Billy Budd Và Các Tác Phẩm Văn Xuôi Khác

Lượt đọc: 903 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
X

❊ ❊ ❊

Việc gì đã xảy ra với viên sĩ quan quân pháp? Và dù chuyện đó là gì đi nữa, sao nó có thể liên quan trực tiếp đến Billy Budd — người mà trước vụ bát súp bị đổ, chưa từng có bất kỳ mối liên hệ đặc biệt nào với hắn, dù là trong công việc hay ngoài đời? Thật vậy, rắc rối ấy có thể dính líu gì đến một kẻ vốn chẳng hề muốn gây sự như vị sứ giả hòa bình của chiếc tàu buôn, chính là kẻ mà theo lời của Claggart, là “một chàng trai ngọt ngào và dễ mến”? Vâng, cớ sao Jemmy Legs, mượn theo cách nói của lão người Đan Mạch, lại có thành kiến với Chàng thủy thủ đẹp trai?

Nhưng thâm tâm hắn — và không phải vô cớ, như cuộc chạm trán tình cờ vừa rồi đã phần nào hé lộ cho những ai tinh tế — quả thực có thành kiến, một sự thù hằn ngấm ngầm với cậu.

Giờ đây, nếu bịa ra điều gì đó liên quan đến quá khứ kín tiếng hơn của Claggart, một chuyện có dính dỏm đến Billy Budd mà cậu hoàn toàn không hay biết, một tình tiết lãng mạn ngụ ý rằng sự hiểu biết của Claggart về chàng thủy thủ trẻ áo xanh đã bắt đầu từ trước khi hắn nhìn thấy cậu trên chiến thuyền bảy mươi tư khẩu pháo — tất cả những điều này, dẫu không quá khó để thêu dệt, có thể phần nào giải thích một cách thú vị cho bất kỳ ẩn số nào có vẻ đang ẩn giấu trong vụ việc. Song, thực tế là chẳng có chuyện nào như vậy cả. Thế nhưng, nguyên nhân — dĩ nhiên phải được coi là duy nhất có thể quy kết — lại mang đậm bản chất thực tế của yếu tố kỳ bí, cái nguyên tố hàng đầu trong thứ lãng mạn kiểu Radcliff, hệt như bất cứ điều gì mà sự tài tình của tác giả cuốn Bí ẩn vùng Udolpho có thể nghĩ ra. Bởi vì còn gì mang tính huyền bí hơn một sự ác cảm tự phát và sâu sắc, thứ vốn trỗi dậy ở một số ít người ngoại lệ trước vẻ bề ngoài của một kẻ phàm trần nào đó, dẫu cho kẻ ấy có vô hại đến đâu — nếu như sự ác cảm đó không phải do chính sự vô hại kia khơi châm?

Trên đời này không thể có sự kề cận trớ trêu nào giữa những cá tính bất đồng có thể sánh được với tình cảnh trên một chiến hạm đầy ắp thủy thủ đoàn đang rẽ sóng ra khơi. Nơi ấy, mỗi ngày, giữa mọi cấp bậc, hầu như ai cũng phải tiếp xúc ít nhất là đôi chút với tất cả những người còn lại. Để hoàn toàn tránh được việc phải nhìn thấy một đối tượng gai mắt, người ta buộc lòng phải tống cổ hắn đi như Jonah, hoặc tự mình nhảy xuống biển. Hãy thử tưởng tượng tất cả những điều đó cuối cùng sẽ tác động ra sao đến một sinh linh kỳ dị nào đó, kẻ hoàn toàn trái ngược với một vị thánh?

Nhưng để một bản tính bình thường có thể thấu hiểu đầy đủ về Claggart, những gợi ý này hãy còn quá ít ỏi. Để chuyển từ một bản tính bình thường sang con người hắn, người ta phải băng qua “khoảng không chết chóc ấy”, và cách tốt nhất để làm điều đó là đi đường vòng.

Từ lâu lắm rồi, một học giả chân phương, bậc đàn anh đi trước tôi, đã nói với tôi về một người cũng đã khuất núi như ông — một con người vô cùng đáng kính đến mức chưa từng có ai dám công khai chê trách điều gì, dẫu trong bóng tối vài người vẫn xì xào bàn tán: “Phải, X⁠⸺ là một thứ quả hạch không thể đập vỡ chỉ bằng một cú phất quạt của tiểu thư đâu. Cậu thừa biết rằng tôi không phải là tín đồ của bất kỳ tôn giáo có tổ chức nào, lại càng không theo đuổi triết lý nào được hệ thống hóa thành học thuyết. Dù vậy đi nữa, tôi nghĩ rằng việc cố gắng thâm nhập vào con người X⸺, bước vào mê cung của hắn rồi tìm đường quay ra mà không có lấy một manh mối nào khác ngoài cái gọi là sự hiểu biết về thế đời, điều đó gần như là bất khả thi, ít nhất là đối với tôi.”

