính tất yếu. Bất mãn vì chúng ta đã sử dụng sai tự do đạo đức của chính mình, và vì ta không còn tìm thấy sự hài hòa đạo đức trong cách cư xử của mình nữa, ta dễ dàng bị dẫn dắt đến một khuynh hướng tâm trí nhất định, trong đó ta sẵn sàng hướng về một sinh thể bị tước mất lý trí, như thể nó là một con người. Và ta sẵn sàng nhìn nhận nó như thể nó thực sự phải đấu tranh chống lại sự cám dỗ để hành động khác đi, rồi tiến hành ca ngợi sự đồng nhất vĩnh cửu của nó, đồng thời ghen tị với sự kiên định bình yên của nó. Ta hoàn toàn có xu hướng coi trong những khoảnh khắc đó lý trí, đặc quyền này của nhân loại, như một món quà tai hại và như một cái ác; ta cảm nhận quá sống động mọi thứ bất toàn trong hạnh kiểm của mình đến mức quên mất việc phải công bằng với định mệnh và năng khiếu của bản thân.

Do đó, ta nhìn thấy trong thiên nhiên, loài bị tước mất lý trí, chẳng qua chỉ là một người chị em, kẻ may mắn hơn chúng ta, vẫn ở lại dưới mái nhà của mẹ, trong khi trong cơn say sưa của sự tự do, ta đã trốn chạy khỏi nó để ném mình vào một thế giới xa lạ. Ta tiếc nuối chốn an toàn này, ta tha thiết mong mỏi được quay trở lại với nó ngay khi ta bắt đầu cảm nhận được mặt cay đắng của nền văn minh, và trong đời sống hoàn toàn nhân tạo nơi ta bị lưu đày, ta lắng nghe với cảm xúc sâu lắng tiếng nói của người mẹ. Khi ta vẫn chỉ là những đứa con của thiên nhiên, ta hạnh phúc, ta hoàn hảo: ta đã trở nên tự do, và ta đã đánh mất cả hai lợi thế. Từ đó dẫn đến một sự mong mỏi gấp đôi và vô cùng bất bình đẳng đối với thiên nhiên: niềm khao khát hạnh phúc và niềm khao khát sự hoàn thiện ngự trị ở đó. Con người, với tư cách là một sinh thể cảm tính, thương cảm sâu sắc sự mất mát của món quà đầu tiên; chỉ có con người đạo đức mới có thể đau buồn trước sự mất mát của món quà thứ hai.

