Những khó khăn khá bất thường liên quan đến vấn đề này đã dẫn đến nhiều cuộc tranh luận, mà bản tóm lược có thể tìm thấy trong ấn bản Variorum của Furness, các trang 358-72. Không đi sâu vào chi tiết, tôi sẽ phác thảo ngắn gọn khó khăn chính, đó là theo một tập hợp các chỉ dấu (mà tôi sẽ gọi là A), Desdemona bị sát hại trong vòng một hoặc hai ngày kể lại từ khi cô đặt chân đến Síp, trong khi theo một tập hợp khác (mà tôi sẽ gọi là B), một khoảng thời gian đã trôi qua giữa lúc cô đến và thảm kịch xảy ra. Hãy xét trường hợp A trước và điểm qua vở kịch.

(A) Màn I mở màn vào đêm diễn ra lễ cưới của Othello. Đêm hôm đó, ông được phái đi Síp, để lại Desdemona lên đường theo sau.

Trong Màn II, Cảnh i, những người đến Síp lần lượt là: đầu tiên, trên một con tàu, là Cassio; tiếp theo, trên một con tàu khác, là Desdemona, Iago và Emilia; rồi trên một con tàu nữa, là Othello (vì Othello, Cassio và Desdemona đi trên ba con tàu khác nhau, nên chuyến hải hành kéo dài bao lâu không quan trọng đối với mục đích của chúng ta). Vào đêm tiếp theo sau khi họ đặt chân đến Síp, lễ cưới chính thức được động phòng (II. iii. 9), Cassio bị cách chức, và theo lời khuyên của Iago, anh quyết định nhờ Desdemona can thiệp "vào sáng sớm hôm sau" (II. iii. 335).

Trong Màn III, Cảnh iii (cảnh Cám dỗ), anh đã làm như vậy: Desdemona thực sự lên tiếng can thiệp; Iago bắt đầu đầu độc tâm trí Othello; chiếc khăn tay bị thất lạc, được Emilia tìm thấy và trao cho Iago; hắn quyết định để nó trong phòng của Cassio, và tiếp tục cuộc tấn công [424]vào Othello, khẳng định rằng hắn đã nhìn thấy chiếc khăn tay trong tay Cassio; Othello ra lệnh cho hắn phải giết Cassio trong vòng ba ngày, đồng thời tự mình quyết định thủ tiêu Desdemona. Tất cả những điều này diễn ra trong một cảnh liền mạch, và rõ ràng là vào ngày hôm sau ngày đến Síp (xem III. i. 33).

Trong cảnh (iv) tiếp theo cảnh Cám dỗ, Desdemona sai người gọi Cassio đến vì cô đã can thiệp giúp anh; Othello bước vào, thử thách cô về chiếc khăn tay và bỏ đi trong cơn thịnh nộ; khi Cassio đến, anh được cho biết về sự thay đổi ở Othello, và khi ở lại một mình, anh bị Bianca tiếp cận, người mà anh nhờ sao chép hoa văn trên chiếc khăn tay mà anh vừa tìm thấy trong phòng mình (các dòng 188 f.). Tất cả những điều này tự nhiên được hiểu là xảy ra vào khoảng thời gian sau của ngày hôm đó, tức là ngày diễn ra các sự kiện ở III. i.-iii., ngày tiếp theo sau khi đến Síp; nhưng tôi sẽ quay lại điểm này sau.

Trong IV. i, Iago nói với Othello rằng Cassio đã thú nhận, và đặt Othello vào chỗ có thể quan sát, hắn tiến lại chỗ Cassio khi anh vừa bước vào để trêu chọc anh về Bianca; và Othello, vì đứng không đủ gần để nghe những gì được nói, tin rằng Cassio đang cười nhạo chiến tích chinh phục Desdemona của mình. Cassio lúc này nói rằng Bianca cứ bám theo anh và "vừa mới ở đây"; và chính Bianca, khi bước vào, đã trách móc anh về chiếc khăn tay "anh vừa mới đưa cho em." Do đó, không có khoảng thời gian đáng kể nào trôi qua giữa III. iv. và IV. i. Ngay trong cảnh này, Bianca bảo Cassio tối nay hãy đến ăn tối; và Lodovico, khi vừa đến, được mời dùng bữa tối với Othello vào tối nay. Trong IV. ii, Iago thuyết phục Roderigo giết Cassio vào đêm đó khi anh ta rời khỏi nhà Bianca. Trong IV. iii, Lodovico, sau bữa tối, xin phép cáo lui, và Othello bảo Desdemona lập tức đi ngủ và cho người hầu lui ra.

