Thời gian diễn ra các sự kiện khó lòng kéo dài hơn vài tháng. Vào ngày tiếp sau vụ sát hại Duncan, các con của ông tẩu thoát và Macbeth lên đường tới Scone để làm lễ đăng quang (ii. iv.). Giữa cảnh này và Hồi iii., ắt phải có một khoảng thời gian gián đoạn, đủ để tin tức truyền đến rằng Malcolm đang ở Anh còn Donalbain ở Ireland, và để Banquo tỏ rõ mình là một người cố vấn đắc lực. Nhưng khoảng thời gian ấy rõ ràng không dài: chẳng hạn, những lời đầu tiên của Banquo là 'Giờ ngươi đã có tất cả' (iii. i. 1). Banquo bị sát hại ngay trong ngày ông thốt lên những lời đó. Chuyến viếng thăm của Macbeth tới chỗ mấy mụ Phù thủy diễn ra vào ngày hôm sau (iii. iv. 132). Ngay cuối cuộc gặp này (iv. i.), ông hay tin Macduff đã trốn sang Anh, liền quyết định tàn sát vợ con Macduff không chút chậm trễ; và đây chính là nội dung của cảnh tiếp theo (iv. ii.). Do đó, không thể có khoảng cách thời gian lớn nào giữa cảnh này với cảnh kế tiếp, nơi Macduff, khi đã đặt chân đến hoàng cung Anh quốc, nghe tin về những gì xảy ra tại lâu đài của mình. Cuối cảnh đó (iv. iii. 237), Malcolm bảo rằng 'Macbeth đã chín muồi để bị lật đổ, và các đấng bề trên đang ra tay thúc giục': và các sự kiện ở Hồi v. rõ ràng nối tiếp ngay sau đó mà chẳng chần chừ gì, chỉ chiếm một khoảng thời gian rất ngắn. Macbeth trong sử liệu của Holinshed cai trị tới mười bảy năm: còn Macbeth của Shakespeare có lẽ chỉ được ban cho vài tuần là cùng.

Nhưng tự nhiên là thế, Shakespeare cũng gây ra vài điểm khó hiểu do muốn tạo ra những ấn tượng khác nhau ở từng phần của vở kịch. Hiệu ứng chủ đạo ở đây là tốc độ tựa lửa cháy, và thật không tài nào tưởng tượng được sự dằn vặt trong tâm trí Macbeth lại kéo dài đằng đẵng qua nhiều năm trời, dẫu cho Shakespeare có chịu ban cho hắn nhiều năm tháng thành công đi chăng nữa. Ấy là lý do vì sao cốt truyện lại diễn ra ngắn ngủi đến vậy. Mặt khác, thời gian lại là thứ cần thiết cho sự tha hóa trong nhân tính của hắn mà ta thoáng thấy ở đoạn iv. iii. 57 trở đi, cho sự bành trướng của bạo chúa, cho những mưu toan giăng bẫy Malcolm của hắn (sđd, 117 trở đi), và có lẽ là để làm sâu sắc thêm nỗi niềm rằng đời hắn đã bước vào thuở tàn úa, ngả màu vàng vọt. Như chúng ta đã thấy, Shakespeare hầu như chẳng chừa đủ thời gian cho tất cả những điều ấy, nhưng tại một số thời điểm, ông tạo ra cảm giác rằng thời gian trôi qua đã lâu hơn khoảng trống mà ông sắp đặt, và ông dồn hầu hết những dấu hiệu chỉ báo về khoảng thời gian kéo dài ấy vào một cảnh (iv. iii.) vốn mang sự tĩnh lặng đối lập hoàn toàn với hầu khắp phần còn lại của vở kịch.

