Sự độc ác chưa từng được phác họa ở bất kỳ đâu với sự tinh thông nhường ấy như trong nhân vật Iago. Richard III chẳng hạn, bên cạnh việc được nhào nặn ít tinh tế hơn, lại là một nhân vật vĩ đại hơn nhiều và ít gây ác cảm hơn. Sự dị dạng về thể xác, tách biệt ông ta khỏi những người khác, dường như phần nào biện minh cho chủ nghĩa vị kỷ của ông ta. Mặc dù vậy, bất chấp chủ nghĩa vị kỷ ấy, ông ta hiện lên trước mắt chúng ta vượt trên một cá nhân đơn thuần: ông ta là đại diện cho gia tộc mình, là Nữ thần Báo oán của Nhà York. Ông ta cũng không hề mang tính tiêu cực như Iago: ông ta có những niềm đam mê mãnh liệt, có sự ngưỡng mộ, và lương tâm vẫn dằn vặt ông ta. Phảng phất quanh ông ta là ánh hào quang của quyền lực. Dù là một diễn viên xuất sắc, ông ta vẫn chuộng vũ lực hơn mưu mẹo, và trong thế giới của ông ta không hề có sự ảo tưởng chung nào về bản chất thực sự của ông ta.

Hơn nữa, việc so sánh Iago với vị Sa-tăng trong Thiên đường đã mất dường như gần như là phi lý, bởi con người của Shakespeare vượt trội hơn hẳn Ác ma của Milton về mặt cái ác biết bao. Vị Thần hùng vĩ ấy, kẻ mà

vóc dáng hãy còn chưa mất đi

Mọi rạng rỡ ban đầu, cũng chẳng tỏ ra

Kém phần một tổng lãnh thiên thần bị đọa đày và ánh lóa

Của vinh quang bị lu mờ;

[208]kẻ biết ơn nghĩa với đồng đội và xót thương cho các nạn nhân; kẻ đã cảm nhận được sự kính sợ của lòng tốt là nhường nào, và nhìn thấy Đức hạnh trong hình hài đáng yêu biết bao; đã nhìn thấy, và tiếc nuối cho sự mất mát của chính mình; kẻ vẫn còn có thể rơi lệ—hắn còn cách xa cái chết tâm linh biết bao so với Iago, ngay cả khi, trong việc xúi giục con người sụp đổ, hắn hoàn tất sự sụp đổ của chính mình! Chỉ ở nhân vật Mephistopheles của Goethe mới tìm thấy một bạn đồng hành xứng tầm với Iago. Ở đó có một sự lạnh lùng chết người tương tự, cùng một sự hân hoan trong sự tàn phá. Nhưng rồi Mephistopheles, giống như rất nhiều kẻ phản diện trong văn chương, lại có Iago là cha đẻ. Và hơn thế nữa, Mephistopheles, theo nghĩa nghiêm ngặt, không phải là một nhân vật. Hắn nửa là con người, nửa là biểu tượng. Một tư tưởng siêu hình cất lên qua lời hắn. Hắn mang tính trần thế, nhưng không bao giờ có thể sống nổi trên mặt đất.

Trong số các nhân vật của Shakespeare, Falstaff, Hamlet, Iago và Cleopatra (tôi kể tên họ theo thứ tự ra đời) có lẽ là những người kỳ diệu nhất. Lại một lần nữa, trong số này, Hamlet và Iago, có thời điểm ra đời sát nhau nhất, có lẽ là những kẻ tinh tế nhất. Và giả sử Iago là một con người hấp dẫn như Hamlet, thì hàng ngàn trang giấy cũng có thể đã được viết về hắn, chứa đựng biết bao lời bình phẩm hay dở. Thực tế là, phần lớn các cách diễn giải về nhân vật của hắn không chỉ bất cập trước sự hình dung của Shakespeare, mà tôi tin rằng, còn bất cập trước ấn tượng của hầu hết những độc giả có gu thưởng thức, những người không bị bối rối bởi sự phân tích. Những cách diễn giải sai lầm này, nếu chúng ta gạt sang một bên những sự điên rồ thông thường, [107] được chia thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất bao gồm những quan điểm đưa Shakespeare về mức tầm thường. Bằng những cách thức và mức độ khác nhau, họ biến [209]Iago của ông thành một kẻ phản diện thông thường. Iago của họ đơn giản là một kẻ từng bị coi thường và nay tự trả thù; hoặc một người chồng tin rằng mình đã bị phụ bạc, và sẽ bắt kẻ thù phải chịu đựng một cơn ghen tuông dữ dội hơn cả của chính hắn; hoặc một kẻ đầy tham vọng quyết tâm hủy hoại đối thủ thành công của mình—một trong những điều đó, hoặc sự kết hợp của chúng, được ban cho năng lực phi thường và sự tàn ác. Đây là những quan điểm phổ biến hơn. Nhóm thứ hai gồm những cách diễn giải sai lầm thì nhỏ hơn nhiều, nhưng lại chứa đựng nhiều trọng lượng hơn nhóm thứ nhất. Ở đây Iago là một sinh thể căm ghét điều thiện đơn giản vì nó là điều thiện, và yêu cái ác thuần túy vì bản thân nó. Hành động của hắn không bị thúc đẩy bởi bất kỳ động cơ rõ ràng nào như trả thù, ghen tuông hay tham vọng. Nó bắt nguồn từ một "sự ác độc vô động cơ," hay một niềm vui vụ lợi từ nỗi đau của kẻ khác; và Othello, Cassio cùng Desdemona hầu như chẳng khác nào những vật liệu cần thiết để đạt được trọn vẹn niềm vui ấy. Iago thứ hai này, hiển nhiên, không phải là một kẻ phản diện quy ước, và hắn gần gũi với Iago của Shakespeare hơn là kẻ thứ nhất. Chỉ có điều hắn, nếu không phải là một sự bất khả thi về mặt tâm lý, thì ít ra cũng không phải là một con người. Do đó, hắn có thể thích hợp trong một bài thơ mang tính biểu tượng như Faust, nhưng trong một vở kịch thuần túy con người như Othello, hắn sẽ là một sai lầm tồi tệ mang tính hủy diệt. Hơn nữa, hắn không hề có mặt trong Othello: hắn là sản phẩm của sự quan sát và phân tích không hoàn thiện.

Coleridge, tác giả của cụm từ gây hiểu lầm "sự ác độc vô động cơ," có một số nhận xét tinh tế về Iago; và bản chất của nhân vật này đã được miêu tả, trước hết trong một số câu thơ hay nhất mà Hazlitt từng viết, và sau đó được mô tả đầy đủ hơn bởi ông Swinburne,—được miêu tả xuất sắc đến mức tôi bị cám dỗ chỉ đọc lại và minh họa cho hai bài phê bình này. Tuy nhiên, kế hoạch này sẽ làm cho việc trình bày tất cả những điều tôi muốn nói trở nên khó khăn. Do đó, tôi đề xuất tiếp cận vấn đề một cách trực tiếp, và trước hết, xem xét Iago đã hiện lên như thế nào trước mắt những kẻ [210]đã biết hắn, và những suy luận nào có thể rút ra từ những ảo tưởng của họ; rồi sau đó đặt câu hỏi rằng, nếu đánh giá từ vở kịch, bản chất thực sự của hắn ra sao. Và tôi sẽ chỉ ra những điểm mà tôi trực tiếp mang ơn các bài phê bình vừa được nhắc tới.

Nhưng trước tiên cần có hai lời cảnh báo. Một trong số đó liên quan đến quốc tịch của Iago. Người ta cho rằng hắn là một nghiên cứu về dạng thức độc ác đặc trưng của người Ý, được coi là vừa quá ranh mãnh vừa quá ma quỷ đối với một người Anh. Tôi nghi ngờ việc liệu ý tưởng này có nhiều giá trị hơn quan niệm cho rằng Othello là một nghiên cứu về bản chất người Moor hay không. Chắc chắn là niềm tin vào sự độc ác kiểu Ý đó rất thịnh hành vào thời của Shakespeare, và có lẽ nó đã ảnh hưởng đôi chút đến ông ở đây cũng như khi phác họa nhân vật Iachimo trong Cymbeline. Nhưng ngay cả ảnh hưởng nhỏ nhoi này cũng có vẻ đáng ngờ đối với tôi. Nếu Don John trong Much Ado là một người Anh, các nhà phê bình hẳn đã ca ngợi sự nhạy sạu của Shakespeare khi biến kẻ phản diện người Anh của ông thành một kẻ ủ rũ và ngu ngốc. Nếu cha của Edmund là Công tước xứ Ferrara thay vì Bá tước xứ Gloster, họ hẳn đã nói rằng Edmund không thể là ai khác ngoài một người Ý. Hãy thay đổi tên và quê hương của Richard III, và ông ta sẽ được gọi là một bạo chúa tiêu biểu của thời Phục hưng Ý. Hãy thay đổi những điều đó ở Juliet, và chúng ta sẽ thấy bản chất lành mạnh của người Anh đối lập với vẻ mộng mơ miền nam của Romeo. Nhưng cách diễn giải Shakespeare này không mang tinh thần Shakespeare. Ở ông, những khác biệt về thời kỳ, chủng tộc, quốc tịch và địa lý ít có ảnh hưởng đến nhân vật nội tâm, mặc dù đôi khi chúng có ảnh hưởng lớn đến tổng thể hiệu ứng tưởng tượng của các nhân vật. Khi ông thực sự nhấn mạnh vào những khác biệt ấy, ý định của ông lập tức hiển hiện rõ ràng, như trong các nhân vật như Fluellen hay Sir Hugh Evans, hoặc trong lời thoại của các vương tôn Pháp trước trận chiến Agincourt. Tôi có thể nói thêm rằng Iago chắc chắn [211]không thể được coi là minh chứng cho quan niệm phổ biến thời Elizabeth về một đồ đệ của Machiavelli. Không có dấu hiệu nào cho thấy hắn về mặt lý thuyết là một kẻ vô thần hay thậm chí là một kẻ không tin vào tôn giáo chính thống. Ngược lại, hắn sử dụng ngôn ngữ của tôn giáo, và không nói bất cứ điều gì giống với lời của khúc dạo đầu trong vở The Jew of Malta:

Ta coi tôn giáo chỉ là trò chơi trẻ con,

Và cho rằng chẳng có tội lỗi nào ngoài sự dốt nát.

Aaron trong Titus Andronicus có lẽ đã có thể nói điều này (và vì thế không chắc là sáng tác của Shakespeare hơn), nhưng Iago thì không.

