Câu trả lời sẽ được thốt lên ngay lập tức: "Tại Đại học Wittenberg. Bởi vì nhà vua nói với hoàng tử rằng (i. ii. 112):"

Vì ý định của con

Trở lại trường học ở Wittenberg,

Trái ngược hoàn toàn với mong muốn của trẫm.

Hoàng hậu cũng van nài chàng chớ đến Wittenberg: và chàng đã đồng ý ở lại."

Giờ đây, tôi hoàn toàn đồng ý rằng cách hiểu hiển nhiên về đoạn văn này là quan niệm đã được thừa nhận rộng rãi khắp nơi: rằng Hamlet, cũng giống như Horatio, đang ở Wittenberg khi cha chàng qua đời; và tôi không cho rằng điều đó là sai. Song nó ẩn chứa những vướng mắc, và vì thế không nên được xem là điều chắc chắn.

(1) Một trong những vướng mắc ấy từ lâu đã được công nhận. Theo bằng chứng từ Hồi v., Cảnh i., Hamlet đã tròn ba mươi tuổi; và đó là một độ tuổi quá muộn màng đối với một sinh viên đại học. Một lối giải thoát được tìm thấy (bởi những ai thừa nhận Hamlet đã ba mươi tuổi) trong một đoạn trích từ tác phẩm Pierce Penniless của Nash: "Vì sĩ diện, một số người [Đan Mạch] sẽ cho con cái đến trường, nhưng họ không bắt chúng đi học cho đến khi chúng mười bốn tuổi, thế nên ta sẽ thấy một tên thanh niên to xác có râu đang đánh vần bảng chữ cái và ngồi khóc tu tu dưới roi mòn khi hắn đã [404]ba mươi tuổi." Một lời giải đáp khác, như chúng ta đã thấy (tr. 105), nằm ở chính tính cách của Hamlet. Chàng là một nhà hiền triết nán lại trường đại học vì tình yêu dành cho việc học tập nơi đó.

(2) Nhưng còn tồn tại một trở ngại lớn lao hơn, dường như đã lọt khỏi tầm mắt của mọi người. Horatio chắc chắn đã từ Wittenberg đến dự tang lễ. Và hãy quan sát cách chàng và Hamlet gặp gỡ nhau (i. ii. 160).

Horatio.

Kính chào điện hạ!

Hamlet.

Ta rất mừng được thấy ngài bình an,

Horatio,—nếu trí nhớ ta không lầm lẫn.

Horatio.

Chính là thần đây, thưa điện hạ, và mãi là người tôi tớ hèn mọn của ngài.

Hamlet.

Thưa ngài, người bạn tốt của ta; ta xin đổi cách gọi ấy với ngài:

Và điều gì mang ngài rời khỏi Wittenberg vậy, hỡi Horatio?

Marcellus?

Marcellus.

Thưa hoàng tử kính mến—

Hamlet.

Ta rất đỗi vui mừng được gặp lại ngươi. Chào buổi tối, thưa ngài.[251]

Nhưng thật tình mà nói, điều gì đã đưa ngươi rời khỏi Wittenberg vậy?

Horatio.

Một tính tình lêu lổng, thưa điện hạ kính mến.

Hamlet.

Ta chẳng muốn nghe kẻ thù của ngươi nói thế đâu,

Và ngươi cũng đừng giáng đòn bạo tàn ấy vào tai ta,

Khiến nó phải tin lời chính ngươi thốt ra

Chống lại bản thân mình: Ta thừa biết ngươi chẳng phải kẻ lêu lổng.

Nhưng mục đích chuyến đi của ngài đến Elsinore là gì?

Ta sẽ dạy ngài cách nâng ly cạn chén trước khi ngài từ biệt nơi này.

Horatio.

Thưa điện hạ, thần đến để dự tang lễ phụ vương ngài.

Hamlet.

Ta cầu xin ngài, đừng chế nhạo ta, hỡi người bạn đồng môn;

Ta tưởng đó là để dự lễ cưới của mẫu hậu ta thì đúng hơn.

Chẳng phải điều này kỳ lạ lắm sao? Hamlet và Horatio được cho là những bạn học cùng trường tại Wittenberg, và vừa rời nơi đó để đến Elsinore chưa đầy hai tháng trước. Thế mà thoạt đầu Hamlet hầu như chẳng nhận ra Horatio, lại còn cất lời như thể chính bản thân chàng vẫn luôn sinh sống tại Elsinore (tôi muốn nhắc đến lời chế giễu chua chát của chàng: "Ta sẽ dạy ngài cách nâng ly cạn chén trước khi ngài từ biệt nơi này"). Ai có thể mảy may ngờ rằng chính Hamlet vừa mới rời khỏi Wittenberg, nếu không vì những lời trước đó nói về việc chàng quay trở lại đó?