Không có dấu hiệu nào rõ mồn một về độ tuổi của hai nhân vật chính; nhưng dẫu câu hỏi này chẳng mấy quan trọng, nó vẫn mang một vẻ thú vị riêng. Tôi tin rằng phần lớn độc giả đều hình dung Macbeth là một người đàn ông trạc tuổi từ bốn mươi đến năm mươi, còn vợ hắn trẻ hơn nhưng không còn trẻ nữa. Trong rất nhiều trường hợp, ấn tượng này chắc chắn xuất phát từ thông lệ trên sân khấu (điều mà nếu chứng minh được là có từ lâu đời thì rất đáng xem trọng), thế nhưng nó cũng được chia sẻ bởi những độc giả chưa từng xem qua vở kịch được biểu diễn, và khi ấy, giả định là nó bắt nguồn từ một loạt những ảnh hưởng nhỏ nhặt có lẽ chẳng tài nào phân tích cho trọn vẹn. Những độc giả ấy sẽ nói rằng: 'Nam chính và nữ chính chẳng ăn nói giống người trẻ tuổi, mà cũng chẳng giống người già'; và dẫu tôi nghĩ sự thật là thế, điều này khó mà chứng minh rành mạch. Tuy nhiên, có lẽ những dấu hiệu nhỏ sau đây, hầu hết thuộc một loại khác, cũng dẫn đến cùng một kết quả.

(1) Chẳng có chút dấu hiệu tích cực nào cho thấy sự trẻ trung. (2) Một thanh niên hẳn không đời nào đứng ra lãnh đạo quân đội. (3) Macbeth là 'anh em họ' với một ông lão. (4) Macbeth gọi Malcolm là 'kẻ trẻ tuổi', và buông lời khinh miệt gọi hắn là 'thằng nhãi Malcolm'. Do đó, rất có khả năng hắn lớn hơn Malcolm khá nhiều tuổi. Nhưng Malcolm rõ ràng không thực sự là một đứa trẻ (xem i. ii. 3 trở đi cũng như các Hồi sau). (5) Người ta có cảm giác (có lẽ vô căn cứ) rằng Macbeth và Banquo trạc tuổi nhau; và con trai của Banquo, cậu nhóc Fleance, rõ ràng không phải chỉ là một đứa trẻ con chí chóe. (Trái lại, những đứa con của Macduff, người rõ ràng lớn hơn Malcolm kha khá, đều còn nhỏ tuổi; và tôi không nghĩ có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy Macbeth già hơn Macduff.) (6) Khi Lady Macbeth, trong cảnh yến tiệc, cất lời rằng,

Xin ngồi, các hạ kính yêu: phu quân tôi thường thế này,

Và vẫn bị vậy từ thời trẻ trẻ,

chúng ta tự nhiên hình dung hắn đã cách xa thời trai trẻ của mình một quãng. (7) Lady Macbeth từng thấy vị quốc vương già cả có nét gì đó giống người cha của mình. (8) Macbeth thốt lên:

Ta sống đã đủ dài: đường đời của ta

Đã rơi vào thuở tàn úa, ngả màu vàng vọt:

Và những lẽ ra phải đi kèm với tuổi già,

Như danh dự, tình yêu, sự tuân phục, đoàn quân bè bạn,

Ta đừng hòng mong có được.

Quả thực, chắc chắn là hắn đang nói về tuổi già của tâm hồn ở dòng thứ hai, nhưng dù sao đi nữa, những câu thơ ấy dưới bất kỳ hoàn cảnh nào cũng khó lòng thốt ra bởi một kẻ chưa bước vào tuổi trung niên.

Trái lại, tôi cho rằng chẳng ai từng hình dung Macbeth, hay khi ngẫm nghĩ lại có thể hình dung hắn, là người quá tuổi trung niên khi vở kịch bắt đầu. Thêm vào đó, độc giả có thể nhận thấy, nếu thấy cần thiết, rằng Macbeth vẫn mong chờ có con (i. vii. 72), và những lời trìu mến của hắn ('ái khanh dấu yêu', 'cục cưng quý giá') cùng ngôn từ của hắn chốn công triều ('kẻ gợi nhắc ngọt ngào') chẳng hề gợi lên ý niệm rằng vợ chồng hắn đã già; thậm chí chúng còn gợi ý rằng chí ít thì nàng cũng chưa đến tuổi trung niên. Nhưng cuộc tranh luận này lại có chiều hướng trở nên lố bịch.

Đối với khán giả thời Shakespeare, những điều bí ẩn này được hé lộ chỉ bằng một cái liếc nhìn các diễn viên, chẳng hạn như việc Duncan là một ông lão, điều mà theo tôi, văn bản kịch mãi đến đoạn v. i. 44 mới hé lộ.