“Sao lại thế,” tôi liền đáp, “X⁠⸺, dù có kỳ lạ trong mắt một vài người, vẫn là một con người bằng xương bằng thịt, và sự am hiểu thế sự chắc chắn bao gồm cả việc thấu hiểu bản chất con người trong hầu hết mọi vẻ muôn hình muôn vẻ của nó.”

“Đúng thế, nhưng đó chỉ là sự am hiểu hời hợt, đủ dùng cho những mục đích thông thường. Còn đối với những tầng sâu thẳm hơn, tôi không dám chắc liệu việc hiểu biết thế gian và việc thấu hiểu bản chất con người có phải là hai nhánh tri thức hoàn toàn khác biệt hay không; dẫu chúng có thể cùng tồn tại trong một trái tim, thì cái này vẫn có thể hiện hữu mà gần như chẳng màng gì đến cái kia. Hơn thế nữa, ở một con người từng trải tầm thường, những va vấp liên miện với đời lại làm thui chột cái trực giác tinh thần sắc bén vốn không thể thiếu để thấu hiểu bản chất sâu xa của một số nhân vật ngoại lệ, dù là kẻ ác hay người hiền. Trong một vài vấn đề quan trọng, tôi từng chứng kiến một cô gái xoay vung một vị luật sư già trong lòng bàn tay cô ta. Và đó chẳng phải là sự lú lẫn của thứ tình yêu tuổi xế chiều. Hoàn toàn không phải thế. Chỉ là ông ta rành luật hơn là hiểu thấu trái tim người thiếu nữ. Bộ luật của Coke và Blackstone khó lòng rọi chiếu vào những chốn tâm linh tối tăm nhiều bằng các tiên tri người Do Thái. Mà họ là những ai? Hầu hết đều là những kẻ sống ẩn dật.”

Vào thời điểm đó, sự non nớt của tôi khiến tôi không thể hiểu hết ngụ ý trong những lời ấy. Có lẽ bây giờ tôi mới ngẫm ra được. Và quả thực, nếu thứ tự điển dựa trên Kinh Thánh còn giữ được sự phổ biến như trước, người ta sẽ dễ dàng hơn đôi chút trong việc định nghĩa và gọi tên một số con người kỳ lạ ấy. Đằng này, người ta buộc phải tìm đến một uy quyền nào đó không bị buộc tội là nhiễm màu sắc Kinh Thánh.

Trong một danh mục các định nghĩa nằm trong bản dịch chuẩn xác về các trước tác của Plato, một danh mục được quy cho triết gia này, có câu thế này: ‘Sự đồi bại tự nhiên: một sự đồi bại phù hợp với tự nhiên.’ Một định nghĩa dẫu thoảng hương vị Calvin giáo, nhưng tuyệt nhiên không hàm ý về giáo lý của Calvin áp dụng cho toàn thể nhân loại. Rõ ràng ý của nó chỉ nhắm đến từng cá nhân riêng biệt. Những tấm gương về sự đồi bại này mà giá treo cổ và ngục tù cung cấp thực chẳng lấy gì làm nhiều. Dù sao đi nữa, để tìm những ví dụ điển hình — bởi những kẻ này không hề vương chút tạp chất thô tục của loài cầm thú, mà luôn bị chi phối bởi trí tuệ — người ta phải tìm ở chốn khác. Nền văn minh, nhất là thứ văn minh có phần khắt khe, lại chính là mảnh đất dung dưỡng cho nó. Nó tự khoác lên mình chiếc áo choàng của sự đáng kính. Nó có những đức tính tiêu cực nhất định đóng vai trò như những thứ trợ lực thầm lặng. Sẽ không quá lời khi nói rằng nó hoàn toàn không vướng phải những thói hư tật xấu hay những lỗi lầm nhỏ nhặt. Ở đó ẩn chứa một niềm kiêu hãnh phi thường giúp nó gạt bỏ mọi điều ấy — chưa bao giờ mang tính vụ lợi hay tham lam. Tóm lại, sự đồi bại được nhắc đến ở đây không hề mang chút vẻ tầm thường hay nhục dục nào. Nó nghiêm nghị, nhưng lại không cay nghiệt. Dù chẳng hề nịnh hót nhân loại, nó chưa bao giờ nói lời cay độc về loài người.

