Với sự đơn thuần hiếm có ở anh — điều khiến những kẻ lật lọng, sống hai mặt vô cùng bực bội, một đức tính đặt anh vào thế yếu trước chúng xét theo nghĩa thế tục, cũng hệt như chiếc tay độc nhất của anh (cánh tay kia đã vĩnh viễn nằm lại chốn Wilderness dưới quyền Tướng Grant) hẳn sẽ gặp bất lợi trong một cuộc giáp lá cà; sự hài hước đầm ấm trong những buổi trò chuyện tại câu lạc bộ của anh, đôi khi được điểm xuyết, chẳng khác nào một cái kho ngày hội, bằng những nhành ngò tây cổ điển điểm xuyết xung quanh hay những nụ đinh hương của châm ngôn cổ xứ Anh, hoặc những câu châm ngôn Latinh còn cổ xưa hơn thế nhưng cũng thông dụng không kém, mà chưa từng đánh mất đi chân lý bên trong chúng, thứ gia vị bảo tồn ấy; tấm da cừu vàng úa từ Harvard được lộng khung treo trong căn phòng độc thân của anh (nơi thuận tiện làm sao tới Câu lạc bộ); huy hiệu chú đại bàng trân quý của Hội Cincinnati, một bảo vật bằng vàng mà anh vẫn thường đánh bóng và trưng diện vào những dịp trọng đại; và — xin chớ bao giờ quên — sự nồng nhiệt cao độ của anh dành cho những phẩm chất của ngài M. de Grandvin, người mà qua sự giao thiệp thường xuyên đã giúp anh tiếp thu phần lớn tinh thần hào phóng của ông nhằm tôn lên phẩm chất vốn có của chính mình, vả chăng, cả một phần vẻ rạng rỡ từ diện mạo của ông nữa; để rồi — sau ông — mọi danh hiệu về tình bằng hữu tốt đẹp đều thuộc về anh. Chủ nhiệm của các hội viên Burgundy, lòng tôi yêu mến anh biết bao!
Dẫu một vài điểm vừa nhắc tới tự thân chúng có thể đủ để định hình con người anh, thưa Chủ nhiệm, vẫn còn hai đặc điểm khác có lẽ sẽ góp phần làm nổi bật lên chân dung ấy. Dù là một cựu chiến binh Nội chiến, và là một sĩ quan mang hàm chính thức, anh lúc nào cũng, ngay cả trong ngày lễ hợp pháp vốn vô tình trở thành dịp tưởng niệm hằng năm về cuộc chiến tranh ấy, từ chối việc đeo trên người bất kỳ vật kỷ niệm nào liên quan đến nó. Và, kể từ khi hòa bình lập lại, cũng như suốt dọc thời gian chiến tranh khốc liệt, chẳng một lời thừa thãi nào từng thốt ra từ đôi môi anh khi đề cập đến miền Nam của đất nước.
Giờ đây, xét về vật kỷ niệm cá nhân, thứ được đeo một cách đầy vinh dự bởi biết bao người, nếu anh từ chối đeo nó, phải chăng vì anh đồng điệu với tinh thần của người bạn New England mà anh vô cùng tiếc thương, Charles Sumner — người mà vì những đức tính kiên định nơi ông, anh đã dành lòng kính trọng chân thành, dẫu chẳng mấy khi chia sẻ tất cả những chủ trương do ông xướng lên? Đã bao năm trôi qua kể từ ngày Grant và Lee bắt tay nhau tại Appomattox. Phải chăng anh mang lòng ái quốc của một người La Mã cổ lỗ sĩ đến mức muốn vùi lấp vào quên lãng thực tế rằng những người đồng bào của anh, những kẻ tự nhận đứng đầu trong cái gọi là tiến trình tiến hóa của Adam, chỉ mới hôm qua thôi còn lao vào cuộc chiến tương tàn huynh đệ tương tàn? Và, về việc anh chưa từng đóng vai trò một kẻ chỉ trích thiên vị, có phải vì ẩn chứa bên dưới dòng tư tưởng tự do cuồn cuộn trong bộ óc anh, thẳm sâu trong tâm hồn, anh lại là kẻ bị thu phục bởi Đấng Christ, phải, thậm chí mang đôi chút phẩm chất của một Cơ đốc nhân, và dẫu bản thân có lẽ chỉ láng thoáng nhận thức được điều ấy, anh vẫn không quên lời răn thánh ngụ ý rằng nếu tội nhân có đông đúc đến đâu đi nữa thì họ cũng chẳng hề bị tách biệt vô ích khỏi các thánh nhân bởi bất kỳ vĩ tuyến nào. Hoặc đúng hơn, rằng chẳng có vị thánh nào cả, mà toàn thể nhân loại, không loại trừ cả người Mỹ, đều là tội nhân — những tội nhân khốn cùng, như ngay cả không ít cư dân Boston ngày nay cũng đang cung kính đáp lại trong các nghi thức phụng vụ.