Việc Macbeth có con hay (như thường thấy người ta mặc định) không có con, vốn dĩ chẳng có mấy hệ trọng. Nhưng điều quan trọng là, nếu hắn không có con, hắn vẫn từng mong ngóng có được một đứa; bởi nếu không thế, những lời sau đây trong độc thoại của hắn về Banquo sẽ trở thành vô nghĩa (iii. i. 58 trở đi):

Rồi tựa những nhà tiên tri

Họ tung hô lão làm cha của một dòng vua chúa:

Trên đầu ta, họ đội một chiếc vương miện vô tích sự,

Và trao vào tay ta một quyền trượng cằn cỗi,

Để rồi bị giật phăng đi bởi một bàn tay ngoại tộc,

Chẳng có đứa con nào của ta nối ngôi. Nếu sự thể là thế,

Vì dòng dõi Banquo mà ta đã vấy bẩn tâm can.

Và hắn quyết định rằng sự việc sẽ không được phép 'như thế':

Thà rằng thế, hỡi định mệnh, hãy bước vào võ đài

Và quyết chiến với ta đến cùng!

Hiển nhiên là hắn đang tính đến chuyện một đứa con trai của chính mình sẽ nối ngôi, miễn là hắn trừ khử được Banquo và Fleance. Điều hắn sợ là Banquo sẽ giết hắn; trong trường hợp đó, giả sử hắn có con trai, đứa con ấy sẽ không được phép nối ngôi hắn, còn giả sử hắn chẳng có đứa nào, hắn sẽ chẳng tài nào sinh nổi một mụn con.

Tôi hy vọng điều này đã rõ ràng; và chẳng có gì khác quan trọng nữa. Đứa con của Lady Macbeth (i. vii. 54) có thể còn sống hoặc đã chết. Thậm chí đó có thể là, hoặc từng là, con riêng của nàng với người chồng trước; dẫu rằng, nếu Shakespeare bám sát sử liệu để cho Macbeth kết hôn với một gã góa vợ (như một số nhà văn nghiêm túc mặc định) thì có lẽ ông đã kể cho chúng ta nghe rồi. Có thể Macbeth có rất nhiều con hoặc chẳng có đứa nào. Chúng ta không thể khẳng định, và điều đó cũng chẳng can gì đến vở kịch. Thế nhưng, cách giải thích cho một câu nói mà một số nhà phê bình dựa vào để suy diễn: 'Hắn không có con đâu', lại mang một thứ thú vị thuộc về khía cạnh khác, và tôi xin tiến hành xem xét nó.

Những từ ngữ này xuất hiện ở đoạn iv. iii. 216. Malcolm và Macduff đang đàm đạo tại hoàng cung Anh quốc, và Ross, từ Scotland tới nơi, mang tin dữ đến cho Macduff về hành vi trả thù của Macbeth nhắm vào gia đình hắn. Thiết tưởng cần phải trích dẫn lại kha khá dòng thơ:

Ross.

Lâu đài của ngài bị đánh úp; vợ và con ngài

Bị tàn sát dã man: nếu kể lại ngọn ngành,

Chẳng khác nào trên đống chiến lợi phẩm của bầy hươu bị sát hại ấy,

Lại bồi thêm cái chết của chính ngài.

Mal.

Hỡi trời cao nhân từ!

Sao thế, bạn tôi! chớ có sụp vành mũ xuống trán;

Hãy cất lời cho nỗi buồn trút bớt: nỗi đau không thốt nên lời

Sẽ thì thầm bên trái tim ngập tràn và giục nó vỡ tan.

Macd.

Cả con tôi nữa ư?

Ross.

Vợ, con, tôi tớ, tất cả

Những ai tìm thấy được.

Macd.

Và tôi lại vắng mặt ở đó!

Vợ tôi cũng bị giết ư?

Ross.

Tôi đã nói rồi.

Mal.

Xin ngài hãy nguôi ngoai:

Hãy biến mối thù hằn vĩ đại thành liều thuốc quý,

Ðể chữa lành nỗi đau chết chóc này.

Macd.