Trong Màn V, vào đêm đó, vụ ám sát hụt Cassio và vụ sát hại Desdemona đã diễn ra.

Từ tất cả những điều trên, dường như rõ ràng rằng khoảng thời gian từ khi đặt chân đến Síp cho đến thảm kịch chắc chắn không quá vài ngày, và rất có thể chỉ khoảng một ngày rưỡi: hay nói cách khác, rất có thể Othello đã giết vợ mình chỉ khoảng hai mươi tư giờ sau khi họ động phòng!

Nơi duy nhất có thể xảy ra độ trễ thời gian, như ta sẽ thấy, là giữa III. iii. và III. iv. Và ở đây, ông Fleay muốn tưởng tượng ra một khoảng cách ít nhất là một tuần. Người đọc sẽ thấy rằng giả định này kéo theo những hệ quả sau đây: (a) Desdemona đã để [425]ít nhất một tuần trôi qua mà không nói cho Cassio biết rằng cô đã can thiệp giúp anh. (b) Othello, sau khi bị thuyết phục về tội lỗi của vợ, sau khi quyết định giết cô, và sau khi ra lệnh cho Iago giết Cassio trong vòng ba ngày, lại để ít nhất một tuần trôi qua mà thậm chí không thèm thẩm vấn cô về chiếc khăn tay, và đã cư xử suốt khoảng thời gian đó đến mức cô hoàn toàn không hề hay biết về bất kỳ sự thay đổi nào trong tình cảm của ông. (c) Desdemona, người luôn giữ chiếc khăn tay bên mình để hôn hít và thủ thỉ (III. iii. 295), lại đánh mất nó suốt ít nhất một tuần trước khi nhận thức được sự mất mát ấy. (d) Iago đã đợi ít nhất một tuần mới để chiếc khăn tay trong phòng Cassio; bởi vì rõ ràng Cassio vừa mới tìm thấy nó và muốn sao chép hoa văn trên đó trước khi chủ nhân của nó đến hỏi tìm. Tất cả những điều này hoàn toàn là những điều vô lý cẩu thả. Chắc chắn rằng chỉ một khoảng thời gian ngắn, và rất có thể thậm chí không qua một đêm nào, trôi qua giữa III. iii. và III. iv.

(B) Giờ đây, ý tưởng cho rằng Othello đã giết vợ mình, có lẽ trong vòng hai mươi tư giờ, chắc chắn trong vòng vài ngày kể từ đêm động phòng, lại mâu thuẫn với ấn tượng mà vở kịch mang lại cho tất cả những độc giả và khán giả không mang tư tưởng phán xét khắt khe. Nó cũng mâu thuẫn trực tiếp với một số lượng lớn các chỉ dấu thời gian có trong chính vở kịch. Thật không cần thiết phải kể ra nhiều hơn một vài dẫn chứng. (a) Bianca phàn nàn rằng Cassio đã tránh mặt cô suốt một tuần lễ (III. iv. 173). Do đó, Cassio và những người khác đã ở Síp hơn một tuần, và theo suy luận tự nhiên, là lâu hơn thế đáng kể. (b) Nền tảng mà Iago dựa vào xuyên suốt là khả năng Desdemona đã chán ngấy người Moor; cô bị cáo buộc là đã nhiều lần phạm tội ngoại tình với Cassio (ví dụ: V. ii. 210); những sự thật này cùng rất nhiều điều khác, chẳng hạn như ngôn từ của Othello trong III. iii. 338 ff., trở nên hoàn toàn vô lý nếu giả định rằng ông sát hại vợ mình chỉ trong vòng một hoặc hai ngày kể từ đêm họ động phòng. (c) Lời kể của Iago về giấc ngủ mộng của Cassio ngụ ý (và thực sự khẳng định) rằng anh ta đã ngủ cùng Cassio "gần đây," nghĩa là sau khi đến Síp; thế nhưng, theo A, anh ta chỉ mới trải qua một đêm ở Síp, và chúng ta được bảo rõ ràng rằng Cassio không hề đi ngủ vào đêm đó. Iago chắc chắn là kẻ dối trá, nhưng Othello không phải là một tên ngốc tuyệt đối.