Dù thế nào đi nữa, cả sự bỏ quên lẫn việc kiêng khem vừa nhắc đến đều tạo ra một sự tương phản đầy ý nghĩa với những lời lẽ của anh khi nhắc về cuộc chiến thời niên thiếu mà trong đó ông nội anh từng là một trong những kẻ “nổi loạn,” một sự tương phản được nhấn mạnh dẫu là vô tình trong các phát biểu xã giao của anh mỗi khi dịp lễ quốc gia duy nhất của chúng ta quay trở về.
Vào buổi sáng ngày mùng Bốn của mỗi tháng Bảy, khoảng giờ thứ mười theo chiếc đồng hồ của câu lạc bộ, trong bộ dạng tươm tất và vạt áo được cài huy hiệu chú đại bàng vàng treo bằng dải lụa xanh viền trắng, một huân chương mà Washington, Lafayette cùng ông nội và cha anh từng đeo trước đó, anh lại lui tới chiếc ghế bành quen thuộc bên cửa sổ lồi của câu lạc bộ. Ở đó, anh thoải mái an tọa cho đến giờ ăn trưa, thỉnh thoảng trò chuyện với bất kỳ ai, thật may mắn cho kẻ ấy, có mặt ngay lúc đó.
Giờ đây, những lời phát biểu vào ngày Lễ Độc lập của anh, dẫu quả thật có sự đổi khác đôi chút về cách diễn đạt qua từng năm, nhưng về tinh thần thì vẫn trước sau như một. Anh còn nhớ hết những gì mình đã nói vào dịp mùng Bốn vừa qua không, thưa Thiếu tá? Hẳn là khó lòng. Nhưng tôi thì nhớ; và sẽ cố gắng làm tươi mới lại ký ức của anh bằng cách tái hiện lại nó, kèm theo một số hoàn cảnh xung quanh, cứ như thể mọi thứ vừa mới xảy ra ngày hôm nay.
Sau khi phóng tầm mắt nhìn ra khung cửa sổ đang mở trong chốc lát, để ý đến sự yên tĩnh lạ lùng mang sắc thái ngày Sabat trên Đại lộ, nơi vào những ngày thường vốn dĩ ngập tràn sự sống muôn màu, anh lầm bầm với chính mình một chuỗi kinh cầu than vãn kỳ lạ xoay quanh sự suy thoái chung trong cung cách kỷ niệm ngày lễ xưa. “Thôi nào, thôi nào,” anh lầm bầm, “ngày kỷ niệm này nay đã bước sang thế kỷ thứ hai của nó rồi, và hầu như mọi thứ đều lụi tàn theo năm tháng. Dưới triều đại Victoria, Ngày lễ Guy Fawkes còn được như thời Elizabeth không? Ta e là không. Sic transit, Sic transit! [Thế trần qua mau, qua mau thay!]”