Hắn không có con đâu. Hết thảy lũ trẻ xinh xắn của ta ư?

Ngươi vừa nói tất cả phải không? Ồ mụ diều hâu địa ngục! Tất cả ư?

Cả đám gà con xinh đẹp lẫn gà mẹ của chúng

Trong một cú quắp định mệnh ấy ư?

Mal.

Hãy chiến đấu vì nó như một trang nam nhi.

Macd.

Ta sẽ làm thế;

Nhưng ta cũng phải cảm nhận nó như một con người:

Ta không thể không nhớ rằng những thứ ấy từng tồn tại,

Từng vô cùng trân quý đối với ta.—

Đã có ba cách giải thích được đưa ra cho câu nói 'Hắn không có con đâu'.

(a) Câu nói ám chỉ Malcolm, kẻ nếu bản thân có con, hẳn sẽ chẳng thốt lên lời khuyên trả thù vào một khoảnh khắc thế này, hay bàn chuyện chữa lành một nỗi đau đớn nhường ấy. X. King John, iii. iv. 91, nơi Pandulph nói với Constance rằng,

Bà quá ư xem trọng nỗi buồn,

và Constance đáp lại rằng,

Lão đang nói với kẻ chưa từng sinh con đẻ cái.

(b) Câu nói ám chỉ Macbeth, kẻ vốn không có con, và do đó Macduff không thể trả được mối thù cho xứng tầm.

(c) Câu nói ám chỉ Macbeth, kẻ mà giả sử chính hắn có con, thì đời nào dám ra lệnh tàn sát trẻ nhỏ. X. 3 Henry VI, v. v. 63, nơi Margaret nói với những kẻ sát hại Hoàng tử Edward rằng,

Chúng mày không có con, lũ đồ tể! nếu chúng mày có,

Ý nghĩ về chúng hẳn đã dấy lên lòng trắc ẩn.

Tôi không cho rằng cách giải thích (b) là hợp lý nhất. Toàn bộ tư tưởng chủ đạo của phân đoạn này là Macduff phải cảm nhận nỗi đau trước đã, trước khi hắn có thể cảm nhận bất cứ điều gì khác, chẳng hạn như khao khát trả thù. Đúng như hắn thốt lên ngay sau đó, hắn không thể lập tức 'chiến đấu' như một trang nam nhi, mà phải 'cảm nhận' nó như một con người; và phải đến mười dòng thơ sau đó hắn mới có thể chuyển sang ý niệm trả thù. Macduff không phải là kẻ có thể mường tượng ra ý định giết hại trẻ em để trả đũa vào bất cứ thời điểm nào; và việc hắn nghĩ đến điều đó ở đây, dẫu chỉ như một gợi ý, là điều tôi khó mà tin nổi.

Vì cũng lý do chính yếu ấy, cách giải thích (a) đối với tôi có vẻ hợp lý hơn nhiều so với (c). Còn gì phù hợp hơn với diễn biến tự nhiên của tâm tư, được phát triển qua những dòng thơ tiếp nối theo sau, khi Macduff, người được bảo hãy nghĩ đến trả thù thay vì nỗi buồn, liền đáp rằng: 'Chẳng một ai bản thân làm cha lại đi đòi hỏi điều đó ở ta ngay trong khoảnh khắc mất mát đầu tiên này'? Thế nhưng ý niệm mà cách giải thích (c) áp đặt lại chẳng hề có mối liên hệ tự nhiên ấy.

Người ta từng phản bác cách giải thích (a) rằng theo đó, lẽ ra Macduff phải nói 'Anh không có con' hoặc 'Ngươi không có con', chứ không phải 'Hắn không có con'. Nhưng những gì Macduff làm lại chính xác là những gì Constance làm trong câu thơ được trích từ King John. Và cần phải lưu ý rằng, xuyên suốt đoạn văn cho đến điểm này, và quả thực trong cả mười lăm dòng thơ đi trước đoạn trích của chúng ta, Macduff chỉ lắng nghe một mình Ross. Những câu hỏi của hắn 'Cả con tôi nữa ư?' 'Vợ tôi cũng bị giết ư?' cho thấy hắn không tài nào nhận thức trọn vẹn những gì đang được thông báo. Do đó, khi Malcolm xen vào, hắn gạt đi lời gợi ý ấy bằng bốn từ thốt lên cho riêng mình, hoặc (ít có khả năng hơn) nói với Ross (người họ hàng của hắn, kẻ từng quen biết vợ con hắn), rồi tiếp tục những câu hỏi và tiếng kêu than đầy quằn quại. Chắc chắn là chẳng có khả năng nào vào khoảnh khắc ấy, ý niệm ở mục (c) — một ý niệm chẳng có lấy một manh mối nào gợi lên — lại xẹt qua tâm trí hắn.

