(1) Phần đầu của cảnh này vốn rất khó hiểu, và các nhà chú giải cũng đưa ra rất ít sự trợ giúp. Tôi cho rằng ý đồ ở đây như sau. Iago nhận thấy hắn phải nối lại cuộc tấn công nhắm vào Othello; bởi vì, một mặt, Othello – bất chấp quyết định kết liễu Desdemona mà chàng vừa vạch ra – lại tự ý tiến hành thử thách nàng về câu chuyện chiếc khăn tay của Iago mà không hề bàn bạc với hắn; và mặt khác, giờ đây chàng dường như đã rơi vào trạng thái mụ mẫm, lờ đờ, cần phải được kích thích để hành động. Kế hoạch của Iago dường như là gợi lại cho Othello mọi thứ có thể khiến chàng nổi điên lần nữa, nhưng lại làm điều đó bằng cách ra điều giả vờ coi nhẹ toàn bộ sự việc, đồng thời giục Othello hãy nhìn nhận mọi chuyện theo chiều hướng tốt đẹp nhất, hoặc ít ra là cứ nhắm mắt cho qua. Thế nên, thực chất hắn đang nói rằng: "Suy cho cùng, nếu nàng có hôn Cassio đi chăng nữa, điều đó cũng chẳng có mấy ý nghĩa. Thậm chí, nàng còn có thể đi xa hơn thế nhiều mà chẳng hề có ý định xấu nào. Tất nhiên là vẫn có câu chuyện chiếc khăn tay; nhưng ngẫm lại thì tại sao nàng lại không thể đem cho nó đi cơ chứ?" Sau đó, ra vẻ từ bỏ nỗ lực vô ích trong việc che giấu suy nghĩ thật của mình, hắn tiếp tục: "Tuy nhiên, với tư cách là bạn của ngài, tôi không thể vờ như thực sự coi nàng là người vô tội; sự thật là Cassio đã từng khoe khoang với tôi rành rành về chiến tích của hắn. [Đến đây hắn bị ngất ngang bởi cơn ngất của Othello.] Nhưng suy cho cùng, tại sao lại phải làm rùm beng lên như vậy? Ngài cũng chỉ chịu chung số phận với hầu hết những người đã có vợ mà thôi, lại còn có lợi thế là không bị lừa dối trong chuyện này." Hẳn là Iago đã vô cùng khoái chí khi được bộc lộ bản chất hoài nghi thực sự của mình như vậy, với sự chắc chắn rằng hắn sẽ không bị coi là nghiêm túc và qua đó còn thúc đẩy được âm mưu của bản thân. Ở các dòng 208-210, hắn quay lại với kế hoạch làm Othello phát điên bằng cách gợi ý rằng, nếu chàng quá yêu quý Desdemona đến thế, tốt hơn hết là hãy cứ mặc kệ sự việc, bởi nó chẳng liên quan đến ai ngoài chính chàng. Lời thoại này tiếp nối tiếng kêu thốt lên của Othello: "Ôi Iago, thật đáng thương thay," và đây có lẽ là khoảnh khắc mà chúng ta khao khát được tiêu diệt Iago hơn bao giờ hết.

(2) Vào dòng 216, Othello bảo Iago kiếm cho mình chút độc dược để có thể sát hại Desdemona vào đêm hôm đó. Iago liền phản đối: "Đừng dùng thuốc độc: hãy thắt cổ nàng ngay trên chiếc giường của nàng, chính cái giường mà nàng đã làm vấy bẩn ấy!" Tại sao hắn lại phản đối việc dùng độc dược? Phải chăng vì qua việc mua bán chất độc, chính hắn sẽ bị liên lụy? Rất có thể. Hoặc có lẽ ý đồ của hắn là: khi Desdemona bị Othello giết và Cassio bị Roderigo giết, hắn sẽ thừa nhận rằng chính hắn đã thông báo cho Othello về vụ ngoại tình, và thậm chí có thể cả việc hắn đã nhận lời tiêu diệt Cassio; nhưng hắn sẽ tuyên bố rằng bản thân chưa bao giờ có ý định thực hiện lời hứa về phần Cassio, và rằng hắn chẳng dính líu gì đến cái chết của Desdemona (hắn dường như đang chuẩn bị sẵn cho điều này ở dòng 285). Việc hắn đi mua thuốc độc có thể làm hỏng kế hoạch đó. Nhưng cũng có khả năng sự phản đối thuốc độc của hắn xuất phát đơn thuần từ sự coi thường trí tuệ của Othello. Hắn có thể tin tưởng Othello dùng vũ lực, nhưng lại nghĩ rằng chàng có thể làm hỏng bất cứ việc gì đòi hỏi sự khéo léo.

(3) Khi cuộc trò chuyện ngắt quãng tại đây (dòng 225), Iago đã đưa Othello trở lại vị trí từng đạt được vào cuối cảnh Cám dỗ (hồi III, cảnh iii). Cassio và Desdemona sẽ phải bỏ mạng; thêm vào đó, thời gian còn bị đẩy nhanh lên; mọi chuyện sẽ diễn ra vào "đêm nay," chứ không phải "trong vòng ba ngày nữa."

Ý đồ về mặt kết cấu rõ ràng là sau cảnh Cám dỗ, Othello có xu hướng chùng xuống và chờ đợi, điều này vô cùng nguy hiểm đối với Iago, thế nên trong cảnh này hắn mới phải thúc đẩy hành động của Othello. Thế nhưng Othello lại chùng xuống một lần nữa. Chàng từng tuyên bố sẽ không đôi co với nàng (hồi IV, cảnh i, dòng 217). Thế nhưng chàng không thể giữ lời hứa của mình, và tiếp sau đó là cảnh buộc tội. Mục đích kịch tính của nó thì đã rõ ràng, nhưng Othello dường như chẳng có mục đích nào trong đó cả. Chàng chẳng đặt câu hỏi nào, hoặc đúng hơn là chẳng có câu nào thể hiện dù chỉ một tia hy vọng hay hoài nghi nhỏ nhoi. Chàng chỉ đang tự hành hạ chính mình mà thôi.

CHÚ THÍCH:

[266] Độc giả nào cảm thấy khó hiểu trước đoạn này nên tham khảo cuộc trò chuyện ở phần cuối câu chuyện thứ ba mươi trong tập Heptameron.