Tôi chuyển sang lời cảnh báo thứ hai. Người ta phải luôn ghi nhớ rằng không được tin dù chỉ một âm tiết do Iago thốt ra về bất kỳ chủ đề nào, kể cả bản thân hắn, cho đến khi người ta kiểm chứng lời tuyên bố ấy bằng cách so sánh nó với các sự thật đã biết và với những lời tuyên bố khác của chính hắn hoặc của người khác, và bằng cách xem xét xem liệu trong hoàn cảnh cụ thể đó, hắn có lý do gì để nói dối hay nói thật hay không. Niềm tin tuyệt đối mà những người quen đặt vào sự chính trực của hắn đã truyền xuống hầu hết các nhà phê bình của hắn; và điều này, củng cố thêm thói quen buồn cười là trích dẫn mọi lời nói của các nhân vật như thể đó là tuyên bố của chính Shakespeare, đã trở thành nguồn gốc phong phú của những cách hiểu sai lầm. Tôi xin lấy làm ví dụ chính những lời khẳng định đầu tiên của Iago. Trong cảnh mở màn, hắn nói với kẻ ngốc Roderigo rằng ba nhân vật lớn ở Venice đã đến gặp Othello và nài nỉ ông bổ nhiệm Iago làm trung úy; rằng Othello, vì kiêu ngạo và bướng bỉnh, đã từ chối; rằng trong khi từ chối, ông đã nói rất nhiều điều rườm rà quân sự, và kết thúc bằng cách tuyên bố (một cách sai sự thật, theo như chúng ta hiểu) rằng ông đã lấp đầy chỗ trống đó rồi; rằng Cassio, người được ông chọn, hoàn toàn không có chút kiến thức thực tế nào về chiến tranh, chẳng có gì ngoài lý thuyết sách vở, chỉ toàn những lời ba hoa, tính toán, trong khi bản thân Iago đã từng nhiều lần chiến đấu sát cánh bên Othello, và theo 'thứ bậc lâu năm' [212]thì đáng lẽ phải được ưu tiên. Hầu hết hoặc tất cả những điều này được một số nhà phê bình lặp lại như thể đó là thông tin do Shakespeare cung cấp, và kết luận được rút ra một cách rất tự nhiên rằng Iago có lý do để cảm thấy bất bình. Nhưng nếu chúng ta tự hỏi bản thân xem có bao nhiêu phần trong số tất cả những điều này là sự thật, tôi tin rằng chúng ta sẽ trả lời như sau. Hoàn toàn chắc chắn rằng Othello đã bổ nhiệm Cassio làm trung úy, và không có gì khác là hoàn toàn chắc chắn. Nhưng không có lý do gì để nghi ngờ lời tuyên bố rằng Iago đã từng tòng quân cùng ông, cũng không có điểm nào vô lý về mặt bản chất trong tuyên bố rằng ông đã được ba nhân vật lớn nài xin thay mặt cho Iago. Mặt khác, những gợi ý cho rằng ông từ chối vì kiêu ngạo và bướng bỉnh, và rằng ông đã nói dối khi nói mình đã chọn sĩ quan rồi, đều không có vẻ gì là giống thật; và nếu thực sự có bất kỳ sự thật nào (như thường là thế) đằng sau lời kể của Iago về cuộc trò chuyện, thì chắc chắn đó là sự thật rằng bản thân Iago dốt nát về khoa học quân sự, trong khi Cassio là một chuyên gia, và Othello đã giải thích điều này với các nhân vật lớn. Hơn nữa, việc Cassio là một kẻ chen chân vào và chỉ là một kẻ mọt sách không có kinh nghiệm chiến tranh là điều khó tin, xét đến việc thứ nhất là Othello đã chọn ông làm trung úy, và thứ hai là viện nguyên lão đã bổ nhiệm ông kế nhiệm Othello chỉ huy tại đảo Cyprus; và chúng ta có bằng chứng trực tiếp cho thấy một phần tuyên bố của Iago là lời nói dối, vì Desdemona tình cờ nhắc đến việc Cassio là một người 'suốt thời gian qua đã đặt nền tảng cho vận may tốt đẹp của mình' dựa vào tình yêu của Othello và đã 'cùng chia sẻ hiểm nguy' với ông (iii. iv. 93). Chỉ còn lại lời khẳng định hàm ý rằng, nếu việc thăng chức cứ theo thứ bậc cũ mà tiến hành, thì Iago, với tư cách là người thâm niên hơn, hẳn đã được ưu tiên. Điều đó có thể đúng: Othello không phải là kẻ do dự trong việc thăng chức cho một người cấp dưới vì những lý do chính đáng. Nhưng nó cũng hoàn toàn có thể chỉ là một sự bịa đặt thuần túy; và, mặc dù Cassio còn trẻ, không có gì cho thấy ông trẻ hơn, về mặt tuổi tác [213]hay thâm niên phục vụ, so với Iago. Chẳng hạn, Iago không bao giờ gọi ông là 'trẻ con', như hắn gọi Roderigo; và một thanh niên búng ra sữa chắc chắn không thể được phong làm Tổng đốc đảo Cyprus. Cuối cùng, điều chắc chắn trong toàn bộ câu chuyện này là tâm trí của Othello hoàn toàn thoải mái về việc bổ nhiệm đó, và ông không bao giờ mơ thấy việc Iago lại cảm thấy bất mãn về điều ấy, ngay cả khi âm mưu bị phơi bày và ông tự hỏi bản thân xem mình đã xúc phạm Iago như thế nào.

Cần phải kiểm tra theo cách này mọi lời tuyên bố do Iago đưa ra. Nhưng không cần thiết phải làm điều đó trước công chúng, và tôi chuyển sang câu hỏi về ấn tượng mà hắn tạo ra đối với bạn bè và những người quen biết. Về cơ bản, điều này không còn chỗ cho sự nghi ngờ. Không gì có thể ít giống Iago hơn là kẻ phản diện theo lối kịch melodram thường được thay thế cho hắn trên sân khấu, một kẻ mà bất kỳ ai trong nhà hát cũng nhận ra ngay từ cái nhìn đầu tiên là một tên vô loại. Chúng ta thu thập được rằng, Iago là một người lính Venice, [108] hai mươi tám tuổi, từng trải qua nhiều trận mạc và có tiếng tăm lớn về lòng dũng cảm. Về nguồn gốc của hắn, chúng ta không được biết, nhưng, trừ khi tôi nhầm, hắn không xuất thân từ dòng dõi quý tộc hay gia giáo.[109] Hắn không gây ấn tượng của một [214]kẻ có văn hóa bị tha hóa: bất chấp mọi năng lực to lớn của mình, hắn vẫn thô tục, và sự thiếu hụt có thể có của hắn về khoa học quân sự rất có thể mang ý nghĩa nào đó. Hắn kết hôn với một người vợ rõ ràng thiếu sự tinh tế, và xuất hiện trong vở kịch gần như với tư cách là một người hầu của Desdemona. Phong thái của hắn là của một người lính bộc trực, phừng phừng, người nói lên suy nghĩ của mình một cách tự do và thẳng thừng. Hắn thường tỏ ra niềm nở, và có thể cực kỳ vui vẻ; nhưng không hiếm khi hắn tỏ ra khá thô lỗ và cay độc trong lời nói, và hay đưa ra những nhận xét có phần châm biếm bản chất con người. Hắn nhận thức được đặc điểm này ở bản thân, và thẳng thắn thừa nhận rằng hắn chẳng là gì nếu không phải là kẻ hay bắt bẻ, và việc săm soi những thói hư tật xấu vốn là bản chất của hắn. Trong những lời thú nhận này, hắn đã phóng đại một cách đặc trưng khuyết điểm của mình, như những kẻ thẳng tính vẫn hay làm; và hắn không vì thế mà bớt được yêu mến, bởi người ta thấy rằng sự châm biếm của hắn mang tính hài hước, rằng trong những vấn đề nghiêm túc hắn không nói năng bỡn cợt (iii. iii. 119), và điều duy nhất hoàn toàn hiển nhiên về hắn chính là sự trung thực của hắn. 'Trung thực' là từ bật ra trên môi bất cứ ai khi nói về hắn. Nó được áp dụng cho hắn khoảng mười lăm lần trong vở kịch, chưa kể khoảng nửa tá lần chính hắn dùng từ này để chế giễu bản thân. Trên thực tế, hắn là một trong những con người đáng tin cậy, những kẻ vì chán ngấy sự giả dối ngọt sạt, nên thốt ra những lời cay độc mà chính họ cũng không tin, rồi ngay khoảnh khắc bạn gặp rắc rối, họ liền đem áp dụng chính cái tình cảm mà họ từng cười cợt ấy. Trong những dịp như vậy, hắn thể hiện sự đồng cảm ân cần nhất và khao khát giúp đỡ nhất. Khi Cassio cư xử tệ hại đến mức khủng khiếp và bị bắt gặp đang đánh nhau với Montano, chẳng phải Othello đã thấy rằng 'Iago trung thực trông phờ phạc vì đau buồn' đó sao? Thật khó khăn biết bao khi hắn bị thuyết phục, phải, bị ép buộc, phải nói sự thật chống lại viên trung úy! Một người khác có thể đã cảm thấy một chút thỏa mãn khi nghĩ rằng chiếc ghế mà hắn hằng khao khát nay đã trống; nhưng Iago không chỉ an ủi Cassio, nói [215]với hắn những lời cay độc về danh dự, chỉ để giúp hắn vượt qua sự xấu hổ, mà hắn còn động não và lập tức nhận ra rằng kế hoạch đúng đắn để Cassio lấy lại chức vụ là nhờ Desdemona can thiệp. Hắn đau khổ trước sự thất sủng của bạn mình đến mức chính vợ hắn cũng chắc chắn rằng 'chồng cô ta đau lòng như thể chuyện đó xảy ra với chính mình.' Thử hỏi sao bất cứ ai đang gặp rắc rối khốn cùng, như Desdemona, lại không lập tức cho gọi Iago (iv. ii. 106)? Nếu viên ngọc thô này có tì vết gì, thì đó là việc trái tim ấm áp và trung thành của Iago đã xúi giục hắn hành động quá bốc đồng. Nếu hắn chỉ vô tình nghe thấy một người bạn như Othello bị vu khống, tay hắn đã vung lên kiếm; và mặc dù kìm chế bản thân, hắn suýt cảm thấy hối hận vì đức hạnh của chính mình (i. ii. 1-10). Iago dường như là thế trong mắt những người xung quanh, thậm chí là cả những người như Othello, những kẻ đã quen biết hắn một thời gian. Và đó là một sự thật ít được chú ý nhưng vô cùng đáng chú ý, rằng hắn thể hiện một diện mạo không mấy khác biệt đối với vợ mình. Không có dấu hiệu nào cho thấy cuộc hôn nhân của Emilia hoàn toàn bất hạnh, cũng không có dấu hiệu nào cho thấy cô nghi ngờ bản chất thực sự của chồng mình.[110] Chắc chắn là cô biết về hắn nhiều hơn những người khác một chút. Do đó, chúng ta thu thập được rằng hắn hay quở trách và đôi khi nói năng ngắn gọn, cộc lốc với cô (iii. iii. 300 t.t.); và rất có thể cô cũng dùng cái lưỡi sắc sảo của mình để đáp trả hắn (ii. i. 101 t.t.). Hắn cũng ghen tuông một cách vô lý; bởi chính lời tuyên bố của hắn rằng hắn ghen tuông với Othello đã được bản thân Emilia xác nhận, và do đó phải được tin là thật (iv. ii. 145).[111] Nhưng có vẻ rõ ràng rằng những khiếm khuyết này của hắn không làm suy giảm nghiêm trọng lòng tin của Emilia đối với chồng hay tình cảm của cô dành cho hắn. Hơn nữa, cô biết [216]hắn không hoàn toàn trung thực như vẻ bề ngoài, bởi hắn từng nhiều lần nài nỉ cô ăn cắp chiếc khăn tay của Desdemona. Nhưng bản chất của Emilia không quá tế nhị hay câu nệ những chuyện lặt vặt. Cô nghĩ chồng mình kỳ quặc và 'bướng bỉnh', và coi sở thích của hắn đối với chiếc khăn tay là một biểu hiện của điều đó (iii. iii. 292); nhưng cô chưa bao giờ mơ rằng hắn là một tên vô loại, và không có lý do gì để nghi ngờ sự chân thành trong niềm tin của cô rằng hắn thực sự đau buồn trước sự thất sủng của Cassio. Việc cô không hề nảy sinh bất kỳ sự nghi ngờ nào về một vụ tình ái khi chứng kiến sự kích động của Othello về chiếc khăn tay cho thấy cô ít hoài nghi chồng mình đến nhường nào. Ngay cả khi về sau, ý nghĩ lóe lên trong đầu cô rằng có kẻ khốn nào đó đã bỏ độc vào tâm trí Othello, thì giọng điệu trong tất cả các bài phát biểu của cô, và việc cô nhắc đến kẻ vô loại (mà cô tin là) đã khơi mào cơn ghen tuông của Iago đối với cô, chứng minh một cách không thể chối cãi rằng ý nghĩ Iago chính là kẻ vô loại ấy chưa từng xẹt qua tâm trí cô (iv. ii. 115-147). Và nếu còn chút do dự nào về vấn đề này, chắc chắn nó phải bị xua tan bởi tiếng kêu kinh ngạc và kinh hãi được lặp đi lặp lại ba lần, 'Chồng tôi!', tiếp theo sau lời của Othello, 'Chồng cô biết hết điều đó'; và bởi sự nghẹn ngào phẫn nộ cùng niềm hy vọng tuyệt vọng mà chúng ta nghe thấy trong lời kêu gọi của cô khi Iago bước vào:

Hãy bác bỏ tên khốn này nếu anh là đàn ông:

Hắn bảo anh đã nói với hắn rằng vợ anh lẳng lơ:

Tôi biết anh không hề nói, anh không phải là kẻ khốn như thế:

Hãy nói đi, vì lòng tôi đang trĩu nặng.