Điều này có thể được giải thích ra sao theo quan điểm thông thường? Tôi cho rằng, chỉ bằng cách giả định rằng Hamlet chìm đắm trong nỗi sầu muộn đến mức chàng thực sự suýt 'quên mất chính mình'[252] và quên đi mọi thứ khác, để rồi [405]thực chất chàng đang hoài nghi không biết Horatio là ai. Và điều này, dẫu không phải là không thể xảy ra, nhưng quả thực rất khó để tin.

"Ồ không," người ta có thể đáp lại, "vì chàng cũng hoài nghi cả Marcellus nữa; thế mà, nếu chàng đang sống ở Elsinore, chắc hẳn chàng đã gặp Marcellus thường xuyên." Nhưng chàng không hề hoài nghi về Marcellus. Dấu chấm hỏi sau từ "Marcellus" ấy chỉ là phỏng đoán của Capell: nó hoàn toàn không có trong bất kỳ ấn bản Quarto hay Folio nào. Thực tế là chàng thừa biết kẻ đang sinh sống tại Elsinore đó là ai, nhưng lại trở nên bối rối trước sự xuất hiện của người bạn đến từ Wittenberg.

(3) Rosencrantz và Guildenstern được triệu đến, nhằm vực Hamlet thoát khỏi nỗi sầu tủi và moi cho kỳ được bí mật trong lòng chàng, bởi vì chàng đã quen biết họ từ thủa niên thiếu và rất quý mến họ (ii. ii. 1 tt.). Họ đến Đan Mạch (ii. ii. 247 tt.): do đó họ xuất thân từ một xứ sở khác. Họ từ đâu đến vậy? Chúng ta được hay, họ là những "người bạn học cũ" của Hamlet (iii. iv. 202). Và trong bản Quarto đầu tiên, chúng ta được cho biết một cách trực diện rằng họ từng ở bên chàng tại Wittenberg:

Hamlet.

Sao, Gilderstone, và Rossencraft,

Chào mừng những người bạn học thân thiết đã đến Elsinore.

Guildenstern.

Chúng thần tạ ơn điện hạ, và sẽ vô cùng hoan hỉ

Nếu ngài được như khi chúng ta còn ở Wittenberg.

Giờ đây, hãy để độc giả nhìn vào lời chào đầu tiên của Hamlet dành cho họ trong bản văn chuẩn mực, và tự hỏi bản thân xem đó có phải là lời chào của một người dành cho những bạn học cũ mà chàng vừa rời xa cách đây hai tháng: hay đó lại chính là lời chào mừng của một cựu đồng môn lâu ngày chưa gặp lại những vị khách của mình, giống như cách chàng chào đón Horatio (ii. ii. 226 tt.).

(4) Rosencrantz và Guildenstern báo cho Hamlet biết về đoàn kịch sắp tới. Chàng hỏi họ đó là những đào kép nào, và được đáp rằng: "Chính là những nghệ sĩ mà ngài từng vô cùng yêu thích, những nhà bi kịch của thành phố." Chàng hỏi: "Họ còn giữ được uy tín như thời ta ở trong thành phố không?" Rõ ràng là đã lâu lắm rồi chàng không đặt chân đến thành phố ấy. Và điều này càng trở nên hiển nhiên hơn khi các nghệ sĩ bước vào, và chàng bàn luận về chuyện người này đã mọc râu, kẻ kia có lẽ đã vỡ giọng kể từ lần hội ngộ cuối cùng. Vậy cái thành phố nơi chàng đã vắng bóng một thời gian, nhưng lại là nơi (có vẻ như) Rosencrantz và Guildenstern đang sinh sống, rốt cuộc là nơi nào? Nó không nằm ở Đan Mạch ("Ngươi đến để khiêu khích ta ngay tại Đan Mạch ư?"). Xem chừng đó chính là Wittenberg.[253]