Như vậy, (1) một tập hợp các chỉ dấu thời gian cho thấy rõ ràng rằng Othello đã sát hại vợ mình trong vòng vài ngày, có lẽ là một ngày rưỡi, kể từ khi đặt chân đến Síp và ngày động phòng; [426](2) một tập hợp các chỉ dấu thời gian khác lại ngụ ý rõ ràng không kém rằng một khoảng thời gian kha khá nào đó hẳn phải trôi qua, có lẽ là vài tuần; và đây chắc chắn là ấn tượng của một độc giả chưa nghiên cứu kỹ lưỡng vở kịch.

Thật không thể tránh khỏi kết quả này. Giả thuyết cho rằng mối tình gian dâm bị quy kết giữa Cassio và Desdemona diễn ra ở Venice trước lễ cưới, chứ không phải ở Síp sau đó, hoàn toàn là vô ích. Không có bất kỳ bằng chứng tích cực nào cho điều đó cả; nếu người đọc chỉ cần tham khảo lại những khó khăn được đề cập ở mục B ở trên, họ sẽ thấy rằng giả thuyết này để lại hầu như tất cả những rắc rối ấy hoàn toàn nguyên vẹn; và cáo buộc của Iago luôn nhất quán là tội ngoại tình.

Vậy thì sự mâu thuẫn phi thường này phải được giải thích ra sao? Đây khó có thể là một trong những sự bất nhất ngẫu nhiên, do sự đã quên lãng, thường xuất hiện trong các vở bi kịch khác của Shakespeare; bởi vì sơ đồ thời gian được chỉ ra ở mục A có vẻ rất có chủ ý và nhất quán với chính nó, và sơ đồ được chỉ ra ở mục B dường như, dù ít có chủ ý hơn, nhưng cũng nhất quán với chính nó. Điều này không giống như thể một sơ đồ duy nhất đã được hình dung quá mơ hồ đến mức các sự mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình triển khai; nó chỉ ra một nguồn gốc mâu thuẫn nào đó khác.

'Christopher North,' người đã bàn rất kỹ về vấn đề này, đã đưa ra một học thuyết về Thời gian Kép, Ngắn và Dài. Thật bất khả thi để làm sáng tỏ lý do của học thuyết này chỉ trong vài lời, nhưng cốt lõi của nó là quan niệm cho rằng Shakespeare, dù hữu ý hay vô tình, muốn tạo ra ở khán giả (vì ông không hướng tới người đọc) hai ấn tượng. Ông muốn khán giả cảm nhận được sự vội vã mãnh liệt và dữ dội trong hành động; nhưng ông cũng muốn họ cảm thấy rằng hành động đó là hoàn toàn hợp lý. Dù hữu ý hay vô tình, ông đã sử dụng Thời gian Ngắn (sơ đồ của A) cho mục đích đầu tiên, và Thời gian Dài (sơ đồ của B) cho mục đích thứ hai. Khán giả bị tác động theo cách mong muốn bởi cả hai, dù không nhận thức rõ ràng các chỉ dấu của hai sơ đồ đó.

