Là đồng hương của Lafayette và Bartholdi, vị quý ông này không phải là xa lạ với một số người Mỹ, đặc biệt có lẽ là với một số cư dân New York chúng ta. Ông là hội viên danh dự của hầu hết các câu lạc bộ trên Đại lộ số Năm, sự hiện diện của ông luôn được đón nhận nồng nhiệt trong những buổi tụ họp tình cờ, và tại những bữa tiệc đã được lên kế hoạch từ trước, sự xuất hiện của ông — lúc nào cũng được tính toán thời gian một cách hoàn hảo — thường được chào mừng bằng những tràng phán tay giòn giã đồng thanh cùng những lời tán dương.
Nhưng một người có bản tính đôn hậu không chỉ dễ trở thành tâm điểm được mọi người yêu mến, mà hơn thế nữa, còn là người rất được lòng phái đẹp. Bởi vì vị triết gia cổ đại từng bị trừng phạt bằng một cái tên gớm ghiếc — kẻ ghét phụ nữ, tôi nghĩ vậy — và chắc hẳn hắn ta phải sở hữu một tâm hồn khô khan mục nát; việc hắn cho rằng phụ nữ, dù dễ say đắm trong mối tình lớn đem lại niềm hạnh phúc thiêng liêng duy nhất của cuộc đời, lại vốn dĩ không có khả năng tri kỷ, theo nghĩa của đàn ông, đó là một sai lầm nghiêm trọng không thể châm chước. Quả thật, thần Hymen hiểu rõ, có quá ít người trong số họ thực tế chứng minh được khả năng ấy. Nàng Eva khi bị trục xuất khỏi Vườn Địa Đàng đã vô tình mang theo những giọt sương thơm đọng lại và run rẩy trong mái tóc. Hơn cả nam giới, nàng mang đậm tinh thần của cõi thiên đàng. Dưới những điều kiện thuận lợi, nàng thể hiện khả năng hướng tới niềmδ vui nhanh nhạy hơn đàn ông. Thật nhạy bén làm sao khi kết vòng hoa cho ngày hội! Thật bản năng và nhanh chóng làm sao cho hình ảnh mờ nhạt của Địa Đàng, chính là buổi dã ngoại giữa rừng xanh!
Giờ đây, trong dáng vẻ thanh tao, cởi mở và rạng rỡ của Marquis de Grandvin có một sức hút kỳ lạ, mang lại niềm rung động cho những tâm hồn được tinh chỉnh vô cùng tinh tế để hướng đến hạnh phúc. Không phải lúc nào cũng đối mặt với nguy cơ chuốc lấy ánh mây mù từ các đức lang quân của họ, những phu nhân và tiểu thư trong các gia đình thuộc câu lạc bộ, tại các buổi vũ hội và tiệc tùng, thường dành cho Marquis ánh nhìn rạng rỡ bừng sáng — giống như trong sử thi cổ của Pháp viết về Roncesvalles, các thưa các quý cô đã ban cho Roland; không chỉ bị cuốn hút bởi danh tiếng và diện mạo của người cháu quý tộc được sắc phong ấy của Charlemagne, mà còn suy luận chính xác rằng ông không chỉ là một David chống lại người Saracen mà còn là một hiệp sĩ bảo vệ chống lại những kẻ ngoại đạo thậm chí còn tồi tệ hơn, những kẻ dám phủ nhận phái đẹp. Vâng, chính bằng bản năng mà mọi người phụ nữ xuất sắc đều nhận ra ở vị quý ông này một người bạn tri kỷ chân tình. Họ lại càng thêm quý mến ông nhờ mối liên kết thân thiện của ông với thế giới duyên dáng của họ. Đây là một sự thật không mâu thuẫn với một điều khác, ấy là sự trân trọng của phái đẹp dành cho Marquis, dẫu có nhã nhặn đến đâu, cũng hầu như không vươn tới những phẩm chất mang phong cách lớn của ông, có thể nói là phong cách vô cùng cao cả; một phong cách dường như đòi hỏi sự thấu hiểu từ một nền tảng vững chắc, nói ngắn gọn là phong cách nam tính. Phần lớn, các quý cô đánh giá cao de Grandvin vì những phẩm chất ít cao siêu hơn của ông. Họ quý mến ông ở cách ông góp phần tạo nên những nét tao nhã và niềm vui mà cả hai giới cùng chia sẻ trên nền tảng chung, và ở đó, nhờ vào sự lịch thiệp và bản tính tốt đẹp, những người đồng hương của Marquis de Grandvin luôn xuất sắc vượt trội.
Những gợi ý vừa rồi về vị thế tại Mỹ, hoặc ít nhất là trong một số người Mỹ chúng ta, của vị khách quý ngoại quốc được dẫn dắt vào một sự quan tâm ít độc quyền hơn; điều đó, theo dụng ý ái quốc đi trước lời kể, cho thấy rằng không chỉ tại đất nước Pháp ngọt ngào của ông, sự hòa quyện giữa dịu dàng và sức mạnh trong thiên tài của ông được đánh giá đúng mức, mà tại các tầng lớp thượng lưu của mọi thủ đô châu Âu, ông còn được đón tiếp với sự thiện chí nhiều hơn thế.