Do đó, hãy để con người với một trái tim nhạy cảm và một bản tính yêu thương tự vấn chính mình cho kỹ. Liệu có phải sự lười biếng của bạn đang khao khát sự bình yên của nó, hay ý thức đạo đức bị tổn thương của bạn đang khao khát sự hài hòa của nó? Hãy tự hỏi bản thân cho kỹ, khi cảm thấy chán ghét những thủ đoạn nhân tạo, bị xúc phạm bởi những sự lạm dụng mà bạn khám phá ra trong đời sống xã hội, bạn cảm thấy bản thân bị thu hút về phía thiên nhiên vô tri vô giác, giữa chốn cô tịch, hãy tự hỏi bản thân điều gì thúc đẩy bạn trốn chạy thế giới. Có phải là sự thiếu thốn mà bạn phải chịu đựng, những gánh nặng, những phiền toái của nó? Hay đó là tình trạng vô chính phủ đạo đức, sự thất thường, sự hỗn loạn ngự trị ở nơi đó? Trái tim bạn đáng lẽ phải lao mình vào những rắc rối này với niềm vui, và tìm thấy ở chúng sự đền bù trong sự tự do mà chúng là hệ quả. Tôi thừa nhận rằng bạn có thể đề ra làm mục tiêu của mình, trong một tương lai xa xôi, sự bình yên và hạnh phúc của thiên nhiên; nhưng chỉ loại hạnh phúc đó mới là phần thưởng cho phẩm giá của bạn. Do đó, hãy chấm dứt mọi lời phàn nàn về những gánh nặng của cuộc sống, sự bất bình đẳng của các điều kiện, hay sự cản trở của các mối quan hệ xã hội, hay sự bất định của quyền sở hữu, sự vô ơn, sự áp bức và bách hại. Bạn phải phục tùng tất cả những tệ nạn này của nền văn minh với một sự buông xuôi tự do; đó là điều kiện tự nhiên của cái thiện, vượt trên tất cả, của duy nhất cái thiện, và bạn phải tôn trọng nó dưới danh nghĩa này. Trong tất cả những tệ nạn này, bạn chỉ nên thương xót những gì mang tính ác về mặt đạo đức trong chúng, và bạn phải làm thế không chỉ với những giọt nước mắt hèn nhát. Hãy canh chừng để bản thân luôn tinh khiết giữa những ô nhược này, tự do giữa cảnh nô lệ này, kiên định với chính mình giữa những biến đổi thất thường này, một người tuân thủ trung thành luật pháp giữa chớn hỗn loạn này. Đừng hoảng sợ trước sự hỗn loạn ở bên ngoài bạn, mà hãy hoảng sợ trước sự hỗn loạn ở bên trong; hãy khát khao sự thống nhất, nhưng đừng tìm kiếm nó trong sự đồng nhất; hãy khát khao sự bình yên, nhưng thông qua sự cân bằng, chứ không phải bằng cách đình chỉ hoạt động của các giác quan bạn. Thiên nhiên mà bạn đang ghen tị ở sinh thể bị tước mất lý trí này không đáng một chút kính trọng nào: nó không đáng một ước muốn. Bạn đã vượt qua nó; nó phải nằm lại mãi mãi phía sau bạn. Chiếc thang đã mang bạn lên đã gãy dưới chân bạn, điều duy nhất còn lại cho bạn phải làm là nắm bắt lại luật đạo đức một cách tự do, với một ý thức tự do, một ý chí tự do, bằng không thì lăn nhào xuống, không còn hy vọng cứu rỗi, vào một vực thẳm không đáy.

Nhưng khi bạn đã tự an ủi vì đã đánh mất hạnh phúc của thiên nhiên, hãy để sự hoàn thiện của nó làm gương cho trái tim bạn. Nếu bạn có thể bước ra khỏi vòng tròn mà nghệ thuật giam giữ bạn và tìm lại được thiên nhiên, nếu nó hiển hiện trước bạn trong sự vĩ đại và điềm tĩnh của nó, trong vẻ đẹp chất phác của nó, trong sự ngây thơ và chất phác trẻ con của nó, ồ! khi đó hãy dừng bước trước hình ảnh của nó, hãy nuôi dưỡng cảm xúc này bằng tất cả tình yêu thương. Nó xứng đáng với bạn, và với những gì cao quý nhất ở con người. Đừng để ý nghĩ thay đổi cùng nó xuất hiện trong tâm trí bạn nữa; thay vào đó hãy ôm lấy nó, hấp thụ nó vào bản thể của bạn, và thử kết hợp lợi thế vô tận mà nó có được trước bạn với đặc quyền vô tận vốn là của riêng bạn, và hãy để cái thần thánh nảy sinh từ sự kết hợp siêu việt này. Hãy để thiên nhiên thở quanh bạn như một bức tranh đồng quê đáng yêu, nơi xa rời sự xảo giả và những cuộc lang thang của nó, bạn có thể luôn tìm lại được chính mình, nơi bạn có thể đến để rút ra lòng dũng cảm tươi mới, một niềm tin mới, để tiếp tục hành trình của mình, và thắp lên lần nữa trong trái tim ngọn lửa của lý tưởng, thứ vốn rất dễ bị dập tắt giữa những giông bão của cuộc đời.

