Thế là tập thơ của tôi đã bị chê bai, và danh tiếng muôn đời không dành cho tôi! Tôi mãi mãi chỉ là một kẻ vô danh tiểu tốt. Định mệnh thật cay đắng làm sao!
Chộp lấy chiếc mũ, tôi giật phăng bài phê bình, lao thẳng ra đại lộ Broadway, nơi những đám đông hào hứng đang ùn ùn kéo về một rạp xiếc mới mở ở con phố bên cạnh, nổi tiếng với một danh hài tấu hề xuất chúng.
Chẳng mấy chốc, người bạn cũ Standard của tôi đã lớn tiếng gọi.
— Gặp đúng cậu đây rồi, Helmstone bạn tôi! Ồ! Có chuyện gì thế nhỉ? Cậu vừa phạm tội giết người à? Hay đang trốn chạy công lý thế? Trông cậu có vẻ phờ phạc quá!
— Cậu đã đọc nó rồi chứ? — tôi hỏi, tất nhiên là đang ám chỉ bài phê bình kia.
— Ồ có chứ, tớ có mặt ở suất diễn buổi sáng mà. Một danh hài tuyệt vời, tớ đảm bảo đấy. Mà Hautboy tới kìa. Hautboy đây—còn đây là Helmstone.
Chẳng có thời gian cũng chẳng có tâm trạng để bận lòng về một sự giới thiệu bất lịch sự đến thế, tôi lập tức cảm thấy dịu lại khi ngắm nhìn gương mặt của người quen mới được xướng tên một cách đường đột ấy. Vóc dáng anh thấp và đẫy đà, toát lên một vẻ trẻ trung, hoạt bát. Làn da đỏ hồng phảng phất nét điền viên; đôi mắt chân thành, vui tươi và ánh lên màu xám. Chỉ có mái tóc là tố cáo anh không còn là một thiếu niên nữa. Dựa vào mái tóc ấy, tôi đoán anh phải từ bốn mươi tuổi trở lên.
— Nào, Standard, — anh hớn hở gọi người bạn tôi, — cậu không định đi xem xiếc à? Người ta bảo chú hề ở đây diễn hay tuyệt cú mèo. Nào; cả anh Helmstone nữa—cùng đi đi thôi; xem xiếc xong, chúng ta sẽ ghé quán Taylor ăn một nồi húp ấm cúng và uống rượu punch.
Sự mãn nguyện thuần túy, tính khí hòa nhược cùng vẻ mặt đỏ hồng vô cùng chân thành, đôn hậu của người quen mới kỳ lạ này đã tác động lên tôi như một phép màu. Việc từ chối lời mời từ một trái tim rõ ràng là nhân hậu và chân thật nhường ấy quả thực là đi ngược lại bản chất con người.
Suốt buổi biểu diễn xiếc, mắt tôi dán chặt vào Hautboy nhiều hơn là vào tay hề nổi tiếng kia. Hautboy mới là tâm điểm chú ý đối với tôi. Niềm vui sướng chân thành của anh chạm đến tận sâu thẳm tâm hồn tôi, khiến tôi cảm nhận được sự chân thực của thứ gọi là hạnh phúc. Những trò hề của gã hề dường như được anh ngậm ngẫm trong miệng ngon lành như những trái mận ngọt lịm hảo hạng. Khi thì chân, lúc thì tay, anh dùng tất cả để bày tỏ sự tán thưởng đầy biết ơn của mình. Trước bất kỳ miếng hài nào hơi đặc sắc một chút, anh lại quay sang phía tôi và Standard để xem chúng tôi có cùng chung niềm vui hiếm có ấy không. Ở một người đàn ông tuổi tứ tuần, tôi nhìn thấy hình bóng của một cậu bé mười hai tuổi; thế nhưng, sự tôn trọng của tôi đối với anh không hề suy giảm chút nào. Bởi vì mọi thứ đều quá chân thực và tự nhiên, mọi biểu cảm và tư thế đều duyên dáng với bản tính lương thiện chân thành, khiến cho vẻ trẻ trung kỳ diệu của Hautboy mang một nét gì đó thiêng liêng và bất tử, tựa như một vị thần Hy Lạp trẻ mãi không già.