Đến đây, dòng suy nghĩ đột ngột quay quắt trở về với nhịp sống thường nhật khiến anh bất ngờ xoay người trên chiếc ghế xoay để hướng mặt vào trong. Anh quan sát những chiếc ghế dài và sô-fa trống không, anh thấm đẫm sự tĩnh lặng tiêu điều. Nơi này chẳng khác nào một lều thánh vào ngày thường chăng? Rõ ràng, anh đang bận tâm đến những hội viên vắng mặt. Ngay tức khắc, dùng chiếc khăn tay trắng rộng bản lau những giọt mồ hôi trên trán, anh kêu lên: “Thật hổ thẹn cho họ! Chà, ngay cả nhiệt kế, dẫu chỉ là một vật thể bằng kim loại, còn tỏ ra nhạy cảm hơn đám phản bội này trước một sự kiện trọng đại. Quả thật, thủy ngân dâng cao vì nó đấy! Nhưng bọn họ — chúng lại chạy trốn khỏi nó. Giờ đây chúng đã suy đồi, không chỉ so với các bậc sinh thành, mà còn so với chính thời thơ ấu của tụi nó. À, anh bạn hiền của tôi ơi,” lại xoay chiếc ghế xoay một cách đầy ngẫu hứng để đối mặt trực diện với người duy nhất đang có mặt ở đó, một quý ông có vẻ kín đáo ở tuổi trung niên đang bận rộn gấp lại một bức thư vừa đọc xong, “À, anh bạn hiền của tôi ơi, chính đứa con trai của anh mới là người ái quốc thực sự. Nó đã chuồn đến Long Branch hay đâu đó vào ngày mùng Ba ư? Không đâu thưa anh, vào ngày mùng Ba, nếu không muốn nói là sớm hơn, nó đã tích trữ đạn dược, pháo hoa của mình; từ rạng sáng ngày mùng Bốn thiêng liêng, nó nhét đầy những thứ ấy vào túi quần, và dẫu trong sự nhiệt tình bất cẩn, nó nhặt nhạnh chúng lẫn lộn với đám diêm quẹt khiến chúng bén lửa rồi bất ngờ phát nổ như những loạt đại bác điểm giờ được tua gấp, biến bản thân nó thành một khẩu súng thần công xì xèo khói lửa đối với chính nó và đám đông, thì nào nó có màng tới miễn là may mắn toàn mạng bước ra khỏi đống hỗn độn ấy? Một đứa trẻ khác, một tín đồ còn cuồng nhiệt hơn nữa của vị thần Salii, nếu những loạt pháo liên tiếp cuối cùng làm tung tóe món đồ chơi khẩu pháo của nó, và nó phải chầu Diêm Vương vì điều đó, thì sao nào? Ducit amor patriae! [Tình yêu quê hương dẫn lối!] Đó chính là dòng khắc, thưa anh, trên đài tưởng niệm Tướng Worth mà anh và tôi vẫn đi qua mỗi ngày. Mười ăn một là anh chưa từng để ý đến nó — ý tôi là dòng chữ khắc ấy. À, nhưng ông ấy là một hiệp sĩ, một hiệp sĩ thuần chất mộc mạc, Tướng Worth. Và thật may mắn với họ của ông, dẫu cho giá trị thực sự của ông thuộc về một loại khác với những thứ của cải trong túi tiền.”