Nhưng điều làm nên dấu ấn ở những trường hợp xuất chúng của một bản tính ngoại lệ như vậy lại là thế này: dẫu tinh thần điềm đạm và phong thái thận trọng của người đó có vẻ như ngụ ý về một tâm trí đặc biệt tuân thủ luật lệ của lý trí, thì sâu thẳm trong tâm hồn hắn dường như lại thỏa thuê vùng vẫy trong sự miễn nhiễm hoàn toàn với luật lệ ấy, bởi hắn hình như chẳng màng gì đến lý trí ngoại trừ việc dùng nó như một công cụ thuận tay trái để thực hiện những điều phi lý. Nghĩa là: để đạt được một mục đích mà sự tàn độc ngút ngàn của nó có vẻ mang hơi hướng điên loạn, hắn sẽ điều phối một cái nhãn quan bình tĩnh, khôn ngoan và sáng suốt.

Những kẻ này đích thị là những tên cuồng sát thực thụ, và thuộc loại nguy hiểm nhất, bởi cơn điên của chúng không bộc phát liên tục mà chỉ thỉnh thoảng mới dấy lên; nó được khơi nguồn bởi một đối tượng đặc biệt nào đó; nó mang tính ẩn kín và khép kín, khiến cho ngay cả khi hoạt động mạnh mẽ nhất, tâm trí bình thường cũng khó lòng phân biệt được với sự tỉnh táo bình thường, và vì lý do đã nêu ở trên: dù mục đích của nó là gì đi nữa — và mục đích ấy chẳng bao giờ hé lộ — thì phương pháp cùng cách thức hành xử bên ngoài lúc nào cũng hoàn toàn hợp lý.

Giờ đây, Claggart cũng mang trong mình một nét tương tự như thế, nơi ngự trị sự cuồng loạn của một bản chất tà ác, không phải do sự huấn luyện đồi bại, hay những trang sách nhơ nhớp, hay đời sống buông thả sinh ra, mà là bẩm sinh và sẵn có trong huyết quản hắn, nói tóm lại, là “một sự đồi bại phù hợp với tự nhiên.”

Phải chăng chính hiện tượng này, bị chối bỏ hoặc không được thừa nhận, đã làm khó các tòa án trong một số vụ án hình sự? Phải chăng vì nguyên nhân này mà các bồi thẩm đoàn của chúng ta thỉnh thoảng không chỉ phải chịu đựng những cuộc tranh cãi kéo dài đằng đẵng với các luật sư cùng thù lao của họ, mà còn cả cuộc chiến còn rắc rối hơn nữa giữa các chuyên gia y tế với thù lao của chính họ? Nhưng sao lại phó mặc cho họ? Sao không triệu tập cả những bậc thầy về giáo lý? Thiên chức của họ đưa họ đến sự tiếp xúc đặc biệt với rất nhiều con người, và đôi khi vào khoảnh khắc họ ít phòng bị nhất, trong những cuộc trò chuyện còn mang tính bảo mật cao hơn nhiều so với giữa bác sĩ và bệnh nhân; điều này có lẽ đủ tư cách giúp họ hiểu biết phần nào về những khúc mắc quanh câu hỏi về trách nhiệm đạo đức; chẳng hạn như trong một vụ việc cụ thể, tội ác xuất phát từ sự cuồng loạn trong đại não hay từ cơn thịnh nộ cuồng dại của trái tim. Về bất kỳ sự bất đồng nào giữa những bậc thầy giáo lý ấy khi đứng trước vành móng ngựa, chúng chắc chắn sẽ chẳng thể lớn hơn những lời mâu thuẫn chan chát được trao đổi giữa các chuyên gia y tế được trả thù lao hậu hĩnh.

Đó là những lời lẽ thâm thúy khó hiểu, một số người sẽ bảo vậy. Nhưng tại sao chứ? Ấy là bởi chúng phảng phất đôi chút hương vị của Kinh Thánh qua cụm từ “những mầu nhiệm của sự gian ác.”

Nút thắt của câu chuyện xoay quanh bản chất ẩn giấu của vị sĩ quan quân pháp đã làm phát sinh sự cần thiết của chương này. Với thêm một vài gợi ý liên quan đến tai nạn bữa ăn, câu chuyện sẽ tiếp tục được triển khai để tự khẳng định độ tin cậy của chính nó theo cách tốt nhất có thể.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.