Nếu ta nghĩ về thiên nhiên tươi đẹp từng bao quanh những người Hy Lạp cổ đại, nếu ta nhớ lại cách mà dân tộc ấy, dưới bầu trời đầy hồng phúc của họ, có thể sống mật thiết với thiên nhiên tự do đó; cách mà lối tưởng tượng, lối cảm nhận và phong thái của họ đến gần hơn rất nhiều so với chúng ta đối với sự chất phác của tự nhiên, cách mà các tác phẩm của các nhà thơ của họ diễn tả điều này một cách trung thành biết bao; ta tất yếu phải nhận xét, như một thực tế kỳ lạ là có rất ít dấu vết được bắt gặp ở họ về thứ tình hương vị tâm tình mà chúng ta, những người hiện đại, luôn dành cho các khung cảnh thiên nhiên và các nhân vật tự nhiên. Tôi thừa nhận rằng người Hy Lạp cực kỳ chuẩn xác và trung thành trong những mô tả của họ về thiên nhiên. Họ tái tạo các chi tiết của chúng một cách cẩn trọng, nhưng ta thấy rằng họ không dành cho chúng thêm chút hứng thú nào và thêm chút tâm can nào hơn là khi mô tả một chiếc áo choàng, một chiếc khiên, một bộ giáp, một món đồ nội thất, hay bất kỳ sản phẩm nào của nghệ thuật cơ khí. Trong tình yêu của họ dành cho đối tượng, có vẻ như họ không phân biệt giữa những gì tồn tại tự thân và những gì nợ sự tồn tại của nó cho nghệ thuật, cho ý chí con người. Dường như thiên nhiên thu hút tâm trí và sự tò mò của họ nhiều hơn là cảm xúc đạo đức. Họ không gắn bó với nó bằng chiều sâu của cảm xúc, bằng nỗi u hoài dịu dàng đặc trưng của người hiện đại. Hơn thế nữa, bằng cách nhân cách hóa thiên nhiên trong các hiện tượng cụ thể của nó, bằng cách thần thánh hóa nó, bằng cách đại diện cho các tác động của nó như những hành động của một sinh thể tự do, họ tước đi ở nó nét đặc trưng của tính tất yếu điềm tĩnh, vốn chính xác là thứ làm cho nó trở nên hấp dẫn đối với chúng ta. Trí tưởng tượng thiếu kiên nhẫn của họ chỉ băng qua thiên nhiên để vượt ra ngoài nó nhằm đến kịch bản của đời sống con người. Nó chỉ tìm thấy niềm vui trong cảnh tượng của những gì đang sống và tự do; nó đòi hỏi các nhân vật, các hành động, những tai ương của vận mệnh và phong tục; và trong khi chuyện xảy ra với chúng ta, ít nhất là trong những khuynh hướng đạo đức nhất định, là nguyền rủa đặc quyền của mình, cái ý chí tự do này — thứ phơi bày chúng ta trước rất nhiều cuộc chiến đấu với chính mình, trước rất nhiều sự lo âu và sai lầm, và muốn đổi lấy nó để lấy điều kiện của những sinh thể bị tước mất lý trí, cho sự tồn tại tử thần ấy không còn dung thứ cho bất kỳ sự lựa chọn nào nữa, nhưng lại vô cùng điềm tĩnh trong sự đồng nhất của nó; — trong khi chúng ta làm điều này, người Hy Lạp, ngược lại, chỉ có trí tưởng tượng bận rộn trong việc tái hiện bản tính con người trong thế giới vô tri vô giác, và trao cho ý chí một ảnh hưởng nơi tính tất yếu mù quáng cai trị.

