Tôi đã từng nói rằng cảnh cuối của vở Othello, dẫu đau đớn đến xé lòng, hầu như không chứa đựng điều gì làm giảm đi sự ngưỡng mộ và tình yêu vốn làm gia tăng niềm thương cảm của chúng ta dành cho người anh hùng (tr. 198). Tôi dùng từ "hầu như" là khi nghĩ đến đoạn đối thoại sau đây (v. ii. 123 và các dòng tiếp theo):

Emil.

Ôi, kẻ nào đã gây nên tội ác này?

Des.

Không ai cả; chính là tôi. Vĩnh biệt:

Hãy gửi lời thăm đến người chồng nhân hậu của tôi: Ôi, vĩnh biệt! [Chết.]

Oth.

Sao chứ, làm thế nào mà nàng bị sát hại cơ chứ?[267]

Emil.

Trời ơi, ai mà biết được?

Oth.

Chính cô đã nghe nàng tự nói rằng đó không phải là ta.

Emil.

Nàng đã nói thế: Tôi buộc phải thuật lại sự thật.

Oth.

Hắn, như một kẻ dối trá, đã sa xuống địa ngục ngập tràn lửa đỏ:

Chính ta đã giết nàng.

Emil.

Ôi, nàng càng là thiên thần bao nhiêu,

Thì ông lại càng là con quỷ đen tối bấy nhiêu!

Oth.

Nàng đã ngã vào đàng điếm, và nàng là một ả đàn bà lẳng lơ.

Đây là một đoạn văn kỳ lạ. Shakespeare muốn chúng ta cảm thấy điều gì? Người ta không khỏi kinh ngạc khi thấy Othello dường như chẳng hề hoảng hốt, thậm chí chết sững, khi nghe những lời trăn trối ấy thốt ra từ đôi môi của một kẻ ngoại tình trơ tráo. Người ta bị sốc trước sự mù quáng hoặc lệch lạc về mặt đạo đức khi xem đó chỉ là một dấu hiệu nữa cho thấy sự đồi bại của nàng. Tôi nghĩ rằng, chỉ riêng ở đoạn này trong toàn bộ cảnh kịch,[439] sự đồng cảm với Othello hoàn toàn biến mất. Phải chăng Shakespeare muốn chúng ta cảm nhận như vậy, và nhận ra tâm trí Othello đã trở nên u mê và lầm lạc đến nhường nào? Tôi cho là vậy: thế nhưng những lời của Othello vẫn khiến tôi cảm thấy rất kỳ lạ, đồng thời không giống với bản chất của Othello,—nhất là khi vào lúc này ông không hề giận dữ, chứ đừng nói là nổi cơn thịnh nộ. Đôi khi tôi chợt nghĩ rằng có một chút dụng ý cá nhân nào đó ẩn giấu trong đoạn này. Người ta có thể nhớ đến phân đoạn trong Hamlet (được viết cách đó không lâu), nơi Hamlet cho rằng mình không muốn giết nhà vua khi ngài đang cầu nguyện, vì sợ rằng những lời cầu nguyện ấy có thể đưa ngài lên thiên đàng; và người ta cũng nhớ đến ngụ ý mỉa mai của Shakespeare, cách ông cho thấy những lời cầu nguyện đó chẳng hề lên thiên đàng, và linh hồn của tên sát nhân đang cầu nguyện ấy vào khoảnh khắc đó vẫn hung ác như xưa (xem tr. 171), giống như ở đây, linh hồn của một Desdemona đang nói dối lại mang vẻ đẹp thiên thần trong lời nói dối của nàng. Liệu có thể hình dung rằng trong cả hai đoạn văn, ông đang cố ý đả kích những quan niệm 'tôn giáo' sáo rỗng; và cụ thể hơn, niềm tin cho rằng số phận đời đời của một con người được định đoạt bởi trạng thái tâm trí trong khoảnh khắc cuối đời đã khơi gợi ở ông cả sự phẫn nộ lẫn khinh miệt hay không? Tôi thừa nhận rằng ý nghĩ này có vẻ không giống phong cách của Shakespeare, thế nhưng nó cứ quay trở lại với tôi mỗi khi đọc đoạn văn này. [Câu "Tôi cho là vậy" (dòng 3 ở trên) đã đưa ra kết luận của tôi; nhưng tôi muốn rút lại toàn bộ Chú thích này]

CHÚ THÍCH:

[267] Ông ám chỉ tiếng kêu của nàng, "Ôi, bị sát hại một cách oan uổng, oan uổng thay!"