“Và ngài có quen biết vị Tướng ấy ngoài đời không, thưa Chủ nhiệm?” vị thính giả đơn độc cất tiếng hỏi, sự tò mò lúc này đã phá vỡ thói kiệm lời hiếm khi chịu nhượng bộ trừ khi có sự lay động thuyết phục từ rượu vang. “Ngài có thực sự quen biết Tướng quân không, thưa ngài?” “Ồ, có chứ!” Và, sau khi để anh chìm đắm trong mộng tưởng chốc lát, rồi hồi tưởng thốt lên điều gì đó với chính mình, “Lần cuối cùng tôi gặp Will Worth là trên chuyến phà đêm xuôi dòng từ Albany — chúa ơi, ngợi như mới chỉ tuần trước hay tuần hai tuần trước thôi — khi ấy ông đang trên đường đến Mexico để bày tỏ lòng kính trọng quân sự với Tướng Santa Anna ngay tại chiến trường. Nhưng ông ra đi hiên ngang bao nhiêu thì lại quay về nằm ngửa bấy nhiêu! Ồ, vả chăng cũng giống như vị đại đế Gustavus, thưa anh, từ chiến trường Lützen, dẫu được tiễn đưa bằng khúc nhạc buồn nhưng vẫn đội vòng nguyệt quế. Xin anh vui lòng cho biết, liệu anh có thể nhắc lại tên những trận đánh khắc trên trụ đài tưởng niệm ấy không? Churubusco, Buena Vista, Resaca de la Palma, San Antonio, Cerro Gordo. Quả là một thung lũng ngập tràn nguyên âm và chiến thắng! Ồ, và cả Monterey nữa, cuộc xung phong kỳ diệu ấy, một chiến tích đã truyền cảm hứng cho người bạn hiệp sĩ của tôi, Charlie Fenno Hoffman — anh còn nhớ Charlie chứ, thưa anh? Không, không; anh không sống lại thời kỳ xa xôi đến thế — đã truyền cảm hứng cho khúc trữ tình tuyệt vời của anh ấy.” Giờ đây, sau một khoảng lặng ngắn, có lẽ để khơi gợi lại ký bứt, anh bừng bừng hứng khởi, bật dậy khỏi ghế, để mặc nó vẫn đang quay tít trên chiếc trục, lồng ngực mang quân hàm ưỡn ngực, anh cất giọng ngâm nga vang dội đoạn thơ này:—
“Kẻ thù hoảng hốt lùi xa,
Khi ta đánh thẳng sào huyệt nhà,
Vượt qua chiến tuyến phòng thủ địch,
Bất chấp mưa đạn khốc liệt nhất,
Xông lên hạ gục tháp Monterey!”
Rồi ngồi phịch xuống ghế trở lại, hơi thở dốc và một tay ôm lấy sườn: “Ồ, những chiến công lẫy lừng khơi nguồn cho những vần thơ sục sôi. Nhưng những vần thơ sục sôi lại kích thích quá độ các động mạch vành ở một lão già như tôi. Thôi nào, thôi nào,” phản ứng lại bằng cách chìm vào một tiếng lầm bầm nghẹn ngào, một dạng tự sự thành tiếng, “Thôi nào, thôi nào — họ đã đi rồi, đi cả rồi, cả anh hùng lẫn thi nhân — từ lâu lắm rồi. Sic transit.—Họ đang ngủ, đang ngủ say.—In pace, in pace — Requiescant! [Yên nghỉ trong bình an!]”
Và từ từ tháo cặp kính gọng vàng ra rồi cần mẫn chùi sạch chúng bằng chiếc khăn tay lớn, với giọng điệu có phần run run, anh quay sang vị quý ông ôn hòa đang lắng nghe mình. “Cái nóng của mùa không bình thường này, thưa anh, sẽ chẳng đến nỗi bất tiện nhường ấy nếu không vì cái độ ẩm oái oăm làm mờ cả tròng kính. Nhưng mà này, tôi vừa nói đến đâu rồi nhỉ? Tôi lại lạc đề mất rồi: Để xem nào⸺” nhắm nghiền hai mắt lại và vỗ tay lên trán, “à, phải, phải rồi — lòng ái quốc của tuổi trẻ. Chà, cái khẩu súng thần công xì xèo khói lửa mà tôi vừa nhắc tới hồi nãy, hay đúng hơn là cái màn ăn mừng rộn rã chính bản thân vị lão hữu đáng kính của chúng ta, Thẩm phán van Groot, vô tình tự biến mình thành khi còn là một thiếu niên, bồi bổ lại lòng ái quốc đang mệt mỏi của mình bằng bánh rán và rượu táo tại một trong những gian hàng từng mọc lên san sát xung quanh Công viên Tòa thị chính thành phố của chúng ta vào những ngày xửa ngày xưa mỗi dịp mùng Bốn. Tôi vẫn còn nghe rõ tiếng nổ lách tách sắc lẹm ấy ngay lúc này — thấy cậu thiếu niên giật nảy mình, vỗ tay vào những kho chứa thuốc súng đang phát nổ của nó, và còn rút tay về nhanh hơn nữa, cho đến khi chủ quán tạt thẳng một xô rượu táo vào quần của cậu ta. Chuyện đó xảy ra — lạy Chúa tôi — ngót nghét sáu mươi năm về trước rồi đấy!