Sự khác biệt giữa tinh thần của người xưa và tinh thần hiện đại có thể nảy sinh từ đâu? Làm thế nào mà, đối với mọi thứ liên quan đến thiên nhiên, chúng ta thấp hơn người xưa một cách vô song, nhưng lại vượt trội hơn họ chính xác ở điểm này, rằng chúng ta bày tỏ sự kính cẩn trọn vẹn hơn đối với thiên nhiên; rằng chúng ta có sự gắn bó chặt chẽ hơn với nó; và rằng chúng ta có khả năng ôm lấy cả thế giới vô tri vô giác với sự nhạy cảm nồng nhiệt nhất. Đó là bởi vì thiên nhiên, vào thời đại chúng ta, không còn ở trong con người nữa, và chúng ta không còn bắt gặp nó trong chân lý nguyên thủy của nó, ngoại trừ bên ngoài nhân loại, trong thế giới vô tri vô giác. Không phải vì chúng ta phù hợp với thiên nhiên hơn — hoàn toàn ngược lại; đó là bởi vì trong các mối quan hệ xã hội, trong phương thức tồn tại, trong phong thái của chúng ta, chúng ta đang đối lập với thiên nhiên. Chính điều này dẫn dắt chúng ta, khi bản năng về sự thật và sự chất phác được đánh thức — bản năng này, giống như năng khiếu đạo đức mà từ đó nó tiến hành, sống bất diệt và không thể xóa nhòa trong mọi trái tim con người — nhằm mang lại cho nó trong thế giới vật chất sự thỏa mãn mà không có hy vọng tìm thấy trong trật tự đạo đức. Đây là lý do tại sao cảm giác gắn kết chúng ta với thiên nhiên lại gắn liền mật thiết với cảm giác khiến chúng ta tiếc nuối tuổi thơ của mình, đã bay đi vĩnh viễn, và sự ngây thơ nguyên thủy của chúng ta. Tuổi thơ của chúng ta là tất cả những gì còn sót lại của thiên nhiên trong nhân loại, như nền văn minh đã tạo ra nó, của một tự nhiên không bị chạm đến, không bị cắt xén. Do đó, không có gì lạ, khi ta bắt gặp dấu ấn của thiên nhiên bên ngoài ta, ta luôn được kéo trở lại với ý niệm về tuổi thơ của mình.

Mọi chuyện hoàn toàn khác với người Hy Lạp thời cổ đại. Nền văn minh đối với họ không thoái hóa, cũng không được đẩy đến mức thái quá đến nỗi cần phải cắt đứt với thiên nhiên. Toàn bộ cấu trúc đời sống xã hội của họ dựa trên những cảm xúc, chứ không phải trên một quan niệm nhân tạo, trên một tác phẩm nghệ thuật. Thần thoại của chính họ là sự linh ứng của một tinh thần chất phác, là trái tim của một trí tưởng tượng vui tươi, chứ không phải, giống như các tín điều giáo điều của các quốc gia hiện đại, những sự kết hợp tinh vi của trí tuệ. Do đó, vì người Hy Lạp không mất dấu vết của thiên nhiên trong nhân loại, họ không có lý do gì, khi bắt gặp nó bên ngoài con người, phải ngạc nhiên trước phát hiện của họ, và họ sẽ không cảm thấy quá khẩn thiết nhu cầu về những đối tượng trong đó thiên nhiên có thể được tái hiện. Hòa hợp với chính mình, hạnh phúc khi cảm thấy mình là con người, họ tất yếu phải giữ vững nhân loại như là thứ vĩ đại nhất đối với họ, và họ buộc phải cố gắng làm cho mọi thứ còn lại đến gần với nó; trong khi chúng ta, những kẻ không hòa hợp với chính mình — chúng ta, những kẻ bất mãn với trải nghiệm mà chúng ta đã làm về nhân loại của mình — không có mối bận tâm nào cấp bách hơn là trốn chạy khỏi nó và dời xa tầm mắt một hình thái quá ư xộc xệch. Cảm giác mà chúng ta đang bàn ở đây, do đó, không phải là thứ từng được người xưa biết đến; nó đến gần hơn rất nhiều với thứ mà chính chúng ta trải nghiệm đối với người xưa. Người xưa cảm nhận một cách tự nhiên; chúng ta, về phần mình, cảm nhận những gì là tự nhiên. Chắc chắn đó là một sự linh ứng rất khác đã làm đầy tâm hồn Homer, khi ông mô tả mục đồng thần tính của mình [Dios uphorbos, "Odyssey," xiv. 413, v.v.] đang đón tiếp Ulysses, so với thứ đã khuấy động tâm hồn chàng Werther trẻ tuổi vào khoảnh khắc khi anh ta đọc "Odyssey" [Werther, 26 tháng 5, 21 tháng 6, 28 tháng 8, 9 tháng 5, v.v.] khi bước ra từ một cuộc họp mặt nơi anh ta chỉ tìm thấy sự tẻ nhạt. Cảm giác mà chúng ta trải nghiệm đối với thiên nhiên giống như cảm giác của một kẻ ốm đối với sức khỏe.