Ngay cả khi Iago có bộc lộ nhiều hơn bản chất thật của mình với vợ so với những người khác, thì điều đó cũng chẳng làm thay đổi sự tương phản giữa con người thật của hắn và con người mà hắn trình bày trước thế giới nói chung. Nhưng hắn chưa bao giờ làm thế. Chỉ có đôi mắt yếu ớt của kẻ ngốc nghếch tội nghiệp Roderigo mới được phép liếc qua cái hố sâu đó.

Ý nghĩa của sự tương phản này đối với sự cả tin có vẻ quá mức của Othello đã được [217]chỉ ra trước đó. Những kết luận xa hơn nào có thể được rút ra từ điều đó? Hiển nhiên, trước hết là suy luận, đi kèm với một niềm thán phục rợn ngợp, rằng năng lực ngụy trang và tự chủ của Iago hẳn phải là phi thường: bởi vì hắn không phải là một thanh niên như Edmund, mà đã mang chiếc mặt nạ này suốt nhiều năm trời, và hắn dường như chưa từng tận hưởng, giống như Richard, những khoảnh khắc bộc lộ thực chất bên trong mình. Thực tế là khả năng tự chủ của hắn tỏ ra vĩ đại đến mức độc giả có thể được tha thứ nếu cảm thấy hoài nghi về tính khả thi của nó. Nhưng có những quan sát và suy luận xa hơn chắc chắn, tách rời khỏi niềm tin vào Shakespeare, sẽ xóa bỏ sự hoài nghi này. Trước hết, cần quan sát thấy rằng Iago đã có thể tìm thấy sự giải tỏa nhất định khỏi sự khó chịu của sự đạo đức giả trong những lời phát biểu cay độc hoặc châm biếm đó, vốn bị hiểu lầm, chỉ càng làm tăng thêm niềm tin vào sự trung thực của hắn. Chúng đóng vai trò như một van an toàn, giống như cách mà sự điên rồ giả vờ của Hamlet đã làm. Tiếp theo, tôi xin suy luận từ sự thành công toàn diện của sự đạo đức giả của hắn—điều cũng có thể được suy luận từ các căn cứ khác, và có tầm quan trọng lớn—rằng hắn hoàn toàn không phải là một người có tình cảm và đam mê mãnh liệt như Richard, mà có khí chất vô cùng lạnh lùng. Dẫu vậy, khả năng tự chủ của hắn thật tuyệt vời, nhưng chưa bao giờ có bất kỳ cơn bão bạo liệt nào bên trong hắn cần phải kìm chế cả. Thứ ba, tôi xin gợi ý rằng Iago, mặc dù hoàn toàn ích kỷ và vô cảm, nhưng về bản chất không hề độc ác, thậm chí không hề u sầu, mà trái lại, hắn sở hữu một bản tính thiện lương hời hợt, cái loại thiện lương giành được cảm tình và thường được coi là dấu hiệu, không phải của một hệ tiêu hóa tốt, mà của một trái tim nhân hậu. Và cuối cùng, có thể suy luận rằng, trước tội ác tày trời mà chúng ta chứng kiến, Iago chưa từng bị phát hiện phạm bất kỳ lỗi lầm nghiêm trọng nào và thậm chí có thể chưa từng phạm tội, mà vẫn theo đuổi một cuộc sống ích kỷ nhưng bề ngoài đoan trang, tận hưởng sự kích thích của chiến tranh và những thú vui tình cờ, nhưng chưa từng gặp phải bất kỳ sự cám dỗ đủ lớn nào để đánh đổi vị trí và sự thăng tiến của mình bằng một tội ác nguy hiểm. Do đó, trên thực tế, bi kịch của Othello theo một ý nghĩa nào đó cũng chính là bi kịch của hắn. Nó cho chúng ta thấy không phải một kẻ bạo lực, như Richard, kẻ dành cả đời để chém giết, mà là một kẻ hoàn toàn tồi tệ, lạnh lùng, cuối cùng bị cám dỗ buông thả những nguồn lực bên trong mình, và lập tức bị tiêu hủy.

Để thấy bi kịch này phát sinh như thế nào, giờ đây chúng ta hãy nhìn kỹ hơn vào nội tâm của Iago. Trước hết, chúng ta tìm thấy ở đây, như đã ngầm hiểu một phần, những năng lực trí tuệ và ý chí vô cùng đáng chú ý. Sự thấu thị của Iago, trong những giới hạn nhất định, về bản chất con người; sự khéo léo và tài tình của hắn trong việc thao túng con người; sự nhanh nhạy và uyển chuyển của hắn trong việc đối phó với những khó khăn bất ngờ và những cơ hội không lường trước, có lẽ không có đối thủ trong số các nhân vật kịch. Cùng đáng chú ý không kém là sức mạnh ý chí của hắn. Ngay cả Socrates, vị hiền triết lý tưởng của phái Khắc kỷ, cũng không làm chủ bản thân mình hơn Iago. Không chỉ đơn thuần là hắn không bao giờ làm lộ bản chất thật của mình; hắn dường như làm chủ mọi chuyển động có thể ảnh hưởng đến ý chí của mình. Trong những khoảnh khắc nguy hiểm nhất của âm mưu, khi một sơ suất hay tai nạn nhỏ nhất cũng có thể mang tính chí mạng, hắn không bao giờ thể hiện chút lo lắng nào. Khi Othello chộp lấy cổ họng hắn, hắn chỉ đơn giản đổi vai với sự ứng biến nhanh nhạy thường thấy của mình. Khi hắn bị tấn công và bị thương ở phần cuối, hắn hoàn toàn thản nhiên. Như ông Swinburne đã nói, bạn không thể tin dù chỉ một khoảnh khắc rằng nỗi đau của tra tấn có thể làm hé mở đôi môi của Iago. Hắn hoàn toàn miễn nhiễm trước những cám dỗ của sự lười biếng hay nhục dục. Thật khó để tưởng tượng ra cảnh hắn không hoạt động; và mặc dù hắn có một tâm trí đồi bại, và chắc chắn đã tận hưởng những thú vui của mình khi nào và cách nào hắn muốn, hắn chắc chắn đã chọn chúng theo ý muốn chứ không phải vì sự yếu đuối, [219]và nếu sự thú vui cản trở mục đích của hắn, thì vị tu sĩ khắc khổ nhất cũng không thể kiên quyết dẹp bỏ nó hơn thế. 'Tôi phải làm gì đây?' Roderigo rên rỉ với hắn; 'Tôi thú nhận đó là sự xấu hổ của tôi khi quá si tình; nhưng không nằm trong đức hạnh của tôi để sửa đổi nó.' Hắn đáp: 'Đức hạnh! quái quỷ! chính trong bản thân chúng ta mà chúng ta ra thế này hay thế khác. Tất cả phụ thuộc vào ý chí của chúng ta. Tình yêu đơn thuần là một thứ dục vọng của dòng máu và sự cho phép của ý chí. Thôi nào, hãy ra dáng đàn ông... Trước khi tôi nói rằng mình sẽ trầm mình vì yêu một mụ gà lôi, tôi sẽ đổi nhân tính của mình lấy một con khỉ đầu chó.' Hãy quên đi trong một khoảnh khắc rằng tình yêu đối với Iago chỉ là sự thèm khát của một con khỉ đầu chó; hãy quên rằng hắn miễn nhiễm với lòng thương xót cũng ít như với sự sợ hãi hay khoảnh khắc thú vui; và bạn sẽ phải thừa nhận rằng sự làm chủ ý chí này, thứ vừa là hành động vừa là học thuyết của hắn, thật vĩ đại, gần như siêu việt. Quả thực, về trí tuệ (luôn trong những giới hạn nhất định) và về ý chí (được coi là một sức mạnh thuần túy, không màng đến đối tượng của nó) Iago thật vĩ đại.

Hắn sử dụng những năng lực vĩ đại này nhằm mục đích gì? Tín điều của hắn—vì hắn không phải là một kẻ hoài nghi, hắn có một tín điều xác định—đó là chủ nghĩa vị kỷ tuyệt đối là thái độ hợp lý và đúng đắn duy nhất, và lương tâm hay danh dự hay bất kỳ hình thức quan tâm nào đến người khác đều là một điều vô lý. Hắn không phủ nhận rằng sự vô lý này tồn tại. Hắn không cho rằng hầu hết mọi người bí mật chia sẻ tín điều của hắn, trong khi giả vờ nắm giữ và thực hành một tín điều khác. Ngược lại, hắn coi hầu hết mọi người là những kẻ ngu ngốc trung thực. Hắn tuyên bố rằng hắn chưa từng gặp một người nào biết cách yêu lấy bản thân mình; và biểu hiện ngưỡng mộ duy nhất của hắn trong vở kịch là dành cho những kẻ hầu

Kẻ mà, khoác lên mình hình thức và bộ dạng của lòng tận tụy,

Vẫn giữ trái tim hướng về lợi ích bản thân.

'Những tên này,' hắn nói, 'có một chút tâm hồn.' Hắn tuyên bố đứng, và hắn cố gắng đứng, hoàn toàn nằm ngoài thế giới đạo đức.

[220]Sự tồn tại tín điều của Iago và hành vi tương ứng của hắn rõ ràng gắn liền với một đặc điểm mà trong đó hắn vượt qua gần như tất cả các cư dân khác trong thế giới của Shakespeare. Dù hắn từng thế nào đi nữa, khi chúng ta gặp lại hắn, hắn dường như gần như không có nhân tính, không có cảm xúc đồng cảm hay xã hội. Hắn không hề tỏ ra chút tình cảm nào, và trước những nỗi đau khổ khủng khiếp nhất, hắn hoặc tỏ ra thích thú hoặc một sự dửng dưng nếu không hoàn toàn thì cũng gần như vậy. Tuy nhiên, ở đây chúng ta phải cẩn trọng. Điều quan trọng là nhận ra, và rất ít độc giả có nguy cơ phớt lờ, sự chết lặng phi thường này của cảm xúc, nhưng cũng quan trọng không kém là không nhầm lẫn nó với sự thiện chí tích cực hay ác ý chung chung. Khi Iago không có sự chán ghét hay thù địch với một cá nhân nào, hắn không tỏ ra thích thú trước nỗi đau khổ của người đó: hắn cùng lắm chỉ thể hiện sự vắng mặt của nỗi đau. Chẳng hạn, không có dù chỉ một dấu hiệu nhỏ nhất cho thấy hắn tận hưởng sự khốn khổ của Desdemona. Nhưng cảm xúc đồng cảm của hắn quá yếu ớt và lạnh lùng một cách bất thường đến mức, khi sự chán ghét của hắn trỗi dậy, hoặc khi một kẻ vô can ngáng đường mục đích của hắn, thì gần như chẳng có gì bên trong hắn có thể ngăn cản việc hắn áp dụng hình phạt.