—Và giờ thì sao? Hôm qua, với một chân đã bước vào giày vải nhung, ngài Thẩm phán đã khập khiễng lê bước tới Saratoga, và, tôi dám cá là, thưa anh, chẳng mang theo lấy dù chỉ một viên pháo hoa trong túi áo vest; thậm chí, rất có thể ngài chưa từng một lần nhớ lại hoàn cảnh rằng Saratoga là một chiến trường Cách mạng vĩ đại, hay là nơi mang tên một chiến trường như thế, lại gắn liền một cách sâu sắc với ngày lễ thiêng liêng này.” Rồi sau vài phút trầm mặc suy tư, “Myndert van Groot nay đã — để xem nào — vâng, xấp xỉ tuổi tôi rồi. Cây nguyệt quế của ông ấy, dẫu được trồng bên những dòng sông Burgundy, cũng chẳng thể xanh tươi thêm được quá một trăm năm nữa đâu.—Thôi nào, thôi nào — tempus fugit [thời gian trôi mau] — Memento mori [hãy nhớ ngươi sẽ phải chết]!—thế nào rồi cũng phải chết — hóa thành tro bụi — bỏ lại tất cả!” Đến đây, ngả người ra phía sau ghế, mắt đờ đẫn nhìn vào hư không, anh lầm bầm những câu thơ của Horace bằng một giọng điệu hoàn toàn khác với những âm hưởng vừa cất lên khi ngâm đoạn thơ về Monterey:
“Kho tàng trĩu quả của vườn nho ngát hương,
Được bảo vệ sau những cánh cửa cài then ba lớp,
Chẳng thể nào lay động được sự lo âu của các ngươi;
Chẳng mấy chốc kho báu trân quý và lấp lánh ấy
Sẽ tuôn trào ngập tràn trên bàn tiệc lễ hội
Bởi người thừa kế chẳng màng tiếc thương của các ngươi.”
Lại chìm vào im lặng. Rồi đột nhiên phấn chấn hẳn lên, “Nhưng mà nhân tiện, như lời ngài Hầu tước đã nói”; và rút chiếc đồng hồ lớn của mình ra, “ồ, đã đến giờ ăn trưa rồi đấy. Tobias, lại đây nào, hỡi Hoa hồng Sharon,” cất tiếng gọi một cậu nhân viên phục vụ trẻ tuổi có đôi má hồng hào, “hãy đi xem bếp trưởng đã chuẩn bị mọi thứ đúng theo lời dặn của tôi chưa, nhớ giữ chai Chambertin cách tủ lạnh của hắn ba dặm và các chai phải được ngâm hờ ngập đến cổ — nhớ nhé, ngập đến cổ trong một chiếc xô đựng nước, với nhiệt độ nước tự nhiên vào mùa này. Đi đi, cậu bé, việc này quan trọng lắm đấy.” Rồi quay sang vị thính giả điềm tĩnh, “Thưa anh, bản thân tôi thì không quá câu nệ về những vấn đề này, nhưng hai người bạn mà tôi đang mong đợi cùng ăn tối — Jerry Bland và Đại úy Don Tempest thuộc Hải quân — chà, anh biết rõ họ rồi đấy — lại rất kỹ tính; và ngài biết đấy, người ta phải chiều theo sở thích quái đản của bạn bè chứ.” Đến đây, chợt nhớ ra rằng mình cần phải thể hiện sự lịch thiệp ngay lập tức. “Tất nhiên rồi, anh bạn hiền của tôi, anh sẽ tham gia cùng chúng tôi chứ. Không, tôi nhất định phải mời đấy. Đàn ông không nên sống cô độc, đặc biệt là vào ngày mùng Bốn bất tử này. Tobias, quay lại đây nào. Chà, nó đi mất rồi. William! Đi nói rằng chúng ta sẽ dùng bữa tại chiếc bàn tròn ở góc phía tây nam, và nhớ bày bốn phần ăn — bốn phần, hãy nhớ lấy nhé.”