Nhưng dẫu tôi có ngắm nhìn Hautboy đến đâu, và dẫu tôi có ngưỡng mộ phong thái của anh đến thế nào đi nữa, thì tâm trạng tuyệt vọng thôi thúc tôi lao khỏi nhà lúc đầu vẫn chưa hoàn toàn tan biến, đôi lúc lại quay lại giày vò tôi. Tuy nhiên, sau những phút giây chìm đắm ấy, tôi lại tự xốc lại tinh thần, nhanh chóng đảo mắt nhìn quanh khán đài rộng lớn với những gương mặt người đang chăm chú dõi theo và vỗ tay rần rần. Nghe kìa! Tiếng vỗ tay, tiếng đập chân, những tiếng hoan hô điếc tai; đám đông rộng lớn dường như phát cuồng vì phấn khích; và tôi tự hỏi, điều gì đã gây ra tất cả những chuyện này? Chà, chỉ là gã hề vừa nhếch mép cười một nụ cười cực kỳ tếu táo mà thôi.
Rồi tôi tự nhẩm lại trong đầu đoạn thơ tuyệt diệu của mình, nơi Cleothemes người Argos biện minh cho tính chính nghĩa của cuộc chiến tranh. Phải, phải, tôi tự nhủ, nếu bây giờ mình nhảy vào võ đài kia và ngâm lại đúng đoạn thơ đó, hay thậm chí diễn lại toàn bộ vở thơ bi kịch trước mặt họ, liệu họ có tán dương nhà thơ như cách họ đang tung hô gã hề không? Không đời nào! Họ sẽ la ó tôi, và gọi tôi là kẻ lú lẫn hoặc điên khùng. Vậy điều này chứng minh cái gì? Sự ngây thơ mù quáng của anh hay sự vô cảm của họ? Có lẽ là cả hai; nhưng chắc chắn phần lớn là do bản thân. Thế nhưng than van làm gì? Chẳng lẽ anh lại đi tìm kiếm sự ngưỡng mộ từ những kẻ hâm mộ một tên hề pha trò? Hãy nhớ lại câu nói của nhà triết học Athens nọ, khi nghe đám đông hò reo vang dội ở diễn đàn, liền quay sang thì thầm hỏi người bạn bên cạnh rằng ông vừa nói điều gì dại dột lắm sao?
Một lần nữa, ánh mắt tôi quét qua rạp xiếc, và dừng lại trên ánh hào quang rực rỡ hồng hào trên khuôn mặt Hautboy. Nhưng sự vui tươi trong sáng và chân thật của anh đã khinh bỉ cả sự khinh bỉ của tôi. Niềm kiêu hãnh cố chấp của tôi bị khiển trách. Thế nhưng Hautboy nào có hay biết rằng một lời quở trách kỳ diệu đối với tâm hồn tôi lại đang ngự trị trên vương miện tiếng cười của anh. Ngay đúng khoảnh khắc tôi cảm thấy mũi tên chỉ trích đâm vào tim, mắt anh ánh lên, tay anh khua khoáng, cất lên giọng nói tràn ngập niềm vui sướng trước một miếng hài khác của gã hề vô tận.