Ủng hộ cách (c) thay vì (a), tôi chẳng thấy có lý lẽ nào ngoài việc câu nói của Macduff gần như lặp lại lời của Margaret; và sự thật này đối với tôi không mang nhiều sức nặng. Nó chỉ cho thấy rằng Shakespeare hoàn toàn có thể dễ dàng sử dụng những từ ngữ theo nghĩa của mục (c) nếu nghĩa đó thích hợp với hoàn cảnh. Một lần nữa, tôi nghĩ cũng không có gì là lạ khi những từ ngữ ấy xuất hiện ở đây bởi ông từng dùng chúng từ nhiều năm trước; nhưng điều đó không đồng nghĩa rằng ông ý thức được mình đang lặp lại chúng; hay nếu có ý thức, ông vẫn nhớ rõ nghĩa mà chúng từng mang trước kia; hoặc giả nếu ông có nhớ, ông hoàn toàn có thể dùng chúng lần này theo một tầng ý nghĩa khác.

CHÚ THÍCH:

[294] Trong sử liệu của Holinshed cũng vậy, và trong vở kịch, dẫu cho từ 'cousin' ở đó không nhất thiết phải mang nghĩa cụ thể.

[295] Từ 'May', Johnson phỏng đoán vậy thôi chứ thực ra không cần thiết.

[296] Nhân điểm này xuất hiện ở đây, tôi xin phép được lưu ý rằng những vở bi kịch hậu kỳ của Shakespeare chứa đựng rất nhiều hồi ức tương tự về các vở bi kịch thuở niên thiếu của ông. Chẳng hạn, x. Titus Andronicus, i. i. 150 trở đi:

Trong bình yên và danh dự, mong các con hãy an nghỉ nơi đây,

Tránh xa mọi tai ương và biến cố cõi đời!

Nơi đây chẳng ẩn giấu mưu phản, chẳng đố kỵ sinh sôi,

Nơi đây chẳng mọc loài dược độc: chẳng có dông bão,

Chẳng tiếng động, chỉ có sự tĩnh mịch và giấc ngủ ngàn thu,

so với Macbeth, iii. ii. 22 trở đi:

Duncan đã nằm yên dưới nấm mồ;

Sau cơn sốt bập bùng của kiếp người, ông ngủ yên giấc;g

Mưu phản đã trổ hết ngón đòn: nào gươm giáo, độc dược,

Nội thù, ngoại giặc, chẳng thứ gì

Còn có thể chạm đến ông.

Khi chấp bút viết đoạn iv. i., Shakespeare khó lòng mà quên được màn triệu hồi Tinh linh cùng những lời sấm truyền mơ hồ trong 2 Henry VI, i. iv. Con 'hổ xứ Hyrcan' trong Macbeth iii. iv. 101, vốn cũng được nhắc đến ở Hamlet, xuất hiện lần đầu ở 3 Henry VI, i. iv. 155. X. Richard III, ii. i. 92, 'Gần hơn về tư tưởng đẫm máu, nhưng chẳng gần hơn trong dòng máu', với Macbeth ii. iii. 146, 'càng cận huyết, càng đẫm máu'; Richard III, iv. ii. 64, 'Nhưng ta đã lún quá sâu vào vũng máu để rồi tội ác này sẽ kéo theo tội ác khác', với Macbeth iii. iv. 136, 'Ta đã bước quá sâu vào dòng máu', v.v. Đây chỉ là một vài ví dụ điển hình. (Chẳng có gì khác biệt dẫu Shakespeare là tác giả hay là người biên soạn lại Titus và Henry VI).