Đúng thế đấy, thưa Thiếu tá, hay đại loại thế vào ngày mùng Bốn vừa qua, khi ngồi trong phòng khách của câu lạc bộ, anh đã lần lượt trầm ngâm rồi diễn giải, vừa hài hước châm biếm vừa xúc động gợi nhắc về quá khứ, bừng sáng như trong nhiệt huyết thi ca của tuổi trẻ, rồi vô tình thở dài cái tiếng thở dài của triết lý cổ nhân, để cuối cùng cảm giác gắn bó với sự khôn ngoan vĩnh cửu của vạn vật lại chỉ đánh thức trong anh niềm say mê cuộc sống và ly rượu Chambertin một cách sống động hơn mà thôi.
Nhưng vào buổi sáng của mỗi ngày ba mươi tháng Năm, ngồi — thiếu đi món trang sức lịch sử đã nhắc tới ở trên — tại góc quen thuộc được dành riêng cho mình trên ban công câu lạc bộ, anh đăm chiêu nhìn xuống đoàn hành quân rợp bóng hoa của Đại quân. Khi ấy, anh có vẻ ít bận tâm hơn đến việc đáp lại những lời chào hỏi từ một đồng đội tráng kiện nào đó trong hàng ngũ, hay kém phần nồng nhiệt với người anh hùng được chở trên chiếc xe mui trần; cũng ít chìm đắm hơn vào những chiếc xe chở đầy hoa đang gật gù chuyển động, theo sau sát nút là những chiếc mũ cắm lông vũ đang nhấp nhô của lực lượng hộ tống — đối với anh và những cựu chiến binh khác, đó là một thế hệ thần chiến tranh Mars mới — anh ít bị cuốn hút bởi tất cả những điều ấy, mà thay vào đó lại đang trầm tư về vô vàn nấm mồ mà chính những bông hoa kia sẽ điểm tô trước khi màn buông xuống. Tinh thần vốn dĩ vui vẻ của anh dường như bị phủ một lớp mây u ám kỳ lạ vào ngày hôm đó. Anh từ bỏ bữa tiệc. Mặc dù vậy, người ta vẫn nhận ra rằng trên ban công, chiếc tay áo trống rỗng của anh được đặt một cách nên thơ hơn, phải, có phần nổi bật hơn vào mỗi dịp ba mươi tháng Năm ấy, so với bất kỳ buổi sáng nào khác trong năm. Nó thu hút ánh nhìn hơn. Thỉnh thoảng, trong những khoảng lặng giữa đoàn diễu hành, đám đông trên vỉa hè bên dưới lại ngước nhìn lên đó, đầy vẻ biểu cảm, và anh thì không hề quay mặt đi.
“À, Thiếu tá,” tôi đã nói thế, “tôi yêu mến anh; vâng, và cũng bởi vì những thói tật rất đỗi con người kỳ quặc của anh cũng nhiều như những đức tính không mấy phổ biến của anh vậy. Thôi nào, bất chấp mọi nỗi sầu muộn hằng năm của anh, anh còn tự hào về chiếc tay áo trống rỗng ấy hơn cả huy hiệu Cách mạng của ông nội anh nữa, bởi vì thứ kia thì anh chỉ được thừa hưởng, còn chiếc tay áo này, do chính tay anh giành được từ đầu, và bởi Chúa tể của những Trận chiến.”
Anh không thường xuyên bàn luận về chiến thuật trong các chiến dịch ở Virginia của mình, nhưng những gì anh từng kể cho chúng tôi nghe về các hoạt động bên lề của nó mới phong phú làm sao — những chuyến trinh sát, những cuộc đi sục sạo kiếm thức ăn, những buổi cưỡi ngựa tiến đến những dinh thự kiều diễm được đồn trú bởi một vài người nô lệ trung thành lâu năm, những kẻ hầu người hạ của các thiếu nữ kiều diễm còn đáng sợ hơn cả thần Mars trong nỗi phẫn nộ nữ tính của họ trước kẻ xâm lược ngạo m2an; trong những trường hợp khác thì được phục vụ đầy vẻ yểu điệu trong một bữa ăn trưa tự phát ở một hiên nhà lớn cổ kính bởi những mỹ nhân kém phần bất khuất hơn, những người vì tai ương của thời cuộc mà phải đành hạ mình phân phát lòng hiếu khách để đổi lấy những tờ bạc xanh của kẻ thù. Anh rất dồi dào những câu chuyện như thế và tương tự thế về cuộc chiến, những phân cảnh may mắn thay lại không dễ gì bị rập khuôn thành thứ lịch sử giáo điều.