Xem xiếc xong, chúng tôi đến quán Taylor. Giữa vô số thực khách đông đúc, chúng tôi ngồi xuống bên một trong những chiếc bàn đá cẩm thạch nhỏ để thưởng thức món húp và rượu punch. Hautboy ngồi đối diện với tôi. Dù đã vơi bớt vẻ náo nhiệt lúc nãy, gương mặt anh vẫn rạng ngời niềm vui. Nhưng bên cạnh đó lại là một phẩm chất lúc nãy chưa rõ nét bằng; một vẻ điềm tĩnh, thâm trầm và đầy sâu sắc. Sự thông thái và khiếu hài hòa quyện vào nhau trong con người anh. Khi cuộc trò chuyện giữa Standard nhanh nhảu và anh tiếp tục diễn ra — bởi vì tôi chẳng nói năng gì — tôi càng lúc càng kinh ngạc trước sự phán đoán xuất sắc mà anh thể hiện. Trong hầu hết các nhận xét về đủ mọi đề tài, Hautboy dường như luôn nắm bắt được ranh giới chính xác một cách trực quan giữa sự nhiệt tình và vẻ lãnh đạm. Rõ ràng là dù Hautboy nhìn nhận thế giới đúng như bản chất của nó, nhưng anh không hề theo đuổi lý thuyết về mặt tươi sáng hay mặt tối của cuộc đời. Gạt bỏ mọi lời giải thích cao siêu, anh chỉ thừa nhận những sự thật hiển nhiên. Những gì buồn đau trên thế giới này, anh không hời hợt chối bỏ; những gì vui vẻ, anh cũng chẳng hề mỉa mai chê bai; và tất cả những gì mang lại niềm vui cho riêng bản thân, anh đều đón nhận vào lòng với lòng biết ơn sâu sắc. Rõ ràng lúc bấy giờ — ít nhất là vào khoảnh khắc ấy — sự vui tươi phi thường của anh không hề xuất phát từ sự thiếu hụt cảm xúc hay tư duy.
Sợ lỡ một cuộc hẹn, anh cầm mũ lên, mỉm cười chào rồi rời đi.
— Nào, Helmstone, — Standard nói, ngón tay vô thức gõ nhịp lên mặt bàn đá, — cậu nghĩ gì về người quen mới của mình thế?
Hai từ cuối vang lên mang một ý nghĩa đặc biệt và mới lạ.
— Quả là người quen mới thật, — tôi lặp lại. — Standard, tớ nợ cậu hàng ngàn lời cảm ơn vì đã giới thiệu cho tớ một trong những người kỳ lạ nhất từng thấy. Cần phải tận mắt chứng kiến một con người như thế thì mới tin nổi trên đời này lại có sự tồn tại ấy.
— Xem ra cậu khá thích anh ta đấy nhỉ, — Standard nói với giọng điệu khô khan mang ý mỉa mai.
— Tớ cực kỳ yêu mến và ngưỡng mộ anh ấy, Standard. Ước gì tớ được như Hautboy.
— Hả? Tiếc thật đấy. Trên đời này chỉ có duy nhất một Hautboy mà thôi.
Câu nói cuối cùng ấy lại khiến tôi trầm ngâm suy nghĩ, và không hiểu sao nó khơi dậy tâm trạng u ám trong tôi.
— Sự vui tươi kỳ diệu của anh ta, tớ cho rằng, — tôi mỉa mai buông lời cay đắng, — chắc hẳn bắt nguồn từ một vận may tốt đẹp chẳng kém gì một tính cách may mắn. Sự khôn ngoan tuyệt vời của anh ta là điều ai cũng thấy; nhưng sự khôn ngoan lớn lao ấy vẫn có thể tồn tại ngay cả khi thiếu vắng những tài năng xuất chúng. Thậm chí, tôi cho rằng trong một số trường hợp, sự khôn ngoan chẳng qua chỉ là do người ta không có những thứ tài năng ấy mà thôi. Và sự vui tươi cũng thế. Chẳng có tài năng thiên bẩm, Hautboy mãi mãi là kẻ có phước.
— Hả? Thế thì chắc cậu không nghĩ anh ta là một thiên tài xuất chúng đâu nhỉ?
— Thiên tài á? Gì chứ! Một kẻ lùn tịt, béo ú thế kia mà là thiên tài ư? Thiên tài, giống như Cassius, phải gầy gò cơ.