[406]Tất cả những đoạn văn này, cần phải lưu ý rằng, đều hoàn toàn nhất quán với nhau. Và kết luận mà chúng hướng tới là Hamlet đã rời ghế nhà trường đại học được vài năm và đang sinh sống tại Triều đình. Điều này một lần nữa lại phù hợp với việc chàng đã bước sang tuổi ba mươi, cũng như việc chàng được nhắc đến như một trang nam nhi hào kiệt chốn chiến trường lẫn triều đình bên cạnh tư chất của một học giả (iii. i. 159). Và tôi tin rằng, nó chẳng hề mâu thuẫn với bất cứ điểm nào trong vở kịch, ngoại trừ câu nhắc đến chuyện chàng "trở lại trường học ở Wittenberg." Nhưng thực ra nó không hề mâu thuẫn với điều đó. Ý tưởng hoàn toàn có thể là thế này: Hamlet, cảm thấy không thể tiếp tục dung thân tại Triều đình sau cuộc hôn nhân của mẫu hậu và việc Claudius lên ngôi, liền nhớ về trường đại học nơi mà nhiều năm trước chàng đã từng rất đỗi hạnh phúc, và nung nấu ý định quay trở lại đó. Nếu đây là ngụ ý của Shakespeare, ngài rất có thể đã sơ suất không nhận ra rằng cụm từ "trở lại trường học ở Wittenberg" sẽ khơi gợi một cách tự nhiên cảm giác rằng Hamlet chỉ vừa mới rời khỏi "ghế nhà trường" mà thôi.

Tôi không sao tài nào lý giải được những đoạn văn này nếu không dựa trên giả thuyết đó. Dẫu vậy, bản thân giả thuyết này cũng vướng phải một sự khó xử nhất định. Horatio, Rosencrantz và Guildenstern dường như ở cùng tầm tuổi với Hamlet. Vậy cớ sao họ lại có mặt ở Wittenberg? Tôi từng nghĩ câu hỏi này có thể được giải đáp theo hướng sau. Nếu "thành phố" chính là Wittenberg, Shakespeare sẽ nhìn nhận nơi đó giống như một đô thị như London, và chúng ta có thể giả định rằng Horatio, Rosencrantz và Guildenstern đang sinh sống tại đó, dù họ đã không còn là sinh viên nữa. Nhưng điều này khó lòng đúng với trường hợp của Horatio—khi chính chàng (vì muốn che chở cho cảm xúc của Hamlet) lại tự nhận mình là "kẻ trốn học", thì chắc hẳn ngài đang muốn ám chỉ việc trốn học ở trường đại học. Lối thoát duy nhất mà tôi có thể đề xuất là trong câu chuyện hoặc vở kịch mà Shakespeare đã sử dụng làm nguyên tác, Hamlet và những người khác vào thời điểm xảy ra vụ mưu sát đều là những sinh viên trẻ tuổi tại Wittenberg, và khi ông quyết định biến họ thành những người trưởng thành hơn (hoặc ít nhất là làm cho Hamlet già dặn hơn), ông đã không đủ bận tâm để chuốt lại ý tưởng này qua tất cả các chi tiết cần thiết, để rồi vô tình để lại một vài điểm bất nhất. Dẫu sao đi nữa, những vướng mắc trong quan điểm do tôi đề xướng thiết nghĩ chẳng thấm tháp gì so với những thử thách mà quan điểm thông thường phải đối mặt.[254]

CHÚ THÍCH:

[251] Ba từ này rõ ràng là hướng về phía Bernardo.

[252] X. quan niệm của Antonio trong cơn sầu mụn của ông (The Merchant of Venice, i. i. 6),

Và sự ngớ ngẩn do sầu muộn gây ra cho ta

Lớn đến mức ta chật vật lắm mới nhận ra chính mình.

[253] Trong Der Bestrafte Brudermord, đó chính là Wittenberg. Hamlet nói với các diễn viên rằng: "Chẳng phải cách đây vài năm các ngươi từng ở Đại học Wittenberg đó sao? Ta nghĩ mình đã thấy các ngươi diễn kịch ở đó": Sách khảo luận Variorum của Furness, tập ii, tr. 129. Tuy nhiên, rất đáng ngờ liệu vở kịch này có phải là thứ gì khác ngoài một bản phóng tác và bồi đắp từ vở Hamlet vốn tồn tại dưới hình thái của bản Quarto thứ nhất (Q1).

[254] Có lẽ cũng đáng chú ý khi trong Der Bestrafte Brudermord, Hamlet được cho là đang ở "Đức" vào thời điểm vua cha bị sát hại.

[407]