Điều gì kích động sự chán ghét hoặc thù địch của hắn? Một lần nữa, ở đây chúng ta phải nhìn cho kỹ. Iago từng được khắc họa như hiện thân của sự đố kỵ, như một kẻ, vì quyết tâm tiến thân trên đời, nên nhìn nhận mọi người khác bằng sự thù địch như đối thủ của mình. Nhưng ý tưởng này, dù chứa đựng sự thật, có vẻ bị phóng đại rất nhiều. Chắc chắn là hắn tận tâm với bản thân; nhưng nếu hắn là một kẻ khao khát tham vọng, chắc chắn chúng ta sẽ thấy nhiều dấu hiệu tích cực hơn về tham vọng này; và chắc chắn rằng, với những năng lực to lớn của mình, hắn đã vươn lên cao thay vì chỉ là một tên chuẩn úy nghèo túng, đóng vai Đại úy lừa đảo đối với ông bồ câu Roderigo. Cân nhắc mọi sự kiện, người ta buộc phải kết luận rằng mong muốn của hắn tương đối ôn hòa và tham vọng của hắn yếu ớt; [221]rằng hắn có lẽ rất thích chiến tranh, nhưng nếu có đủ tiền, hắn không quá nhọc công để có được danh tiếng hay địa vị; và do đó, hắn không hề hừng hực sự đố kỵ và tích cực thù địch với những người khác như những đối thủ tiềm năng.

Nhưng điều rõ ràng là Iago rất nhạy cảm với bất cứ điều gì chạm đến niềm kiêu hãnh hoặc lòng tự trọng của hắn. Sẽ là bất công lớn nếu gọi hắn là kẻ kiêu ngạo, nhưng hắn có đánh giá cao về bản thân và sự khinh miệt lớn đối với người khác. Hắn hoàn toàn ý thức được sự vượt trội của mình so với họ ở những khía cạnh nhất định; và hắn hoặc không tin hoặc khinh thường những phẩm chất mà họ vượt trội hơn hắn. Bất cứ điều gì làm xáo trộn hoặc tổn thương ý thức vượt trội của hắn đều lập tức kích thích hắn; và theo nghĩa đó, hắn có tính cạnh tranh cao. Đây là lý do tại sao việc bổ nhiệm Cassio lại khiêu khích hắn. Đây là lý do tại sao những thành tựu khoa học của Cassio lại khiêu khích hắn. Đây là lý do cho sự ghen tuông của hắn đối với Emilia. Hắn không quan tâm đến vợ mình; nhưng nỗi sợ hãi về việc một người đàn ông khác vượt qua hắn, và phơi bày hắn ra trước sự thương hại hoặc chế giễu như một người chồng bất hạnh chính là vị đắng nghét đối với hắn; và vì hắn chắc chắn rằng không người phụ nữ nào thực sự trinh bạch trong thâm tâm, nên nỗi sợ hãi này luôn hiện hữu bên hắn. Vì lý do tương tự, hắn có sự cay cú đối với lòng tốt ở đàn ông (vì đặc điểm của hắn là ít mù quáng trước sự tồn tại của nó ở đàn ông, những kẻ mạnh, hơn là ở phụ nữ, những kẻ yếu). Hắn có sự cay cú đối với nó, không phải vì bất kỳ tình yêu nào dành cho cái ác vì lợi ích của cái ác, mà một phần vì nó làm phiền đến trí tuệ của hắn như một sự ngu ngốc; một phần (mặc dù hắn hầu như không biết điều này) vì nó làm suy yếu sự thỏa mãn của hắn với bản thân, và làm xáo trộn niềm tin của hắn rằng chủ nghĩa vị kỷ là điều đúng đắn và thích hợp; một phần vì, thế giới vốn dĩ ngu ngốc như vậy, lòng tốt lại phổ biến và thịnh vượng. Nhưng hắn, một kẻ có năng lực gấp mười lần Cassio hay thậm chí Othello, lại không mấy thịnh vượng. Bằng cách nào đó, bất chấp sự ngu ngốc của những con người cởi mở và hào phóng này, họ vẫn tiến xa hơn 'kẻ có chút tâm hồn.' Và điều này, mặc dù hắn [222]không tha thiết lắm trong việc tiến thân, vẫn làm tổn thương niềm kiêu hãnh của hắn. Do đó, lòng tốt làm hắn khó chịu. Hắn luôn sẵn sàng chế nhạo nó, và muốn ra tay giáng đòn vào nó. Trong những hoàn cảnh bình thường, những cảm giác kích động này không quá mãnh liệt ở Iago—không có cảm xúc nào như thế—nhưng chúng liên tục hiện diện.

Nhiệm vụ phân tích của chúng ta vẫn chưa kết thúc; nhưng giờ đây chúng ta đã ở vị trí có thể xem xét sự trỗi dậy trong bi kịch của Iago. Tại sao hắn lại hành động như những gì chúng ta thấy hắn làm trong vở kịch? Câu trả lời cho lời kêu gọi đó của Othello là gì:

Xin anh hãy hỏi kẻ nửa người nửa quỷ kia

Tại sao hắn lại bẫy cả thể xác lẫn tâm hồn tôi thế này?

Câu hỏi Tại sao? này chính là câu hỏi về Iago, giống như câu hỏi Tại sao Hamlet lại trì hoãn? là câu hỏi về Hamlet. Iago từ chối trả lời nó; nhưng tôi mạo muội nói rằng hắn không thể trả lời nó, cũng giống như Hamlet không thể nói tại sao mình lại trì hoãn. Nhưng Shakespeare biết câu trả lời, và nếu những nhân vật này là những sáng tạo vĩ đại chứ không phải là những sai lầm, chúng ta cũng nên có thể tìm ra nó.

Liệu có thể rút ra điều đó từ chính Iago bất chấp ý muốn của hắn? Hắn đưa ra nhiều tuyên bố khác nhau với Roderigo, và hắn có một vài độc thoại. Từ những nguồn này, và đặc biệt là từ nguồn sau, chúng ta nên học hỏi được điều gì đó. Bởi với Shakespeare, độc thoại thường cung cấp thông tin liên quan đến các lò xo bí mật cũng như hướng đi bên ngoài của cốt truyện; và hơn nữa, một điểm kỹ thuật kỳ lạ ở ông là những lời độc thoại của các nhân vật phản diện đôi khi đọc gần giống như những lời giải thích được dâng lên cho khán giả.[112] Giờ đây, Iago liên tục đưa ra những lời giải thích hoặc cho [223]Roderigo hoặc cho chính mình. Thứ nhất, hắn nói nhiều lần rằng hắn 'căm ghét' Othello. Hắn đưa ra hai lý do cho sự căm ghét của mình. Othello đã bổ nhiệm Cassio làm trung úy; và hắn nghi ngờ, và nghe đồn đại rằng, Othello có quan hệ tình ái với Emilia. Tiếp theo là Cassio. Hắn không bao giờ nói hắn ghét Cassio, nhưng hắn tìm thấy ở Cassio ba lý do xúc phạm: Cassio đã được ưu tiên hơn hắn; hắn cũng nghi ngờ Cassio có quan hệ tình ái với Emilia; và cuối cùng, Cassio có một vẻ đẹp thường nhật trong cuộc sống khiến Iago trở nên xấu xí. Thêm vào những phiền toái này, hắn muốn chiếc ghế của Cassio. Còn đối với Roderigo, hắn gọi hắn ta là một con dũi, và ai lại đi ghét một con dũi cơ chứ? Nhưng Roderigo biết quá nhiều; và hắn đang trở thành một nỗi phiền toái, nổi giận, và đòi lại số vàng và ngọc ngà châu báu mà hắn đã trao cho Iago để đưa cho Desdemona. Thế là Iago giết Roderigo. Tiếp theo là Desdemona: quái quỷ gì cái đức hạnh của cô ta chứ! nhưng hắn không có ác ý gì với cô ta. Thực tế là hắn 'yêu' cô ta, mặc dù hắn tốt bụng giải thích thêm, thay đổi từ ngữ, rằng 'dục vọng' của mình hòa trộn với mong muốn trả đũa Othello bằng chính đồng tiền của ông ta. Chắc chắn là cô ta phải chết, và Emilia cũng vậy, và Bianca cũng thế nếu như giới chức trách nhìn nhận mọi thứ dưới ánh sáng đúng đắn của chúng; nhưng hắn không khởi đầu với bất kỳ thiết kế thù địch nào chống lại những con người này.

Liệu bản giải thích mà Iago đưa ra về các nguyên nhân dẫn đến hành động của mình có phải là bản giải thích đúng sự thật? Câu trả lời của quan điểm phổ biến nhất sẽ là, 'Đúng. Iago, như hắn nói, chủ yếu bị kích động bởi hai điều, mong muốn thăng tiến, và lòng căm thù Othello chủ yếu do vụ việc chiếc ghế trung úy. Đây là những nguyên nhân hoàn toàn dễ hiểu; chúng ta chỉ cần cộng thêm vào chúng năng lực phi thường và sự tàn ác, và mọi thứ đã được giải thích. Tại sao Coleridge và Hazlitt và Swinburne lại phải đi xa hơn thế?' Đến câu hỏi cuối cùng này, tôi sẽ lập tức đối lập bằng những câu hỏi sau: Nếu quan điểm của bạn là chính xác, tại sao Iago lại được coi là một sáng tạo phi thường, và chẳng phải thật kỳ lạ khi những người [224]bác bỏ nó lại là những người ở nơi khác thể hiện sự thấu hiểu ngoại lệ đối với Shakespeare sao?

Khó khăn về quan điểm phổ biến này là, trước hết, nó quy cho Iago những điều không thể tìm thấy ở Iago trong vở kịch. Iago của nó bị thúc đẩy bởi những đam mê, một đam mê tham vọng và một đam mê căm thù; vì không có tham vọng hay lòng căm thù nào kém hơn đam mê có thể thúc đẩy một kẻ rõ ràng là vô cùng sáng suốt, và hẳn phải rất thận trọng từ trước đến nay, lao vào một âm mưu vô cùng nguy hiểm. Vậy tại sao, trong Iago của vở kịch, chúng ta lại không tìm thấy dấu hiệu nào của những đam mê này hoặc bất cứ thứ gì tiệm cận với chúng? Tại sao, nếu Shakespeare có ý định rằng Iago bị thúc đẩy bởi chúng, ông lại kìm nén các dấu hiệu của chúng? Chắc chắn không phải vì thiếu khả năng hiển thị chúng. Nhà thơ từng vẽ nên Macbeth và Shylock hiểu rõ công việc của mình. Ai từng nghi ngờ tham vọng của Macbeth hay lòng căm thù của Shylock cơ chứ? Và có điểm tương đồng nào giữa những đam mê này với bất kỳ cảm xúc nào mà chúng ta có thể lần theo ở Iago? Sự tương đồng giữa một ngọn núi lửa đang phun trào và một ngọn lửa than cốc không có ngọn lửa; sự tương đồng giữa một khát khao thiêu đốt muốn chém xẻ da thịt kẻ thù của bạn, và mong muốn đầy oán hận, quá quen thuộc trong đời sống thông thường, muốn gây ra nỗi đau để đáp trả lại một sự xúc phạm nhẹ. Đam mê, trong các vở kịch của Shakespeare, hoàn toàn dễ dàng nhận ra. Dấu vết nào của nó, của đam mê không được thỏa mãn hay đam mê được thỏa mãn, có thể nhìn thấy ở Iago? Không có: đó chính là sự kinh hoàng ở hắn. Hắn có ít đam mê hơn một người bình thường, thế mà hắn lại làm những điều khủng điều tồi tệ này. Căn cứ duy nhất để quy cho hắn, tôi không nói là một lòng căm thù đầy đam mê, mà là bất cứ thứ gì xứng đáng với cái tên căm thù, chính là tuyên bố của bản thân hắn, 'Ta căm ghét Othello'; và chúng ta biết những tuyên bố của hắn đáng giá bao nhiêu.