— Hả? Nhưng bộ cậu không thể tưởng tượng rằng trước kia Hautboy cũng từng có thiên tài, nhưng may mắn tống khứ được nó đi, để rồi cuối cùng trở nên béo tốt hay sao?
— Một thiên tài mà vứt bỏ được thiên tài của mình thì cũng bất khả thi như một kẻ mắc bệnh lao phổi nặng mà tống khứ được căn bệnh ấy vậy.
— Hả? Cậu quả quyết nhỉ.
— Đúng vậy, Standard, — tôi lớn tiếng, sự cay đắng trong lòng dâng trào, — suy cho cùng thì cái anh chàng Hautboy vui vẻ của cậu cũng chẳng phải là hình mẫu hay bài học gì cho cậu và tớ cả. Với năng lực tầm thường; quan điểm rạch ròi chỉ vì bị giới hạn; cảm xúc dễ bảo vì chúng quá yếu ớt; một tính khí tưng bừng vì bản sinh đã thế — làm sao cái anh chàng Hautboy ấy lại có thể trở thành một tấm gương hợp lý cho một kẻ bồng bột như cậu, hay một kẻ mộng mơ đầy tham vọng như tớ chứ? Chẳng có gì cám dỗ anh ta vượt qua giới hạn thông thường; bản thân anh ta chẳng có gì phải kiềm chế cả. Về mặt thể chất, anh ta được miễn nhiễm với mọi tổn hại đạo đức. Chỉ cần tham vọng có thể đánh thức anh ta; chỉ cần anh ta từng một lần nghe tiếng vỗ tay hoan hô, hay nếm trải sự khinh miệt, thì anh chàng Hautboy của cậu sẽ là một con người hoàn toàn khác hẳn. Sống dửng dưng và bình lặng từ nôi cho đến mồ, anh ta cứ thế lướt qua đám đông một cách hiển nhiên.
— Hả?
— Sao cứ mỗi lần tớ nói gì là cậu cứ kêu lên chữ "hả" một cách kỳ cục thế?
— Cậu đã bao giờ nghe nói về Master Betty chưa?
— Thần đồng vĩ đại của nước Anh, kẻ từ lâu đã đánh bật cả Siddons lẫn Kemble khỏi nhà hát Drury Lane, và khiến cả thị trấn phát cuồng trong những tràng pháo tay hoan hô ấy á?
— Chính là hắn, — Standard nói, đoạn lại vô thức gõ nhịp lên mặt bàn.
Tôi ngẩn người nhìn anh. Anh có vẻ như đang nắm giữ chiếc chìa khóa vạn năng của chủ đề chúng tôi đang bàn luận một cách đầy bí ẩn; có vẻ như đang tung ra cái tên Master Betty ấy chỉ để làm tôi thêm phần bối rối.
— Trên đời này thì Master Betty, một thiên tài và thần đồng vĩ đại, một cậu bé người Anh mới mười hai tuổi, thì có liên quan gì đến cái gã Hautboy tầm thường dậm chân tại chỗ, một người Mỹ đã bốn mươi tuổi chứ?
— Ồ, chẳng có chút liên quan nào sất. Tớ chẳng thể tưởng tượng nổi họ từng gặp nhau bao giờ. Hơn nữa, chắc Master Betty đã chết và nằm dưới mộ từ lâu lắm rồi.
— Thế thì tại sao lại vượt đại dương, đào mồ cuốc mả để lôi hài cốt hắn ta vào cuộc tranh luận thực tế này làm gì?