Quan niệm ẩn chứa đằng sau học thuyết này có lẽ là đúng, nhưng bản thân lý thuyết đó thì khó lòng đứng vững. Bỏ qua những vấn đề nhỏ nhặt, tôi muốn người đọc xem xét những nhận xét sau đây. (a) Nếu như, có vẻ như được duy trì, khán giả hoàn toàn không nhận thấy các chỉ dấu về 'Thời gian Ngắn', làm thế nào chúng có thể tác động đến họ được chứ? Sự đam mê, mãnh liệt và vội vã của Othello tác động đến họ, bởi vì họ nhận thức được chúng; nhưng nếu họ không nhận thức được những gợi ý [427]cho thấy khoảng thời gian của hành động từ lúc đặt chân đến Síp cho đến khi án mạng xảy ra, thì những gợi ý này hoàn toàn không tồn tại đối với họ và trở nên vô dụng hoàn toàn. Do đó, lý thuyết này không giải thích được sự tồn tại của 'Thời gian Ngắn'. (b) Không phải là 'Thời gian Ngắn' chỉ cần thiết để tạo ra ấn tượng về sự dữ dội và vội vã, còn 'Thời gian Dài' dành cho tính hợp lý. 'Thời gian Ngắn' cũng cần thiết không kém cho tính hợp lý: bởi vì sẽ là vô lý cực độ nếu âm mưu của Iago không bị sụp đổ nếu Othello dành ra một tuần hoặc vài tuần giữa lúc cuộc cám dỗ thành công và thời điểm ông thực thi công lý. (c) Và điều này đưa tôi đến điểm quan trọng nhất, dường như đã lọt khỏi sự chú ý của mọi người. Nơi cần đến 'Thời gian Dài' không nằm trong âm mưu của Iago. 'Thời gian Dài' chỉ được đòi hỏi đơn thuần và duy nhất bởi vì âm mưu và các hoàn cảnh của nó vốn tiền giả định một cuộc hôn nhân đã được động phòng, và việc ngoại tình là khả dĩ trong (giả sử) vài tuần. Nhưng, một khi đã thừa nhận khoảng thời gian trôi qua giữa lễ cưới và cơn cám dỗ đó, thì hoàn toàn không có lý do gì để hơn vài tuần hoặc thậm chí một ngày phải trôi qua giữa cơn cám dỗ này và vụ án mạng. Toàn bộ rắc rối phát sinh là vì cơn cám dỗ bắt đầu vào buổi sáng ngay sau đêm động phòng. Hãy để khoảng ba tuần trôi qua giữa đêm đầu tiên ở Síp và cơn cám dỗ; hãy để vụ ẩu đả dẫn đến sự thất sủng của Cassio xảy ra không phải vào đêm đó mà là ba tuần sau; hoặc một lần nữa, hãy để nó xảy ra vào đêm ấy, nhưng hãy để ba tuần trôi qua trước khi lời cầu xin can thiệp của Desdemona và cơn cám dỗ của Iago bắt đầu. Khi đó mọi thứ sẽ trở nên sáng sủa. Cassio có thời gian để làm quen với Bianca và rồi lạnh nhạt với cô; Viện nguyên lão có thời gian để nghe tin về sự diệt vong của hạm đội Thổ Nhĩ Kỳ và triệu hồi Othello; những lời cáo buộc của Iago không còn mang tính lố bịch nữa; và tốc độ chóng mặt của hành động sau khi cơn cám dỗ bắt đầu tỏ ra hoàn toàn thích hợp. Giờ đây, cũng không có lý do gì để chúng ta không bị tác động bởi các gợi ý về thời gian ('hôm nay', 'tối nay', 'ngay bây giờ'), những thứ mà chúng ta thực sự nhận thấy (dù chúng ta không tính toán chúng ra). Và cuối cùng, giả định này tương ứng với ấn tượng tự nhiên của chúng ta, đó là cơn cám dỗ và những gì tiếp theo sau nó diễn ra một chút thời gian sau lễ cưới, nhưng bản thân chúng lại chiếm một khoảng thời gian rất ngắn.

Tất nhiên, giả định vừa được mô tả không phải là một sự thật. Theo như vở kịch hiện tại, hoàn toàn chắc chắn rằng không có khoảng trống ba tuần nào, hay bất cứ khoảng thời gian nào tương tự như thế, hoặc là giữa lúc đến Síp và vụ ẩu đả, hoặc là giữa vụ ẩu đả và cơn cám dỗ. Và [428]tôi thu hút sự chú ý đến giả định này chủ yếu để cho thấy rằng chỉ một thay đổi khá nhỏ cũng có thể loại bỏ những khó khăn, và để khẳng định rằng không có điều gì sai sót cả về mặt thời gian từ lúc cám dỗ trở đi. Làm thế nào để giải thích những mâu thuẫn hiện hữu thì tôi hoàn toàn không dám chắc, và tôi sẽ chỉ đề cập đến hai khả năng.