Nhưng để làm tăng thêm niềm vui cho bạn bè của anh, thưa Thiếu tá, cây đàn của anh có nhiều hơn một dây. Đã có thính giả nào từng cảm thấy mệt mỏi trước những hồi ức về các chuyến du lịch châu Âu của anh chưa? Nào xá gì việc chúng đã lùi xa từ tận thuở nào, trước khi một vài người trong chúng ta ra đời? Những mẻ rượu vang vô giá trong hầm rượu của Câu lạc bộ cũng thế mà thôi. Thật dễ chịu làm sao khi đã mỏi mệt với những tin tức hằng ngày không bao giờ dứt, vẫn là kiểu nội dung ấy lặp đi lặp lại mãi, thật dễ chịu biết bao khi được cuốn hút trở về bởi một câu chuyện, bởi giọng nói sinh động và cử chỉ đầy sức hút của một cựu chiến binh, trở về một thời kỳ hoàn toàn chẳng có chút tin tức nào cả, một thời gian đi trước những biến đổi sâu sắc đã trùm lên rất ít phần của thế giới cổ xưa và đa dạng ở bên kia Đại Tây Dương ấy, một thế giới mà chúng ta gắn kết bằng những mối liên kết huyết thống không thể tách rời.
Thiếu tá ơi, anh đã trân trọng biết bao cái danh hiệu mà qua đó, đối với rất nhiều người Mỹ chúng ta, một người con ưu tú hiếm hoi của vùng New England đã dùng sự giản dị tuyệt vời nhất để gọi vùng Nước Anh Cổ kính kia, nơi cội nguồn tổ tiên ông xuất phát — Tên Gọi Xưa Của Chúng Ta. Nhưng nếu sự trân trọng mang tính huyết thống của anh đối với Quá khứ lịch sử có phảng phất nét gì đó của Nathaniel Hawthorne, thì cái lăng kính, thưa Chủ nhiệm, qua đó anh gợi nhắc lại nó, nhìn ngắm nó tựa như qua một làn hơi nước rực rỡ, lại mang đậm dấu ấn của người bạn vô song của chúng ta, ngài Hầu tước. Như anh thừa biết, ông chưa bao giờ hạnh phúc đến thế, chưa bao giờ thanh thản đến thế, như khi lang thang trong làn sương mù dọc theo bãi biển kỳ diệu ấy.
Trong số tất cả những hồi ức vượt đại dương của anh, điều giải trí không kém phần thú vị đối với đám hậu sinh chúng tôi chính là phiên bản phóng khoáng của anh về Buổi chiều nổi tiếng ở Naples. Trong những giờ khắc rạng sáng, đặc biệt nếu được truyền cảm hứng bởi sự hiện diện rạng rỡ của ngài M. de Grandvin, anh đã dồi dào biết bao về chủ đề ấy; sự miêu tả của anh sống động biết bao; và hơn thế nữa, anh vui tươi, bi ai, phẫn nộ, triết lý biết bao; và xuyên suốt qua đó là sự bao dung và nhân văn nhường nào. Nhưng liệu một bài diễn văn như thế có nên bị giới hạn trong nhóm nhỏ những người bạn tri âm tri kỷ, những huynh đài của Burgundy hay không? Điều đó chẳng phải mang chút hơi hướng độc quyền lắm sao? Hãy cẩn trọng đấy, Chủ nhiệm ạ. Thậm chí còn hơn cả những gì hàm chứa trong thuật ngữ ấy, một từ ngữ không dễ gì được áp dụng trong một nền dân chủ, anh đã và đang bị quở trách, có lẽ mà chính anh cũng chẳng hề hay biết.