Ngay khi thiên nhiên dần dần biến mất khỏi đời sống con người — nghĩa là, theo tỷ lệ mà nó ngừng được trải nghiệm như một chủ thể (chủ động và thụ động) — ta thấy nó chớm nở và gia tăng trong thế giới thi ca dưới vỏ bọc của một ý niệm và như một đối tượng. Những người đã đẩy nhu cầu về thiên nhiên đi xa nhất, và đồng thời những sự chiêm nghiệm về vấn đề đó, hẳn phải là những người đồng thời bị ấn tượng nhất với hiện tượng này của sự chất phác, và đã đặt tên cho nó. Nếu tôi không nhầm, những con người này chính là người Pháp. Nhưng cảm giác về sự chất phác, và niềm hứng thú mà ta dành cho nó, tự nhiên phải đi xa hơn rất nhiều, và nó có niên đại từ thời điểm mà ý thức đạo đức và ý thức thẩm mỹ bắt đầu đồi bại. Sự biến đổi này trong phương thức cảm nhận là cực kỳ nổi bật ở Euripides, chẳng hạn, nếu so sánh với những người tiền nhiệm của ông, đặc biệt là Aeschylus; thế nhưng Euripides lại là nhà thơ được yêu thích của thời đại ông. Cuộc cách mạng tương tự cũng có thể nhận thấy ở các sử gia cổ đại. Horace, nhà thơ của một kỷ nguyên văn minh và đồi bại, ca ngợi, dưới những lùm cây râm mát của Tibur, sự bình yên và hạnh phúc của thôn quê, và ông có thể được gọi là người sáng lập thực sự của thứ thơ ca mang tính cảm lụy này, mà ông vẫn luôn là mô hình không ai vượt qua được. Ở Propertius, Virgil, và những người khác, ta cũng tìm thấy những dấu vết của phương thức cảm nhận này; có ít dấu vết hơn ở Ovid, kẻ sẽ cần nhiều sự phong phú của trái tim hơn cho điều đó, và kẻ trong cảnh lưu đày tại Tomes đã thương xót tiếc nuối hạnh phúc mà Horace đã dễ dàng phân phát tại biệt thự của ông ở Tibur.

Chính trong ý niệm nền tảng của thơ ca là nhà thơ ở khắp mọi nơi là người bảo vệ thiên nhiên. Khi ông không còn có thể hoàn thành trọn vẹn vai trò này, và đã chịu đựng ảnh hưởng tai hại của các hình thái độc đoán và nhân tạo ngay trong chính mình, hoặc đã phải chiến đấu chống lại ảnh hưởng này, ông tự xuất hiện như một nhân chứng của thiên nhiên và là kẻ báo thù cho nó. Do đó, nhà thơ sẽ là sự biểu hiện của chính thiên nhiên, hoặc vai trò của ông sẽ là tìm kiếm nó, nếu con người đã đánh mất dấu vết của nó. Từ đó phát sinh hai loại thơ ca, bao trùm và làm kiệt quệ toàn bộ lĩnh vực thơ ca. Tất cả các nhà thơ — ý tôi là những kẻ thực sự là thế — sẽ thuộc về, tùy thuộc vào thời điểm họ nở rộ, tùy thuộc vào những hoàn cảnh ngẫu nhiên đã ảnh hưởng đến nền giáo dục của họ nói chung, và những khuynh hướng tâm trí khác nhau mà họ trải qua, tôi nói vậy, sẽ thuộc về trật tự của thơ ca mang tính cảm lụy hoặc thơ ca chất phác.