Nhưng quan điểm phổ biến, bên cạnh việc quy cho Iago những gì hắn không thể hiện, còn phớt lờ những gì hắn có thể hiện. Nó chọn ra từ lời kể của chính hắn về các động cơ của hắn một hoặc hai điều, và bỏ qua phần còn lại; và do đó nó [225]làm cho mọi thứ trở nên tự nhiên. Nhưng nó không nhận ra rằng lời kể của chính hắn phi tự nhiên, kỳ lạ và đáng ngờ đến nhường nào. Chắc chắn hắn gán cho mình đủ thứ động cơ; khó khăn ở chỗ hắn gán cho mình quá nhiều. Một con người bị thúc đẩy bởi những đam mê đơn giản do những nguyên nhân đơn giản không đứng đó mân mê cảm xúc của mình, cần mẫn liệt kê nguồn gốc của chúng, và mò mẫm tìm kiếm những nguồn gốc mới. Nhưng đó lại là những gì Iago làm. Và đó chưa phải là tất cả. Những động cơ này xuất hiện và biến mất theo một cách thức kỳ lạ nhất. Sự phẫn nộ trước việc bổ nhiệm Cassio được thể hiện trong cuộc trò chuyện đầu tiên với Roderigo, và từ khoảnh khắc đó không bao giờ được nhắc lại một lần nào nữa trong suốt vở kịch. Lòng căm thù Othello chỉ được thể hiện ở Hồi thứ Nhất. Mong muốn có được chức vụ của Cassio hầu như không xuất hiện sau lời độc thoại đầu tiên, và khi nó được thỏa mãn, Iago không nhắc đến nó bằng một từ đơn lẻ nào. Sự nghi ngờ về mối quan hệ tình ái của Cassio với Emilia bất ngờ nổi lên, như một ý nghĩ nảy sinh về sau, không phải trong lời độc thoại đầu tiên mà là lời độc thoại thứ hai, rồi biến mất [113]mãi mãi. 'Tình yêu' của Iago dành cho Desdemona được ám chỉ trong lời độc thoại thứ hai; không có lấy một dấu vết nhỏ nhất của nó trong lời nói hay hành động trước hoặc sau đó. Việc nhắc đến sự ghen tuông với Othello được nối tiếp bằng những tuyên bố rằng Othello mê muội vì Desdemona và là kẻ có bản tính kiên định, và trong những đau khổ của Othello, Iago không bao giờ thể hiện dấu hiệu nào cho thấy hắn hiện đang trả đũa đối thủ của mình bằng chính đồng tiền của ông ta. Trong lời độc thoại thứ hai, hắn tuyên bố rằng hắn hoàn toàn tin rằng Cassio đang yêu Desdemona; hiển nhiên là hắn không tin điều đó, vì hắn không bao giờ ám chỉ ý tưởng đó nữa, và chỉ vài giờ sau lại mô tả Cassio trong lời độc thoại như một kẻ ngốc trung thực. Lý do cuối cùng của hắn cho sự ác cảm với Cassio không bao giờ xuất hiện cho đến Hồi thứ Năm.

Ý nghĩa của tất cả những điều này là gì? Trừ khi Shakespeare mất trí, nó phải có một [226]ý nghĩa. VÀ chắc chắn ý nghĩa này không nằm trong bất kỳ tài khoản phổ biến nào về Iago.

Vậy nó có nằm trong từ 'săn lùng động cơ' của Coleridge không? Có, 'săn lùng động cơ' hoàn toàn ứng với ấn tượng mà những lời độc thoại của Iago tạo ra. Hắn đang ngẫm nghĩ về thiết kế của mình, và vô thức cố gắng biện minh cho nó trước chính mình. Hắn nói về một hoặc hai cảm xúc có thật, chẳng hạn như sự phẫn nộ chống lại Othello, và hắn đề cập đến một hoặc hai nguyên nhân có thật của những cảm xúc này. Nhưng chừng đó là chưa đủ đối với hắn. Đi cùng với chúng, hoặc đứng một mình, là những ý tưởng và nghi ngờ xuất hiện trong đầu hắn, chỉ để rồi rời bỏ nó, những sản phẩm từ sự đê tiện hoặc bất an của chính hắn, cái thì cũ, cái thì mới, được vuốt ve trong khoảnh khắc để nuôi dưỡng mục đích của hắn và mang lại cho nó một vẻ ngoài hợp lý, nhưng chưa bao giờ thực sự được tin tưởng, và không bao giờ là những lực lượng chính quyết định hành động của hắn. Thực tế, tôi mạo muội mô tả Iago trong những lời độc thoại này như một kẻ đang dấn thân vào một dự án thu hút mạnh mẽ khao khát của mình, nhưng đồng thời ý thức được sự kháng cự lại khao khát đó, và vô thức cố gắng biện bác để xua tan sự kháng cự bằng cách đưa ra các lý do cho dự án. Hắn là hiện thân đối lập của Hamlet, kẻ cố gắng tìm kiếm lý do cho sự trì hoãn của mình trong việc theo đuổi một thiết kế kích thích sự chán ghét của hắn. Và hầu hết các lý do hành động của Iago cũng không phải là lý do thực sự giống như các lý do trì hoãn của Hamlet không phải là lý do thực sự. Mỗi kẻ đều bị thúc đẩy bởi những lực lượng mà hắn không hiểu rõ; và có lẽ không phải là ngẫu nhiên khi hai nghiên cứu về các trạng thái tâm lý tương tự nhau này lại được sản xuất ra vào khoảng cùng một thời kỳ.

Vậy những lực lượng thúc đẩy thực sự đằng sau hành động của Iago là gì? Liệu chúng ta có quay trở lại với ý tưởng về một 'sự ác độc vô động cơ;'[114] nghĩa là, một tình yêu vụ lợi đối với cái ác, hay niềm vui thích trong nỗi đau của kẻ khác đơn giản và trực tiếp như niềm vui thích trong [227]chính khoảnh khắc vui sướng của mình? Chắc chắn là không. Tôi sẽ không khăng khăng rằng điều này hoặc những điều này là không thể tưởng tượng nổi, chỉ là những cụm từ trống rỗng, chứ không phải tư tưởng; vì ngay cả như vậy, vẫn có khả năng Shakespeare đã cố gắng thể hiện một điều không thể tưởng tượng nổi. Nhưng không có lý do mảy may nào để cho rằng ông đã làm như vậy. Hành động của Iago là có thể hiểu được; và quả thực quan điểm phổ biến chứa đựng đủ sự thật để bác bỏ lý thuyết liều lĩnh này. Nó phóng đại rất nhiều mong muốn thăng tiến của hắn, và sự ác cảm do sự thất vọng của hắn gây ra, và nó phớt lờ các lực lượng khác quan trọng hơn những thứ này; nhưng nó đúng khi nhấn mạnh sự hiện diện của mong muốn này và sự ác cảm này, và sự hiện diện của chúng là đủ để phá hủy tuyên bố của Iago về việc trở thành một thứ gì đó hơn cả một nửa quỷ. Bởi vì tình yêu đối với cái ác làm thăng tiến lợi ích của tôi và làm tổn thương một kẻ tôi không thích, là một điều rất khác biệt so với tình yêu đối với cái ác đơn thuần như là cái ác; và niềm vui trong nỗi đau của một kẻ bị ghét bỏ hoặc được coi là đối thủ hoàn toàn khác biệt với niềm vui trong nỗi đau của những người khác đơn thuần như là những người khác. Điều thứ nhất là có thể hiểu được, và chúng ta tìm thấy nó ở Iago. Điều thứ hai, ngay cả khi nó có thể hiểu được, chúng ta không tìm thấy ở Iago.

Tuy nhiên, mong muốn thăng tiến và sự phẫn nộ về chức trung úy, mặc dù là các yếu tố và là những yếu tố không thể thiếu trong nguyên nhân dẫn đến hành động của Iago, nhưng lại không phải là các yếu tố chính cũng như đặc trưng nhất. Để tìm ra những yếu tố này, chúng ta hãy quay trở lại với phân tích hãy còn dang dở của chúng ta về nhân vật này. Hãy ghi nhớ đặc biệt ý thức sắc bén về sự ưu việt, sự khinh miệt đối với người khác, sự nhạy cảm đối với bất cứ thứ gì làm tổn thương những cảm xúc này, sự cay cú chống lại lòng tốt ở đàn ông như một thứ không chỉ ngu ngốc mà, cả về bản chất lẫn qua sự thành công của nó, đi ngược lại bản chất của Iago và kích thích niềm kiêu hãnh của hắn. Hãy ghi nhớ thêm sự phiền toái khi luôn phải đóng một vai diễn, ý thức về sự khéo léo và tài tình phi thường nhưng chưa được sử dụng, niềm vui trong hành động, và sự vắng mặt của [228]sự sợ hãi. Và chúng ta hãy tự hỏi niềm vui lớn nhất của một con người như vậy sẽ là gì, và tình huống nào có thể cám dỗ hắn từ bỏ sự thận trọng quen thuộc của mình và theo đuổi niềm vui này. Hazlitt và ông Swinburne không đặt ra câu hỏi này, nhưng câu trả lời mà tôi sắp đưa ra cho nó về mặt nguyên tắc chính là của họ.[115]

Điều thú vị nhất đối với một con người như vậy sẽ là thứ mang lại sự thỏa mãn tột cùng cho ý thức về quyền lực và sự ưu việt của hắn; và nếu nó liên quan đến, thứ hai là sự thể hiện đắc thắng các khả năng của hắn, và thứ ba là sự kích thích của sự nguy hiểm, thì niềm vui của hắn sẽ được trọn vẹn. Và khoảnh khắc nguy hiểm nhất đối với một con người như vậy sẽ là lúc ý thức về sự ưu việt của hắn vấp phải một sự xúc phạm, để rồi khao khát thường nhật của hắn được củng cố bằng sự phẫn nộ, trong khi đồng thời hắn nhìn thấy cơ hội thỏa mãn nó bằng cách bắt khuất phục dưới ý chí của mình chính những kẻ đã xúc phạm nó. Giờ đây, đây chính là sự cám dỗ đến với Iago. Sự nổi bật của Othello, lòng tốt của Othello, và sự phụ thuộc của chính hắn vào Othello, hẳn là một sự phiền toái thường trực đối với hắn. Vào bất kỳ lúc nào, hắn cũng sẽ thích thú việc chơi trò lừa bịp và hành hạ Othello. Trong những hoàn cảnh bình thường, hắn bị kìm hãm, chủ yếu bởi tư lợi, ở một mức độ nhỏ nào đó có lẽ bởi những nhịp đập yếu ớt của lương tâm hay nhân tính. Nhưng sự thất vọng trước việc mất chức trung úy đã cung cấp một chút phẫn nộ sống động cần thiết để vượt qua những trở ngại này; và viễn cảnh thỏa mãn ý thức quyền lực bằng cách làm chủ Othello [229]thông qua một âm mưu rắc rối và nguy hiểm giờ đây trở nên không thể cưỡng lại được. Iago không hiểu rõ những gì đang thúc đẩy khao khát của mình; mặc dù hắn cố gắng đưa ra cho mình những lý do cho hành động của mình, ngay cả những lý do có chút thực tế cũng chỉ chiếm một phần nhỏ trong lực lượng thúc đẩy; người ta hầu như có thể nói chúng chẳng khác gì việc quay chiếc tay quay cho phép năng lực lái đi vào cỗ máy. Chỉ có một lần duy nhất hắn dường như nhìn thấy một phần sự thật. Đó là khi hắn dùng cụm từ 'để tô điểm cho ý chí của mình trong sự xảo trá nhân đôi.'