Khi Tướng Grant, một kẻ cố chấp vì bạn bè — và anh từng là một thành viên trong gia đình quân sự của ông trên chiến trường — khi ông, với tư cách là Tổng thống, đề cử anh làm lãnh sự tại chính vùng Naples mà anh vẫn thường mang ra giải trí cho chúng tôi ấy, thì lời thì thầm nào, chắc chắn do một ứng viên đối thủ nào đó khơi mào, lời thì thầm nực cười nào đã râm ran khắp các hành lang, để rồi bất chấp cả đề cử của Grant, lại khiến anh rơi vào cảnh hẩm hiu không được Thượng viện phê chuẩn? Nhưng “Pshaw! [Chà!]” anh thốt lên, tỏ vẻ thích thú trước sự nhiệt tình của đám sinh viên năm hai, khi mà kết thúc bản tình ca Naples của anh, chúng tôi lại tiếp tục hào hứng bắn phá bằng những lời:—
“Bravissimo! [Tuyệt vời!]”
“Encore! [Hát nữa đi!]”
“Viết nó ra đi, Thiếu tá!”
“Đưa nó vào thơ đi!”
“Hay lắm, nó sẽ làm anh bất tử đấy!”
“Và hãy nghĩ xem, thưa Chủ nhiệm, vinh quang sẽ rạng danh Câu lạc bộ!”
Trước tất cả những điều ấy, biểu cảm “Pshaw!” của anh cùng chiếc hộp đựng thuốc hít được đưa ra một cách lịch sự như một đòn gạt đỡ bổ sung, và chúng tôi chẳng thu được thêm mấy từ anh, ôi Chủ nhiệm của các hội viên Burgundy!
Thôi nào, Thiếu tá, những gì mà vì sự thiếu kiên nhẫn trước công việc viết lách nhọc nhằn và sự thờ ơ với bất kỳ danh tiếng nào ngoại trừ cái danh tiếng cổ hũ là một người danh dự; những gì mà vì những lý do ấy, có lẽ anh chưa từng có thể bị thuyết phục để đảm nhận, thì tôi, chính tôi đây, dẫu chẳng ai nhờ vả lại có gan lớn để thử sức.
Và khi làm điều đó, tôi đã áp dụng phiên bản đầu tiên của anh về Buổi chiều ở Naples trước khi anh bắt đầu cất lời phàn nàn rằng, “Tôi chẳng hiểu tại sao quỷ quái gì nữa, nhưng tôi chẳng thể nhớ nổi bất cứ thứ gì”; phiên bản đó đối với tôi có nét tương đồng với điều mà những người thợ khắc gọi là những bản in thử đầu tiên, ít bị nhòe hơn so với sự mờ đục xuất hiện sau những lần in lặp đi lặp lại từ tấm bản khắc. Hơn nữa, không quên đi lời dặn dò đầy nhiệt huyết rằng, “Đưa nó vào thơ đi,” tôi đã làm theo cách của mình. Còn đối với những bản ballad và khúc ca ngắn được đan xen vào — mà trước chúng, có lẽ anh có thể trợn tròn mắt hệt như cách mà Rip van Winkle, sau khi sống lại, nhìn đứa con trai của mình — tôi xin đảm bảo với anh, thưa Chủ nhiệm, chúng thực chất chỉ là những suy nghĩ và ý niệm của chính anh, là sản phẩm từ những hạt giống đã được gieo trồng và tự phát triển trong tôi, để rồi cuối cùng nở hoa thành những vần thơ.
Nhưng để làm dịu đi sự tự tiện ở đây, cũng như sự phóng túng xuyên suốt tác phẩm, vả lại, không phải không ôm ấp hy vọng xoa dịu và thậm chí làm hài lòng anh, tôi đã sắp xếp mọi thứ sao cho anh đóng vai trò được giao ở đây theo lời thỉnh cầu đặc biệt của ngài M. de Grandvin; qua đó theo một cách thức văn chương gắn kết anh với người mà sự đồng hành xã giao anh vẫn một lòng yêu mến, và có tinh thần hào hiệp mà anh luôn khao khát được thấm nhuần. Chào anh nhé!