Nhà thơ của một thế giới trẻ thơ, chất phác và đầy cảm hứng, cũng như nhà thơ ở một kỷ nguyên văn minh nhân tạo đến gần nhất với các thi sĩ nguyên thủy, là một kẻ khắc khổ và nghiêm nghị, giống như nàng Diana trinh nguyên trong các khu rừng của mình. Hoàn toàn không cởi mở, ông ẩn mình khỏi trái tim đang tìm kiếm ông, khỏi mong muốn muốn ôm lấy ông. Không hiếm khi sự thật khô khan mà ông đối xử với đề tài của mình giống như sự vô cảm. Toàn bộ đối tượng chiếm hữu ông, và để chạm đến trái tim ông thì không đủ, như với những kim loại ít giá trị, là khuấy động bề mặt; như với vàng ròng, bạn phải đi xuống đến những độ sâu thấp nhất. Giống như vị thần ẩn sau vũ trụ này, nhà thơ chất phác ẩn mình sau tác phẩm của mình; bản thân ông chính là tác phẩm của mình, và tác phẩm của ông chính là bản thân ông. Một con người không còn xứng đáng với tác phẩm nữa, cũng không hiểu nó, hoặc đã chán ngấy nó, mới thèm khát đi tìm xem ai là tác giả của nó.

Trông giống như vậy đối với chúng ta, chẳng hạn, là Homer trong thời cổ đại, và Shakespeare trong số những người hiện đại: hai bản tính vô cùng khác biệt và bị ngăn cách trong thời gian bởi một vực thẳm, nhưng hoàn toàn đồng nhất về mặt nét đặc trưng này của tính cách. Khi, ở lứa tuổi còn rất trẻ, tôi lần đầu tiên làm quen với Shakespeare, tôi cảm thấy khó chịu trước sự lạnh lùng của ông, trước sự vô cảm của ông, thứ cho phép ông đùa cợt ngay cả trong những khoảnh khắc bi thảm nhất, làm xáo trộn ấn tượng của những cảnh tượng đau đớn nhất trong "Hamlet", trong "King Lear", và trong "Macbeth", v.v., bằng cách pha trộn vào đó những trò hề của một kẻ điên. Tôi bị nổi loạn bởi sự vô cảm của ông, thứ cho phép ông dừng lại đôi khi ở những nơi mà sự nhạy cảm của tôi sẽ ra lệnh cho tôi phải bước nhanh và mang tôi đi, và đôi khi mang ông đi với sự dửng dưng khi trái tim tôi vô cùng hạnh phúc nếu được dừng lại. Mặc dù tôi đã quen thuộc, bởi thực tiễn của các nhà thơ hiện đại, là tìm kiếm ngay lập tức nhà thơ trong các tác phẩm của ông, gặp gỡ trái tim ông, suy ngẫm cùng ông trong đề tài của ông — tóm lại, là nhìn thấy đối tượng trong chủ thể — tôi không thể chịu đựng nổi việc nhà thơ trong Shakespeare không bao giờ có thể bị nắm bắt, rằng ông không bao giờ chịu giải thích về bản thân mình cho tôi. Trong một vài năm, Shakespeare đã là đối tượng nghiên cứu và sự tôn trọng của tôi trước khi tôi học được cách yêu mến nhân cách của ông. Tôi vẫn chưa đủ khả năng để thấu hiểu thiên nhiên từ nguồn đầu tiên. Tất cả những gì đôi mắt tôi có thể chịu đựng chỉ là hình ảnh của nó, được phản chiếu bởi trí tuệ và được sắp xếp bởi các quy tắc: và về mặt này, thơ ca cảm lụy của người Pháp, hay của người Đức từ năm 1750 đến 1780, mới là thứ phù hợp với tôi nhất. Dẫu sao đi nữa, tôi không hề đỏ mặt vì phán xét mang tính trẻ con này: các nhà phê bình trưởng thành vào thời đó cũng phán xét theo cách tương tự, và đẩy sự chất phác của họ đi xa đến mức công khai các quyết định của mình ra thế giới.