Để 'tô điểm cho ý chí', để nâng cao ý thức về quyền lực hoặc sự ưu việt—đây dường như là động cơ vô thức của nhiều hành vi tàn ác rõ ràng không bắt nguồn chủ yếu từ ác ý, và do đó làm chúng ta bối rối và đôi khi kinh hãi nhất. Thường thì chính điều này khiến một người đàn ông bắt nạt người vợ hoặc những đứa con mà anh ta yêu thương. Cậu bé tra tấn một cậu bé khác, như chúng ta nói, 'không vì lý do gì', hoặc kẻ hành hạ một con ếch mà không có bất kỳ sự căm ghét nào đối với loài ếch, cảm thấy hài lòng với nỗi đau của nạn nhân của mình, không phải từ bất kỳ tình yêu vụ lợi nào đối với cái ác hay niềm vui trong nỗi đau, mà chủ yếu bởi vì nỗi đau này là bằng chứng không thể nhầm lẫn về quyền lực của chính hắn đối với nạn nhân của mình. Iago cũng vậy. Ý thức vượt trội bị cản trở của hắn muốn có sự thỏa mãn. Sự thỏa mãn nào đầy đủ hơn thế có thể tìm thấy ngoài ý thức rằng hắn là chủ nhân của vị Tướng đã đánh giá thấp hắn và của đối thủ đã được ưu tiên hơn hắn; rằng những con người đáng kính này, những kẻ rất thành công và phổ biến và ngu ngốc đó, chỉ là những con rối trong tay hắn, nhưng là những con rối sống động, những kẻ theo cử động ngón tay của hắn phải oằn mình trong sự đau đớn, trong khi suốt thời gian đó họ tin rằng hắn là người bạn và người an ninh chân chính duy nhất của họ? Đó hẳn là một sự ngất ngây của hạnh phúc đối với hắn. Và điều này, được ban cho một sự chết lặng cực kỳ bất thường của cảm xúc con người, mặc dù kinh khủng, nhưng hoàn toàn có thể hiểu được. Không có bí ẩn nào trong tâm lý học của Iago; [230]sự bí ẩn nằm ở một câu hỏi sâu xa hơn, mà vở kịch không phải trả lời, câu hỏi tại sao một sinh thể như vậy lại tồn tại.

Niềm khao khát của Iago muốn thỏa mãn ý thức quyền lực, tôi nghĩ, là lực lượng mạnh mẽ nhất thúc đẩy hắn tiến lên. Nhưng có hai lực lượng khác cần được lưu ý. Một là niềm vui trong một hành động vô cùng khó khăn và nguy hiểm và do đó, cực kỳ kích thích. Hành động này đặt tất cả các năng lực của hắn vào sự căng thẳng. Hắn cảm thấy niềm vui của một kẻ thực hiện thành công một chiến công hoàn toàn phù hợp với năng khiếu đặc biệt của mình, và chỉ vừa vặn trong tầm tay của mình; và, vì hắn vốn dĩ không sợ hãi, thực tế là một sơ suất nhỏ cũng sẽ cướp đi sinh mạng của hắn chỉ làm tăng thêm niềm vui của hắn. Sự phấn khích của hắn bùng nổ trong những lời khủng khiếp mà hắn chào đón bình minh sau đêm bùng nổ say sưa dẫn đến sự thất sủng của Cassio: 'Nhân danh thánh thần, trời đã sáng rồi. Niềm vui và hành động làm cho những giờ trôi qua thật ngắn ngủi.' Tuy nhiên, ở đây, niềm vui trong hành động kích thích được làm cho nhanh nhạy hơn bởi các cảm xúc khác. Nó xuất hiện đơn giản hơn ở những nơi khác theo cách gợi ý rằng không có gì ngoài những hành động như vậy mang lại cho hắn hạnh phúc, và hạnh phúc của hắn càng lớn hơn nếu hành động đó vừa mang tính tàn phá vừa kích thích. Chúng ta tìm thấy nó, chẳng hạn, trong tiếng kêu vui sướng của hắn với Roderigo, kẻ đề xuất hô hoán Brabantio nhằm đánh thức ông ta và báo cho ông ta biết về cuộc trốn chạy của con gái mình:

Hãy làm đi, với giọng điệu đầy sợ hãi[116] và tiếng thét ghê rợn

Như khi, trong đêm tối và sự lơ đễnh, hỏa hoạn

Bị phát hiện ở những thành phố đông đúc.

Xuyên suốt cảnh đó; một lần nữa, trong cảnh Cassio bị tấn công và Roderigo bị sát hại; ở bất cứ nơi nào Iago tham gia vào hành động thể xác, chúng ta đều bắt gặp âm thanh của niềm vui gần như sốt sắng này. Dòng máu của hắn, vốn thường rất lạnh lùng và chậm chạp, đang chạy đua qua các tĩnh mạch của hắn.

Nhưng cuối cùng, Iago không đơn thuần là một kẻ hành động; hắn là một nghệ sĩ. Hành động của hắn là một âm mưu, âm mưu rắc rối của một vở kịch, và trong việc hình dung và [231]thực hiện nó, hắn trải nghiệm sự căng thẳng và niềm vui của sự sáng tạo nghệ thuật. 'Hắn là,' Hazlitt nói, 'một kẻ nghiệp dư về bi kịch trong đời thực; và thay vì áp dụng sự phát minh của mình lên các nhân vật tưởng tượng hoặc những sự kiện đã lãng quên từ lâu, hắn chọn con đường táo bạo và nguy hiểm hơn là tự dựng lên âm mưu của mình tại nhà, phân chia các vai chính cho những người bạn và mối quan hệ mới nhất của mình, và tập dượt nó một cách hoàn toàn nghiêm túc, với thần kinh vững vàng và sự kiên quyết không suy giảm.' Ông Swinburne còn nhấn mạnh mạnh mẽ hơn nữa vào khía cạnh này trong nhân vật của Iago, thậm chí còn tuyên bố rằng 'thành phần tinh tế nhất và mạnh mẽς nhất trong bản chất phức tạp của hắn' chính là 'bản năng của thứ mà ông Carlyle gọi là một nhà thơ không thốt nên lời.' Và những ai thấy ý tưởng này còn xa lạ, và có thể nghi ngờ nó lúc ban đầu là mang tính tưởng tượng, sẽ nhận thấy, nếu họ kiểm tra vở kịch dưới ánh sáng của phần trình bày của ông Swinburne, rằng nó dựa trên một nhận thức đúng đắn và sâu sắc, sẽ đứng vững trước sự soi mói, và có thể dễ dàng được minh họa. Họ có thể quan sát, chỉ lấy một điểm, sự tương đồng kỳ lạ giữa các giai đoạn đầu của việc sáng tác kịch và những lời độc thoại trong đó Iago ngẫm nghĩ về âm mưu của mình, lúc đầu chỉ phác thảo một đường nét, bối rối làm sao để cố định nhiều hơn ý tưởng chính, và dần dần nhìn thấy nó phát triển và làm sáng tỏ khi hắn làm việc trên đó hoặc để nó tự làm việc. Ở đây ít nhất Shakespeare đã đặt rất nhiều phần của chính mình vào Iago. Nhưng nhà viết kịch trong đời thực không bằng nhà thơ bi kịch. Tâm lý học của hắn, như chúng ta sẽ thấy, đã sai sót tại một thời điểm nguy kịch, điều mà Shakespeare chưa từng mắc phải. Và thế là thảm họa của hắn đã diễn ra sai lệch, và vở kịch của hắn đã bị hủy hoại.

Như vậy, dường như đây là những thành phần chính của lực lượng, được giải phóng bởi sự phẫn nộ của hắn trước việc Cassio được thăng chức, đã đẩy Iago từ sự không hoạt động sang hành động, và duy trì hắn xuyên suốt quá trình đó. Và, để chuyển sang một điểm mới, lực lượng này hoàn toàn chiếm hữu lấy hắn; đó là định mệnh của hắn. Nó giống như niềm đam mê mà [232]một người hùng bi kịch hoàn toàn đồng nhất hóa bản thân, và cuốn anh ta đi đến sự diệt vong của mình. Đúng là, một khi đã dấn thân vào con đường của mình, Iago không thể quay đầu lại, ngay cả khi niềm đam mê này có suy giảm; và cũng đúng là hắn bị buộc, bởi sự thành công trong việc thuyết phục Othello, phải tiến đến những kết luận mà ban đầu hắn không hề mơ tới. Do đó, hắn bị mắc kẹt trong cái bẫy của chính mình, và không thể tự giải thoát dù hắn có muốn đi chăng nữa. Nhưng trên thực tế, hắn chưa bao giờ thể hiện dấu hiệu muốn làm như thế, không một dấu hiệu do dự, ngoảnh đầu lại, hay sợ hãi, cũng không khác gì sự hối hận; không có sự rút lui nào trong thủy triều. Khi khủng hoảng đến gần, một thoáng nghi ngờ lướt qua tâm trí hắn liệu cái chết của Cassio và Roderigo có phải là điều không thể thiếu hay không; nhưng sự không chắc chắn đó, không liên quan đến vấn đề chính, đã bị gạt bỏ, và hắn tiến về phía trước với sự hào hứng không suy giảm. Ngay cả trong giấc ngủ của hắn—giống như của Richard trước trận chiến cuối cùng—không có sự nổi loạn nào của lương tâm hay lòng trắc ẩn bị tổn thương, hay bất kỳ điềm báo tuyệt vọng nào, tự ép mình vào ý thức rõ ràng. Định mệnh của hắn—chính là bản thân hắn—đã hoàn toàn khuất phục hắn: sao cho, trong các cảnh sau, nơi sự khó tin về sự thành công toàn diện của một thiết kế được xây dựng trên quá nhiều lời dối trá khác nhau cứ ép buộc người đọc, Iago xuất hiện trong những khoảnh khắc không phải như một kẻ mưu mô hoàn hảo, mà là một kẻ hoàn toàn mê muội và giao phó bản thân cho sự hủy diệt chắc chắn.

Iago đứng ở vị trí tối cao trong số các nhân vật ác độc của Shakespeare bởi vì cường độ và sự tinh tế lớn nhất của trí tưởng tượng đã được dồn vào việc tạo ra hắn, và bởi vì hắn minh họa trong sự kết hợp hoàn hảo nhất hai sự thật về cái ác dường như đã gây ấn tượng sâu sắc nhất với Shakespeare. Sự thật đầu tiên là thực tế rằng có những người hoàn toàn sane (tỉnh táo) tồn tại trong đó tình cảm đồng loại dưới bất kỳ hình thức nào yếu ớt đến mức chủ nghĩa vị kỷ gần như tuyệt đối trở thành khả thi đối với họ, và cùng với [233]nó là những thói hư tật xấu cứng nhắc đó—chẳng hạn như sự vô ơn và tàn ác—mà đối với Shakespeare là tồi tệ nhất. Sự thật thứ hai là cái ác như vậy tương thích, và thậm chí dường như dễ dàng liên minh, với năng lực vượt trội của ý chí và trí tuệ. Ở khía cạnh sau, Iago gần như hoặc hoàn toàn ngang bằng với Richard, về chủ nghĩa vị kỷ, hắn vượt trội hơn, và sự kém cỏi của hắn về đam mê và sức mạnh lớn lao chỉ làm cho hắn càng trở nên đáng ghê tởm hơn. Vậy làm thế nào mà chúng ta có thể chịu đựng được việc chiêm ngưỡng hắn; hơn thế nữa, nếu chúng ta thực sự tưởng tượng ra hắn, chúng ta lại cảm thấy sự ngưỡng mộ và một thứ sự đồng cảm nào đó? Henry V nói với chúng ta:

Có chút hồn cốt của điều thiện trong mọi sự ác,

Nếu con người biết quan sát mà chắt lọc nó ra;

nhưng ở đây, người ta có thể nói, chúng ta được cho thấy một thứ hoàn toàn ác độc, và—điều thậm chí còn khủng khiếp hơn—cái ác tuyệt đối này được kết hợp với quyền lực trí tuệ tối cao. Tại sao sự miêu tả này lại có thể dung thứ được, và tại sao chúng ta không quy tội cho tác giả của nó hoặc là sự phi thực tế hoặc là chủ nghĩa bi quan tuyệt vọng?