— Chắc là do tớngãng trí thôi. Tớ thành thật xin lỗi nhé. Xin mời cậu tiếp tục những quan sát của mình về Hautboy đi. Cậu cho rằng anh ta chưa từng có thiên tài, vì quá mãn nguyện, hạnh phúc và béo tốt nên không thể có cái đó — hả? Cậu cho rằng anh ta không phải là hình mẫu cho số đông con người? Không mang lại bài học giá trị nào cho những tài năng bị bỏ quên, những thiên tài bị phớt lờ, hay thói kiêu ngạo bất tài bị khiển trách — mà cả ba điều này suy cho cùng cũng đều ná ná như nhau. Cậu ngưỡng mộ sự vui tươi của anh ta, trong khi lại khinh miệt tâm hồn tầm thường của anh ta. Tội nghiệp Hautboy thay, thật đáng tiếc làm sao khi chính sự vui tươi của anh lại gián tiếp mang lại cho anh sự ghét bỏ!
— Tớ đâu có nói là tớ khinh anh ta; cậu thật bất công quá đấy. Tớ chỉ tuyên bố đơn giản rằng anh ta không phải là hình mẫu cho tớ.
Một tiếng động bất ngờ bên cạnh thu hút sự chú ý của tôi. Quay đầu lại, tôi thấy Hautboy đã quay về, anh rất vui vẻ ngồi xuống chiếc ghế mà lúc nãy mình vừa rời đi.
— Tớ đến chỗ hẹn bị muộn giờ, — Hautboy nói, — nên nghĩ thà chạy quay lại để nhập hội với các cậu còn hơn. Thôi nào, các cậu ngồi đây đủ lâu rồi đấy. Chúng ta đến phòng trọ của tớ đi. Đi bộ chỉ mất có năm phút thôi.
— Nếu cậu chịu hứa kéo vĩ cầm cho chúng tớ nghe, chúng ta sẽ đi, — Standard nói.
Kéo vĩ cầm ư! Tôi thầm nghĩ — hóa ra anh ta chỉ là một tay kéo đàn cạ tếu táo thôi sao? Thảo nào thiên tài từ chối bước theo nhịp cung đàn của một kẻ kéo vĩ cầm. Lúc này, lòng cay đắng trong tôi đang dâng lên ngùn ngụt.
— Tớ sẵn sàng kéo đàn cho các cậu nghe thỏa thích, — Hautboy đáp lại Standard. — Đi thôi.
Chỉ vài phút sau, chúng tôi đã có mặt trên tầng năm của một kiểu nhà kho nằm ở con phố cắt ngang đại lộ Broadway. Nơi đây được bài trí vô cùng kỳ lạ với đủ mọi thứ đồ đạc lỉnh kỉnh dường như được gom nhặt từng món một từ các phiên đấu giá đồ gia dụng lỗi thời. Nhưng mọi thứ đều sạch sẽ đến mê hồn và ấm cúng vô cùng.
Trước sự giục giã của Standard, Hautboy lập tức lấy ra chiếc đàn vĩ cầm cũ kỹ bị móp méo của mình, ngồi lên chiếc ghế đẩu cao chông chênh, hăng hái tấu lên khúc ‘Yankee Doodle’ cùng những bản nhạc ngẫu hứng, bốc lửa và phảng phất vẻ bất cần đời. Dù đó chỉ là những giai điệu bình thường, tôi vẫn chết lặng trước một thứ gì đó vượt trội đến kỳ diệu trong phong cách biểu diễn. Ngồi đó trên chiếc ghế đẩu cũ, chiếc mũ sờn lệch sang một bên đầu, một chân lủng lẳng tự do, anh điều khiển chiếc vĩ cầm như một thuật sĩ ph phép. Mọi sự bất mãn đầy u uất của tôi, từng chút cáu kỉnh đều bay biến sạch. Toàn bộ tâm hồn cay đắng của tôi đã đầu hàng trước cây đàn vĩ cầm diệu kỳ ấy.
— Trông giống một nàng Orpheus nhỉ, phải không? — Standard nháy mắt trêu chọc, huých nhẹ vào xương sườn trái của tôi.
— Còn tôi thì chẳng khác nào chú gấu bị thôi miên, — tôi thì thầm.