Điều tương tự cũng xảy ra với tôi trong trường hợp của Homer, người mà tôi làm quen vào một thời điểm muộn hơn. Tôi bây giờ nhớ lại đoạn văn đáng chú ý đó trong cuốn sách thứ sáu của "Iliad", nơi Glaucus và Diomed gặp nhau trong cuộc chiến, rồi sau khi nhận ra nhau là chủ nhà và khách quý, liền trao đổi quà tặng. Với bức tranh cảm động này về sự kính cẩn mà các quy luật hiếu khách được tuân thủ ngay cả trong chiến tranh, người ta có thể so sánh một bức tranh về sự hào hiệp phong kiến trong Ariosto. Các hiệp sĩ, những đối thủ trong tình yêu, Ferragus và Rinaldo — kẻ trước là người Saracen, kẻ sau là một tín đồ Kitô giáo — sau khi đã chiến đấu đến cùng cực, đầy mình những vết thương, liền giảng hòa với nhau, và cùng cưỡi chung một con ngựa để đi tìm nàng Angelica đang trốn chạy. Hai ví dụ này, dù khác nhau ở những khía cạnh khác nhau, lại rất giống nhau về mặt ấn tượng sản sinh trên trái tim chúng ta: cả hai đều đại diện cho chiến thắng cao thượng của cảm xúc đạo đức trước đam mê, và làm ta cảm động bởi sự chất phác của cảm xúc được trưng bày trong đó. Nhưng thật là một sự khác biệt trong cách thức mà hai nhà thơ tiến hành để mô tả hai cảnh tượng tương tự nhau như thế! Ariosto, kẻ thuộc về một kỷ nguyên tiên tiến, một thế giới nơi sự chất phác trong phong cách sống không còn tồn tại nữa, khi kể lại nét đặc tính này, không thể che giấu sự kinh ngạc, sự ngưỡng mộ mà ông cảm thấy trước nó. Ông đo lường khoảng cách từ những phong cách sống ấy đến phong cách sống của thời đại chính mình, và cảm giác kinh ngạc này quá lớn đối với ông. Ông đột ngột từ bỏ việc vẽ tranh về đối tượng, và tự mình xuất hiện trên sân khấu bằng xương bằng thịt. Khúc thơ tuyệt vời này rất nổi tiếng, và luôn được đặc biệt ngưỡng mộ ở mọi thời đại: —

"Ôi sự cao thượng, ôi sự hào phóng của phong cách sống cổ xưa của hiệp sĩ! Đó là những đối thủ, bị chia cắt bởi niềm tin của họ, chịu đựng nỗi đau đớn cay đắng khắp cơ thể do một trận chiến tuyệt vọng; và, không chút nghi ngờ, hãy nhìn họ cưỡi ngựa cùng nhau dọc theo những con đường tối tăm và quanh co. Được kích thích bởi bốn chiếc cựa, con ngựa rảo bước cho đến khi họ đến nơi con đường rẽ đôi." ["Orlando Furioso," khúc i., khúc thơ 32.]

Giờ đây chúng ta hãy quay sang Homer già. Hầu như Diomed vừa mới biết qua câu chuyện của Glaucus, đối thủ của mình, rằng người sau đã là, từ thời của cha mẹ họ, chủ nhà và là bạn của gia đình ông, khi ông cắm ngọn giáo của mình xuống đất, trò chuyện một cách thân mật với ông, và cả hai đồng thuận từ nay về sau sẽ tránh né nhau trong cuộc chiến. Nhưng chúng ta hãy nghe chính Homer: —

"'Thế thì, ta đối với ngươi là một chủ nhà trung thành ở Argos, và ngươi đối với ta ở Lycia, khi ta đến thăm đất nước đó. Do đó chúng ta sẽ tránh để những ngọn giáo của mình chạm trán trong cuộc chiến. Chẳng lẽ không có cho ta những người Troia khác hay các đồng minh dũng cảm để tiêu diệt khi một vị thần trao chúng cho ta và bước chân ta vươn tới sao? Và đối với ngươi, hỡi Glaucus, chẳng lẽ không có đủ những người Achaeans, để ngươi có thể tế thần bất cứ kẻ nào ngươi muốn? Nhưng chúng ta hãy trao đổi vũ khí cho nhau, để những người khác cũng thấy rằng chúng ta tự hào đã từng là chủ nhà và khách quý vào thời cha mẹ chúng ta.' Họ đã nói thế, và lao ra từ những cỗ chiến xa của mình, họ nắm lấy tay nhau, và thề nguyền tình bạn với nhau." [Bản dịch "Iliad" của Pope, vi. 264-287.]