Đối với những câu hỏi này, người ta có thể lập tức trả lời rằng: Iago không đứng một mình; hắn là một yếu tố trong một tổng thể; và chúng ta nhận thức hắn ở đó chứ không phải trong sự cô lập, bị tác động cũng như tác động, bị tiêu diệt cũng như tiêu diệt.[117] Nhưng, mặc dù điều này đúng và quan trọng, tôi xin gạt nó sang một bên và, tiếp tục coi hắn một mình, tôi sẽ đưa ra ba nhận xét để trả lời cho các câu hỏi trên.

Trước hết, Iago không chỉ mang tính tiêu cực hay hoàn toàn ác độc—còn lâu mới thế. Chính những lực lượng đã thúc đẩy hắn và tạo nên định mệnh của hắn—ý thức về quyền lực, niềm vui khi thực hiện một hành động khó khăn và nguy hiểm, niềm vui trong việc thực thi kỹ năng nghệ thuật—hoàn toàn không phải là những điều xấu xa. Chúng ta đồng cảm với cái này hay cái kia trong số chúng gần như mỗi ngày trong cuộc đời chúng ta. Và do đó, mặc dù ở Iago chúng được kết hợp với một thứ đáng ghê tởm và do đó góp phần tạo nên cái ác, nhận thức của chúng ta [234]về chúng vẫn đi kèm với sự đồng cảm. Theo cùng một cách, sự thấu thị, sự khéo léo, sự nhanh nhẹn, sự ứng biến của Iago, và những thứ tương tự, bản thân chúng là những điều đáng ngưỡng mộ; một con người hoàn hảo sẽ sở hữu chúng. Và chắc chắn anh ta cũng sẽ sở hữu lòng dũng cảm và khả năng tự chủ của Iago, và giống như Iago, sẽ đứng vượt lên trên những xung động của cảm xúc thuần túy, làm chủ thế giới nội tâm của mình. Tất cả những điều này đi đến những mục đích tồi tệ ở Iago, nhưng tự bản thân nó có một giá trị to lớn; và, mặc dù khi đọc, tất nhiên chúng ta không sàng lọc nó ra và coi nó một cách riêng biệt, nó vẫn không thể tránh khỏi việc tác động đến chúng ta và pha trộn sự admiration (sự ngưỡng mộ) vào sự căm thù hay kinh hãi của chúng ta.

Tuy nhiên, tất cả những điều này rõ ràng có thể cùng tồn tại với chủ nghĩa vị kỷ tuyệt đối và sự thiếu hụt hoàn toàn nhân tính. Nhưng, thứ hai, không đúng sự thật khi cho rằng ở Iago, chủ nghĩa vị kỷ này và sự thiếu hụt này là tuyệt đối, và theo nghĩa này hắn là một vật thể hoàn toàn ác độc. Chúng thật kinh hoàng, nhưng nếu chúng là tuyệt đối, Iago sẽ là một con quái vật, chứ không phải con người. Thực tế là, hắn cố gắng làm cho chúng trở nên tuyệt đối nhưng không thể thành công; và những dấu vết của lương tâm, sự xấu hổ và nhân tính, mặc dù mờ nhạt, vẫn có thể nhận ra được. Nếu chủ nghĩa vị kỷ của hắn là tuyệt đối, hắn sẽ hoàn toàn dửng dưng trước ý kiến của người khác; và rõ ràng hắn không phải như vậy. Chính sự khó chịu của hắn đối với lòng tốt, một lần nữa, là dấu hiệu cho thấy niềm tin của hắn vào tín điều của mình không hoàn toàn vững chắc; và nó không hoàn toàn vững chắc bởi vì bản thân hắn có một nhận thức, dù mờ nhạt đến đâu, về lòng tốt của sự tốt lành. Ý nghĩa của lý do cuối cùng mà hắn tự đưa ra cho việc giết Cassio là gì:

Hắn mang một vẻ đẹp thường nhật trong cuộc sống

Điều khiến ta trở nên xấu xí?

Ý hắn là hắn xấu xí trong mắt người khác sao? Vậy thì hắn không phải là một kẻ vị kỷ tuyệt đối. Ý hắn là hắn xấu xí trong mắt chính mình sao? Vậy thì hắn đang công khai thừa nhận ý thức đạo đức. Và một lần nữa, nếu hắn thực sự không sở hữu ý thức đạo đức nào, chúng ta sẽ không bao giờ nghe thấy những lời độc thoại làm lộ rõ [235]sự bất an của hắn và mong muốn vô thức của hắn nhằm thuyết phục bản thân rằng hắn có một số lý do bào chữa cho sự đồi bại mà hắn đang dự tính. Đây dường như là những bằng chứng không thể chối cãi rằng, đi ngược lại ý muốn của mình, Iago tốt hơn tín điều của mình một chút, và đã thất bại trong việc hoàn toàn rút lui khỏi bầu không khí con người xung quanh hắn. Và đối với những bằng chứng này, tôi xin bổ sung, mặc dù với ít sự tự tin hơn, hai bằng chứng khác. Sự do dự nhất thời của Iago hướng về cuối vở liệu Roderigo và Cassio có phải bị giết hay không luôn làm tôi ngạc nhiên. Xét như một vấn đề tính toán đơn thuần, hoàn toàn hiển nhiên là chúng phải chết; và tôi tin rằng sự do dự của hắn không chỉ thuần túy mang tính trí tuệ, mà là một triệu chứng khác của sự hoạt động mơ hồ của lương tâm hay nhân tính. Cuối cùng, chẳng phải rất có ý nghĩa sao khi, một khi âm mưu của hắn bắt đầu phát triển, Iago không bao giờ tìm kiếm sự hiện diện của Desdemona; rằng hắn dường như rời bỏ cô nhanh nhất có thể (iii. iv. 138); và rằng, khi hắn được Emilia gọi đến để gặp cô trong cơn khốn khổ của cô (iii. ii. 110 t.t.), chúng ta không thể bắt gặp trong lời nói của hắn bất kỳ dấu hiệu nào về niềm vui mà hắn thể hiện trong nỗi đau khổ của Othello, mà dường như đúng hơn là nhận thức được một sự khó chịu nào đó, và, nếu ai đó dám nói vậy, một chút mờ nhạt của sự xấu hổ hay hối hận? Cách diễn giải đoạn văn này, tôi thừa nhận, không phải là không thể tránh khỏi, nhưng theo suy nghĩ của tôi (hoàn toàn tách biệt khỏi bất kỳ lý thuyết nào về Iago) nó có vẻ là cách tự nhiên nhất.[118] Và nếu nó đúng, sự khó chịu của Iago rất dễ hiểu; bởi vì Desdemona là người duy nhất liên quan mà hắn hoàn toàn không thể tưởng tượng ra được một căn cứ nào để phẫn nộ, và do đó là một cái cớ cho sự tàn ác.[119]

[236]Thứ ba, vẫn còn lại ý tưởng cho rằng Iago là một con người có trí tuệ tối cao, đồng thời lại vô cùng tồi tệ. Rằng hắn vô cùng tồi tệ thì không ai nghi ngờ; và tôi không đòi hỏi cho hắn bất kỳ điều gì cản trở quyền sở hữu danh hiệu đó. Nhưng nói rằng năng lực trí tuệ của hắn là tối cao là mắc một sai lầm lớn. Trong những giới hạn nhất định, hắn thực sự có sự thâm nhập, sự nhanh nhạy, tính phát minh, khả năng thích ứng phi thường; nhưng các giới hạn được xác định bằng những đường nét cứng rắn nhất, và chúng là những giới hạn hẹp. Sẽ không mấy bất công nếu gọi hắn đơn giản là cực kỳ khéo léo, hoặc đơn giản là một bậc thầy hoàn hảo về âm mưu. Nhưng hãy so sánh hắn với một kẻ có lẽ có thể gọi một cách đại khái là một kẻ tồi tệ có trí tuệ tối cao, Napoleon, và bạn sẽ thấy tâm trí của Iago nhỏ bé và tiêu cực đến nhường nào, không có khả năng đạt được các thành tựu quân sự của Napoleon, và càng bất khả năng hơn đối với các công trình chính trị của ông ta. Hoặc, để giữ trong thế giới Shakespearean, hãy so sánh hắn với Hamlet, và bạn sẽ nhận thức được tầm nhìn trí tuệ của hắn khốn khổ đến mức nào; rằng một thứ như tư tưởng vượt ra ngoài tầm với của tâm hồn hắn chưa từng đến gần hắn; rằng hắn hoàn toàn tầm thường, điếc và mù trước mọi thứ ngoại trừ một mảnh vỡ nhỏ nhoi của ý nghĩa vạn vật. Thế thì chẳng phải hoàn toàn ngớ ngẩn khi gọi hắn là một người có trí tuệ tối cao sao?

Và cuối cùng, hãy quan sát rằng sự thất bại trong nhận thức của hắn gắn chặt chẽ với sự tồi tệ của hắn. Hắn đã bị tiêu diệt bởi sức mạnh mà hắn tấn công, sức mạnh của tình yêu; và hắn bị tiêu diệt bởi vì hắn không thể hiểu được nó; và hắn không thể hiểu được nó bởi vì nó không có ở bên trong hắn. Iago chưa bao giờ có ý định làm cho âm mưu của mình trở nên nguy hiểm đến thế đối với chính hắn. Hắn biết rằng sự ghen tuông là đau đớn, nhưng sự ghen tuông của một tình yêu như của Othello thì hắn không thể tưởng tượng nổi, và hắn thấy mình bị lôi kéo vào những vụ án mạng vốn không phải là một phần trong thiết kế ban đầu của hắn. Hắn đã vượt qua khó khăn đó, và âm mưu đã thay đổi của hắn dường như vẫn [237]thịnh vượng. Roderigo, Cassio và Desdemona một khi đã chết, mọi chuyện sẽ ổn thôi. Không, ngay cả khi hắn thất bại trong việc giết Cassio, mọi chuyện vẫn có thể ổn. Hắn sẽ thú nhận rằng hắn đã nói với Othello về hành vi ngoại tình, và kiên quyết rằng hắn đã nói sự thật, và Cassio sẽ phủ nhận điều đó trong vô vọng. Và rồi, trong một khoảnh khắc, âm mưu của hắn tan thành mây khói bởi một đòn đánh từ một góc độ mà hắn chưa bao giờ mơ tới sự nguy hiểm. Hắn biết vợ mình, hắn nghĩ thế. Cô ấy không phải là kẻ quá câu nệ, cô ấy sẽ làm bất cứ điều gì để làm hài lòng hắn, và cô ấy đã học được sự vâng lời. Nhưng có một điều ở cô ấy mà hắn không biết—rằng cô ấy yêu bà chủ của mình và sẵn sàng đối mặt với cái chết trăm lần còn hơn là nhìn thấy danh tiếng trong trắng của bà bị vấy bẩn. Có sự kinh ngạc thực sự trong tiếng kêu bùng nổ của hắn 'Cái gì! Cô điên à?' khi hắn nhận ra rằng cô định nói sự thật về chiếc khăn tay. Nhưng hắn hoàn toàn có thể áp dụng cho chính mình những lời mà cô ném vào Othello,

Ôi kẻ ngốc! Ồ tên đần! Ngu dốt như bùn đất!

Sự đồi bại trong tâm hồn chính hắn đã làm cho hắn u tối đến mức hắn đã xây dựng vào cấu trúc kỳ diệu của âm mưu của mình một mảnh vỡ của sự ngu ngốc tột độ.

Đối với tâm trí suy ngẫm, sự tách rời giữa trí tuệ phi thường và lòng tốt là một điều đáng giật mình; và Shakespeare rõ ràng đã cảm thấy như vậy. Sự kết hợp giữa trí tuệ phi thường và cái ác tột cùng còn hơn cả đáng giật mình, nó thật kinh hoàng. Nó hiếm có, nhưng nó tồn tại; và Shakespeare đã thể hiện nó ở Iago. Nhưng liên minh giữa cái ác như của Iago và trí tuệ tối cao là một hư cấu bất khả thi; và những hư cấu của Shakespeare chính là sự thật.