Tiếng đàn ngưng bặt. Một lần nữa, với sự tò mò nhân lên gấp bội, tôi ngắm nhìn Hautboy với vẻ điềm nhiên, phớt lờ tất cả. Nhưng anh hoàn toàn đánh bại mọi sự dò xét của tôi.
Khi tôi và Standard rời khỏi nhà anh và bước ra đường phố một lần nữa, tôi thiết tha nài nỉ anh cho biết rốt cuộc con người kỳ diệu này là ai.
— Ơ hay, chẳng phải cậu vừa nhìn thấy anh ta đấy ư? Và chẳng phải chính cậu đã mổ xẻ toàn bộ cấu trúc con người anh ta ngay trên chiếc bàn đá cẩm thạch ở quán Taylor rồi đó sao? Cậu còn có thể học hỏi thêm được gì nữa chứ? Chắc hẳn sự tinh tường bậc thầy của cậu đã thâu tóm tất cả rồi còn gì.
— Cậu đang chế giễu tớ đấy à, Standard. Chắc chắn có uẩn khúc gì ở đây rồi. Nói cho tớ biết đi, tớ cầu xin cậu đấy, Hautboy rốt cuộc là ai?
— Một thiên tài xuất chúng đấy, Helmstone, — Standard cất lời với vẻ hào hứng bất chợt, — kẻ thuở niên thiếu từng uống cạn chén rượu vinh quang; kẻ đi từ thành phố này sang thành phố khác trong tiếng vang của những khúc khải hoàn. Một người từng là đối tượng khiến những kẻ khôn ngoan nhất phải kinh ngạc, được yêu chiều bởi những giai nhân tuyệt sắc, đón nhận sự tôn sùng công khai của hàng vạn kẻ bình dân. Thế nhưng ngày nay, anh ấy bước đi trên đại lộ Broadway mà chẳng ai buồn nhận ra. Cạnh cậu với tớ, cùi chỏ của gã nhân viên đang vội vã và chiếc xe buýt vô tình cứ thế xô đẩy anh ta. Người từng trăm lần được đội vòng nguyệt quế nay lại đội một chiếc mũ phớt móp méo, như cậu thấy đấy. Ngày xưa, vận mệnh từng trút từng trận mưa vàng vào lòng anh, cũng như từng trận mưa lá nguyệt quế lên vương miện. Ngày nay, anh lang thang từ nhà này sang nhà khác, dạy kéo vĩ cầm để kiếm sống. Từng ngập tràn trong danh vọng, nay anh sống vui vẻ dù chẳng có nó. Có thiên tài nhưng không có danh vọng, anh ta còn hạnh phúc hơn cả vua chúa. Giờ đây, anh ta còn là một kỳ quan hơn bao giờ hết.
— Tên thật của anh ấy là gì?
— Để tớ thì thầm vào tai cậu nhé.
— Cái gì! Ồ, Standard, chính bản thân tớ hồi nhỏ cũng từng hò hét đến khản cả cổ để tán thưởng chính cái tên đó trong nhà hát cơ mà.
— Tớ nghe nói tập thơ của cậu không được đón nhận nồng nhiệt cho lắm nhỉ, — Standard nói, chợt đổi chủ đề.
— Xin Chúa đừng nhắc đến chuyện đó nữa! — tôi kêu lên. — Nếu Cicero khi du hành phương Đông từng tìm thấy sự an ủi đồng cảm cho nỗi buồn của mình khi chứng kiến cảnh tượng tàn lụi hoang vu của một thành phố từng nguy nga lộng lẫy, thì há chuyện cỏ con của tôi lại chẳng hóa thành không gì cả, khi tôi nhìn thấy ở Hautboy hình ảnh giây leo và hoa hồng đang vươn mình leo lên những cột trụ đổ nát của ngôi đền Danh vọng đã sụp đổ của anh ấy hay sao?
Hôm sau, tôi xé nát toàn bộ bản thảo của mình, mua một cây đàn vĩ cầm, và đến theo học những bài học chính thức từ Hautboy.