Có lẽ, như ông Daniel nhận xét, vở kịch đã bị can thiệp và sửa đổi. Chúng ta không có văn bản nào có trước năm 1622, sáu năm sau khi Shakespeare qua đời. Do đó, có thể gợi ý rằng trong vở kịch, như chính Shakespeare đã viết, đã từng có khoảng trống vài tuần giữa lúc đến Síp và vụ ẩu đả của Cassio, hoặc (ít có khả năng hơn) giữa vụ ẩu đả và cơn cám dỗ. Có lẽ đã từng có một cảnh chỉ ra sự trôi qua của thời gian. Có lẽ nó rất tẻ nhạt, hoặc vở kịch hơi quá dài, hoặc những người tôn sùng tính nhất thể về thời gian đã chế giễu một sự phá vỡ tính nhất thể thứ hai đến ngay sau sự phá vỡ do chuyến hải hành gây ra. Có lẽ vì thế mà những người chủ quản vở kịch đã thay đổi, hoặc thuê một nhà biên soạn kịch thay đổi, sự sắp xếp tại điểm này, và điều này đã vô tình được thực hiện theo cách tạo ra những mâu thuẫn mà chúng ta đang bận tâm giải quyết. Không có điều gì tự thân là không hợp lý trong ý tưởng này; và chắc chắn, tôi nghĩ, mức độ hư hỏng như vậy của các văn bản Shakespeare bởi các diễn viên thường hay bị đánh giá thấp hơn là thực tế. Nhưng tôi không thể nói rằng mình nhìn thấy bất kỳ dấu hiệu nào của sự thay đổi từ bên ngoài trong văn bản, mặc dù khá kỳ lạ là Roderigo — kẻ không hề phàn nàn vào ngày đặt chân đến Síp khi hắn đang được thuyết phục để lôi kéo Cassio vào một trận cãi vã vào đêm hôm đó — lại ngay sau vụ cãi vã (II. iii. 370), phàn nàn rằng hắn chẳng tiến triển gì trong việc theo đuổi Desdemona, và nói năng như thể hắn đã ở Síp đủ lâu để tiêu gần hết số tiền mang theo từ Venice.

Hoặc, có lẽ, kế hoạch ban đầu của Shakespeare là để một khoảng thời gian trôi qua sau khi đến Síp, nhưng khi đến điểm đó, ông thấy việc chỉ ra sự trôi qua này theo một cách thức thú vị là điều phiền phức, và việc tạo ra sự sụp đổ của Cassio bằng phương tiện là các cuộc ăn mừng vào đêm mới đến lại thuận tiện hơn, và từ đó gần như trở thành một sự tất yếu khi để lời thỉnh cầu can thiệp và cơn cám dỗ nối tiếp ngay vào ngày hôm sau. Và có lẽ ông đã tự nhủ với bản thân rằng: Không ai trong nhà hát sẽ nhận ra rằng tất cả những điều này tạo ra một tình huống bất khả thi: và tôi có thể làm cho mọi thứ an toàn bằng cách sử dụng ngôn từ ngụ ý rằng dẫu sao thì Othello cũng đã kết hôn được một thời gian rồi. Nếu vậy, có lẽ ông đã đúng. Tôi không nghĩ có ai lại nhận ra [429]những điều bất khả thi ấy, dù là trong nhà hát hay khi đọc lướt qua vở kịch.

Cả hai giả định này đều có khả năng xảy ra: nhưng đối với tôi, không giả định nào là có xác suất cao cả. Giả định đầu tiên có vẻ ít khó xảy ra hơn. Nếu giả định thứ hai là đúng, Shakespeare đã làm trong Othello điều mà dường như ông không làm ở bất kỳ vở kịch nào khác. Tôi có thể tin rằng ông đã làm như vậy; nhưng tôi rất khó mà tin rằng ông đã tạo ra tình huống bất khả thi này mà không hề hay biết nó. Đọc một vở kịch hay xem nó là một chuyện, còn kiến tạo và sáng tác nó lại là một chuyện hoàn toàn khác, và dường như ông đã hình dung các hành động trong Othello với cường độ thậm chí còn lớn hơn cả mức độ thông thường của mình.