Các nhân vật Cassio và Emilia hầu như không đòi hỏi sự phân tích, và tôi sẽ chỉ chạm đến họ từ một góc độ duy nhất. Trong sự kết hợp giữa các ưu điểm và khuyết điểm của họ, họ là những ví dụ tốt [238]về sự trung thực với tự nhiên, thứ mà trong nghệ thuật kịch là nguồn cung cấp duy nhất không bao giờ cạn về giáo huấn đạo đức.

Cassio là một thanh niên bảnh bao, vô tư, tốt bụng, người đón nhận cuộc sống một cách vui vẻ và rõ ràng rất hấp dẫn và nổi tiếng. Othello, người gọi anh bằng tên riêng, rất quý mến anh; Desdemona rất thích anh; Emilia lập tức đứng ra lo lắng thay cho anh. Anh có những tình cảm ấm áp, hào phóng, sự ngưỡng mộ nhiệt tình dành cho vị Tướng, và sự sùng bái hiệp sĩ dành cho người vợ vô song của ông. Nhưng anh quá dễ dãi. Anh thấy khó khăn khi phải nói Không; và do đó, mặc dù anh nhận thức được rằng mình có cái đầu rất yếu, và rằng hoàn cảnh là lúc anh không được phép chịu bất kỳ rủi ro nào, anh vẫn uống say—không phải theo cách đáng ghê tởm, mà là theo cách buồn cười.[120] Và bên cạnh đó, anh tự giải trí mà không có chút ngần ngại nào bằng cách thường xuyên lui tới công ty của một người phụ nữ có tiếng tăm không mấy trong sạch, người đã đem lòng yêu vẻ đẹp trai của anh. Các nhà phê bình đạo đức chỉ ra rằng anh phải trả giá cho tội lỗi đầu tiên bằng việc mất chức vụ, và cho tội lỗi thứ hai bằng việc suýt mất mạng. Họ hoàn toàn có quyền làm như vậy, mặc dù độc giả cẩn trọng sẽ không quên phần của Iago trong những giao dịch này. Nhưng họ cũng nên chỉ ra rằng sự lỏng lẻo của Cassio không hề làm rung chuyển niềm tin của chúng ta vào anh trong các mối quan hệ của anh với Desdemona và Othello. Anh ta lỏng lẻo, và chúng ta lấy làm tiếc vì điều đó; nhưng chúng ta không bao giờ nghi ngờ rằng đã có 'một vẻ đẹp thường nhật trong cuộc sống của anh', hay sự ngưỡng mộ đầy ngất ngây của anh dành cho Desdemona hoàn toàn là một điều tốt đẹp như nó có vẻ, hay Othello hoàn toàn an toàn khi trong việc cầu hôn của mình, anh đã tuyển dụng Cassio làm người 'đi giữa' Desdemona và chính mình. May mắn thay, đó là một sự thật trong bản chất con người rằng những khía cạnh này trong nhân vật của Cassio hoàn toàn tương thích với nhau. Shakespeare chỉ đơn giản ghi lại nó; và chính vì [239]ông trung thực trong những điều nhỏ nhặt này mà trong những điều lớn lao, chúng ta hoàn toàn tin tưởng ông sẽ không bao giờ bóp méo sự thật vì lợi ích của một học thuyết hay mục đích nào của riêng mình.

Có một điều gì đó rất đáng yêu ở Cassio, với những cảm xúc tươi mới, háo hức; nỗi đau buồn của anh trước sự thất sủng và thậm chí còn hơn thế nữa vì đã đánh mất lòng tin của Othello; sự sùng bái anh hùng của anh; và ở phần cuối là nỗi buồn và sự xót thương của anh, ban đầu quá nhức nhối để có thể thốt nên lời. Anh được khiêng vào, bị thương, trên một chiếc ghế. Anh nhìn Othello và không thể nói nên lời. Những lời đầu tiên của anh đến sau đó khi, trước câu hỏi của Lodovico, 'Anh và hắn có đồng lõa trong cái chết của Cassio không?' Othello trả lời 'Có.' Sau đó anh ngập ngừng thốt lên, 'Thưa Tướng quân thân mến, tôi chưa bao giờ gây ra nguyên nhân cho ngài.' Người ta chắc chắn rằng anh chưa bao giờ dùng tính từ đó trước đây. Tình yêu trong đó làm cho nó trở nên đẹp đẽ, nhưng có một điều gì đó khác trong đó, mà Cassio không biết, đi thẳng vào trái tim người ta. Nó nói với chúng ta rằng người anh hùng của anh không còn ở vị trí quá tầm với đối với anh nữa.

Rất ít nhân vật phụ của Shakespeare nổi bật hơn Emilia, và đối với rất ít người mà cảm xúc của chúng ta thay đổi nhiều đến thế trong khóa trình của một vở kịch. Cho đến gần cuối, cô thường xuyên làm người ta gai người; và ở phần cuối, người ta sẵn sàng tôn sùng cô. Cô không hề thể hiện bất kỳ dấu hiệu nào của một trái tim tồi tệ ở bất kỳ đâu; nhưng cô tầm thường, đôi khi thô tục, trong những vấn đề nhỏ nhặt, xa rời sự câu nệ, thô lỗ trong nhận thức và cảm xúc, và hoàn toàn thiếu vắng trí tưởng tượng. Cô đã để Iago lấy chiếc khăn tay mặc dù cô biết việc mất nó sẽ làm Desdemona đau khổ biết nhường nào; và cô không nói gì về điều đó mặc dù cô thấy Othello đang ghen tuông. Chúng ta có lý khi phẫn nộ trước sự thiếu tử tế của cô khi cho phép vụ trộm, nhưng—đó là một điểm quan trọng—chúng ta có xu hướng hiểu lầm sự im lặng sau đó của cô, bởi vì chúng ta biết rằng cơn ghen tuông của Othello gắn bó mật thiết với việc mất chiếc khăn tay. Tuy nhiên, Emilia chắc chắn đã không nhận thức được điều này; vì nếu không, khi sự tức giận của Othello thể hiện một cách bạo lực và cô thực sự [240]đau khổ vì bà chủ của mình, cô không thể không nghĩ đến chiếc khăn tay, và tôi tin rằng, chắc chắn cô đã nói sự thật về nó. Nhưng trên thực tế, cô chưa bao giờ nghĩ đến nó, mặc dù cô đoán rằng Othello đang bị lừa dối bởi một kẻ vô loại nào đó. Ngay cả sau cái chết của Desdemona, không, ngay cả khi cô biết rằng Iago đã gây ra nó, cô vẫn không nhớ đến chiếc khăn tay; và khi Othello cuối cùng nhắc đến, như một bằng chứng về tội lỗi của vợ mình, rằng ông đã nhìn thấy chiếc khăn tay trong tay Cassio, sự thật giáng xuống Emilia như một tia sét. 'Ôi Chúa ơi!' cô kêu lên, 'Ôi Chúa thiên đàng!'[121] Sự ngu ngốc của cô trong vấn đề này thật thô kệch, nhưng đó là sự ngu ngốc chứ không có gì tồi tệ hơn.

Nhưng đi kèm với nó là một sự thô ráp nhất định trong bản chất. Sự tương phản giữa Emilia và Desdemona trong cuộc trò chuyện của họ về sự không chung thủy của những người vợ (iv. iii.) quá nổi tiếng đến mức không cần một lời nào—trừ khi đó là một lời cảnh báo chống lại các nhà phê bình coi những lời nói nhẹ nhàng của cô quá nghiêm túc. Nhưng sự tương phản trong cảnh trước đó cũng không kém phần đáng chú ý. Othello, ra vẻ đối xử với Emilia như người quản lý một nhà chứa, đuổi cô đi, bảo cô đóng cửa lại đằng sau; và rồi ông tiến hành tra tấn bản thân cũng như Desdemona bằng những lời buộc tội ngoại tình. Nhưng, như một nhà phê bình đã chỉ ra, Emilia đứng nghe ở cửa, vì chúng ta thấy, ngay khi Othello bỏ đi và Iago được gọi đến, cô biết Othello đã nói gì với Desdemona. Và còn gì minh họa rõ hơn những khiếm khuyết của cô khiến người ta phải rùng mình, hơn việc cô lặp đi lặp lại trước mặt Desdemona từ ngữ mà Desdemona không thể lặp lại; hơn việc cô nói trước mặt Desdemona về những nghi ngờ của Iago liên quan đến Othello và bản thân cô; hơn việc cô nói với Desdemona về những người chồng đánh vợ của họ; hơn [241]sự thể hiện lòng phẫn nộ trung thực của cô trong những từ ngữ,

Liệu cô ấy đã từ bỏ biết bao cuộc hôn nhân cao quý,

Cha mình và đất nước mình và những người bạn của mình,

Chỉ để bị gọi là đĩ thõa?

Nếu người ta có khả năng cười hoặc thậm chí mỉm cười khi điểm này trong vở kịch đến, sự khác biệt giữa nỗi đau khổ của Desdemona khi mất đi tình yêu của Othello, và sự hồi tưởng của Emilia về những cuộc hôn nhân cao quý mà cô có thể đã đảm bảo, sẽ trở nên buồn cười một cách không thể cưỡng lại.

Và thế mà tất cả điều này, và tất cả các khuyết điểm của cô, tan biến thành hư vô khi chúng ta đối mặt trực tiếp với thứ mà cô có thể hiểu và cảm nhận! Từ khoảnh khắc cô xuất hiện sau vụ án mạng cho đến khoảnh khắc cô chết, cô được biến hình; và tuy nhiên cô vẫn hoàn toàn trung thành với chính mình, và chúng ta sẽ không muốn cô kém đi dù chỉ một nguyên tử bản thân mình. Cô là người duy nhất thốt lên cho chúng ta những cảm xúc thông thường bạo lực mà chúng ta cảm thấy, cùng với những cảm xúc bi kịch hơn mà cô không hiểu. Cô đã làm điều này một lần rồi, để lại cho chúng ta sự thoải mái lớn lao. Khi cô gợi ý rằng một kẻ vô loại nào đó đã đầu độc tâm trí Othello, và Iago trả lời,

Thôi nào, không có kẻ nào như thế; điều đó là bất khả thi;

và Desdemona trả lời,

Nếu có kẻ nào như thế, xin Chúa hãy tha thứ cho hắn;

câu đáp trả của Emilia,

Cầu mong sợi thòng lọng tha thứ cho hắn, và Địa ngục gặm nhấm xương hắn,

nói lên điều chúng ta khao khát được nói, và giúp ích cho chúng ta. Và ai mà không cảm nhận được trong cảnh cuối cùng sự bất chấp vinh quang của cô đối với mạng sống của chính mình, và những tiếng kêu bùng nổ của cô chống lại Othello—thậm chí cả câu nói đặc trưng nhất đó,

Cô ấy quá si tình với cái món hỏa ngục bẩn thỉu của cô ấy—

nâng gánh nặng tai họa đang áp đảo đè nặng lên chúng ta, và mang lại cho chúng ta một sự nhẹ nhõm phi thường trong lồng ngực? Nỗi kinh hoàng và niềm thương xót ở đây quá sức chịu đựng; chúng ta khao khát được phép cảm nhận cả sự phẫn nộ, nếu không muốn nói là cơn thịnh nộ; và Emilia để chúng ta cảm nhận chúng và trao cho chúng những từ ngữ. Cô ấy cũng mang lại cho chúng ta sự giải tỏa của niềm vui và sự ngưỡng mộ—một niềm vui không bị suy giảm bởi cái chết của cô. Tại sao cô phải sống? Nếu cô sống mãi, cô không bao giờ có thể vươn lên một cao độ nào hơn thế, và không có gì trong cuộc sống của cô làm cô đẹp hơn bằng chính việc từ bỏ nó.[122]