Sẽ là một điều khó khăn cho một nhà thơ hiện đại (ít nhất là đối với một kẻ mang tính hiện đại theo nghĩa đạo đức của từ này) thậm chí chờ đợi lâu đến thế trước khi bày tỏ niềm vui của mình trước sự hiện diện của một hành động như vậy. Chúng ta sẽ tha thứ cho điều đó ở ông dễ dàng hơn bởi vì chúng ta cũng vậy, khi đọc nó, cảm thấy rằng trái tim chúng ta có một khoảng dừng ở đây, và sẵn sàng quay lưng khỏi đối tượng để mang những suy nghĩ của mình quay về với chính nó. Nhưng hoàn toàn không có chút dấu vết nào của điều này ở Homer. Cứ như thể ông đang kể lại một điều gì đó được nhìn thấy mỗi ngày — hơn thế nữa, cứ như thể ông không có một trái tim đang đập trong lồng ngực mình — ông tiếp tục, với sự chân thật khô khan của mình: —

"Khi ấy con trai của thần Saturn làm cho Glaucus lòa mắt, kẻ khi đổi áo giáp với Diomed, đã trao cho ông những món vũ khí bằng vàng trị giá bằng một trăm con bò đực, để đổi lấy những món vũ khí bằng đồng chỉ đáng giá chín con bò." ["Iliad," vi. 234-236.]

Những nhà thơ thuộc trật tự này — những nhà thơ chất phác đích thực — hầu như không còn tìm thấy chỗ đứng của họ trong kỷ nguyên nhân tạo này nữa. Theo đó họ hầu như không thể khả thi trong đó, hoặc ít nhất họ chỉ khả thi với điều kiện băng qua thời đại của mình, giống như những kẻ hoảng sợ, với tốc độ chạy trốn, và được bảo tồn bởi một vì sao may mắn khỏi ảnh hưởng của thời đại họ, thứ sẽ làm tàn phế thiên tài của họ. Không bao giờ, cho đến muôn đời và mãi mãi, xã hội sẽ sinh ra những nhà thơ này; nhưng bên ngoài xã hội, họ vẫn xuất hiện đôi khi vào các khoảng thời gian gián đoạn, đúng hơn là, tôi thừa nhận, như những kẻ lạ mặt gây kinh ngạc, hoặc như những đứa con của thiên nhiên được huấn luyện tồi gây ra sự xúc phạm. Những sự hiện diện này, vô cùng vỗ về đối với nghệ sĩ nghiên cứu chúng, và đối với nhà am tường thực sự biết cách đánh giá cao chúng, nhìn chung, vào thời đại mà họ được sinh ra, lại ở mức độ rất nhỏ mang tính vô lý. Dấu ấn của đế chế được đóng trên trán họ, và chúng ta — chúng ta cầu xin các Nữ thần Thơ ca ôm ấp chúng ta, bế chúng ta trong vòng tay họ. Các nhà phê bình, với tư cách là những cảnh sát thường trực của nghệ thuật, căm ghét những nhà thơ này như những kẻ phá hoại các quy tắc hoặc các giới hạn. Bản thân Homer có lẽ chỉ nợ bằng chứng của mười thế kỷ để nhận lấy phần thưởng mà những vị trọng tài học viện này sẵn lòng ban ơn cho ông. Hơn nữa, họ thấy việc duy trì các quy tắc của mình chống lại ví dụ của ông, hay thẩm quyền của ông chống lại các quy tắc của họ, là một vấn đề vô cùng khó khăn.