Dù nhân vật của chủ đề này, de Grandvin, là một bậc quý tộc mang dấu ấn thế tập, ông không hề được hỏi ý kiến về nguồn gốc tổ tiên của mình. Dù sao đi nữa, sự đồng cảm mang tầm vóc toàn cầu của ông, vượt lên trên giai tầng, luôn hướng về nhân loại. Hãy làm quen với ông trong những hoàn cảnh thuận lợi, và dù địa vị của bạn trong thang bậc xã hội là gì đi nữa, bạn sẽ thấy ông là một người bạn đồng hành thân thiện, cởi mở và chân thành; hoàn toàn không có sự trịch thượng, một thái độ giáo điều nghiêm nghị mà ông chưa từng mắc phải.
Về tước hiệu của ông, nếu ở đây ông được giới thiệu là Hầu tước (Marquis), thì đó chỉ vì đám đông bạn bè của ông ở cả hai bờ đại dương, không loại trừ cả những người theo chủ nghĩa bình đẳng trong số đó, khăng khăng muốn giữ lại cho ông một tiền tố gia tộc mà chính ông đã từ bỏ từ lâu; và không còn nghi ngờ gì nữa, lý do là vì bất kỳ danh hiệu nào phảng phất tính chất giai cấp độc đoán đều không phù hợp với một người có tư duy phóng khoáng và rộng mở.
Để bào chữa cho việc khăng khăng sử dụng tước hiệu ấy — một sự thất thường khó mà dung hòa với các nguyên tắc chính trị của họ —, những người theo chủ nghĩa bình đẳng vốn quen biết ông, dẫu có phần mâu thuẫn một cách bộc trực, vẫn thoải mái thừa nhận rằng dù sao đi nữa, có điều gì đó trong đó vô cùng phù hợp với bản tính cao quý bẩm sinh của de Grandvin.
Nhưng một bản tường thuật đầy đủ hơn về vị báu vật tuyệt vời này, nơi quy tụ những sự ủng hộ vốn ḍi rẽ hướng của các đảng phái khác nhau trong Giáo hội và Nhà nước — một bản tường thuật ít bị ràng buộc bởi những cân nhắc về không gian — đang trong quá trình chuẩn bị, và nếu được kịch liệt yêu cầu, có thể sẽ xuất hiện sau này. Đối với mục đích hiện tại, có lẽ chỉ cần một vài bức phác họa sơ lược để gợi lên toàn bộ bức chân dung hoàn chỉnh là đủ.
Dù không nhiều như đào nhà chúng ta vào những năm được mùa, vẫn có những con người mang phẩm chất cao quý đến mức việc được ở bên cạnh họ làm cho con người ta trở nên phong phú và đằm thắm hơn. Sự khôn ngoan mà họ truyền lại qua sự tiếp xúc không hề cô độc và cằn cỗi như của vua Solomon, mà gắn liền với niềm vui hưởng, từ đó sinh ra hoa trái. Họ dường như là sự xác nhận cho châm ngôn vốn còn gây tranh cãi của Spinoza, rằng mọi bước tiến trong niềm vui đều ngụ ý sự thăng hoa trong thang bậc trí tuệ và năng lực. Ảnh hưởng của một con người như thế vô tình hướng con người ta đến lòng bác ái dịu dàng, những hoài bão dũng cảm và các đức tính anh hùng. Họ gợi ý về những tiềm năng nguyên thủy nơi con người Adam chưa bị vẩn đục, một tạo vật, theo thánh kinh, ban đầu được tạo dựng chỉ kém các thiên thần một bậc. Hầu như không có ngoại lệ, những người đàn ông này sở hữu vẻ đẹp thể chất; và sức hút đạo đức hoàn toàn tương xứng với điều đó, dường như là một sự tuôn trào tự nhiên từ chính bản thân họ. Nó giống như thứ rượu vàng óng trong một chiếc chén vàng, nơi ánh quang tỏa chiếu qua màn bóng tối, khiến dòng chất lỏng tuyệt diệu ấy trông như nhựa sống tinh túy được kết tinh từ kim loại quý.
Chính là về Marquis de Grandvin mà họa sĩ phong cảnh B. Hobbema Brown — một kẻ mang tư tưởng bất mãn đời mang tính lý thuyết nhưng lại vô hại, với một dòng suối lòng nhân ái đầy bất trắc ẩn chứa bên trong, mượn theo một câu nói kỳ quặc của chính ông; cũng chính B. Hobbema ấy, người mà nếu sự im lặng đầy ý nghĩa của ông về vấn đề này — nhân tiện đây, không phải là một điều dại dột đối với ông — được dịch ra thành lời một cách phỏng đoán, thì trong phán quyết riêng của mình, hình như đã bị đối xử một cách bất công vừa đủ bởi các nhà buôn nghệ thuật, các nhà phê bình nghệ thuật và các hội đồng thẩm định nghệ thuật, chưa kể đến công chúng yêu nghệ thuật; chà, chính là về một ai đó chứ không phải Marquis mà Hobbema B., khi trở về dưới ánh trăng từ một buổi tụ họp chọn lọc nơi ông đã diện kiến vị Hầu tước và chịu đựng sức hấp dẫn không thể tránh khỏi của cuộc gặp gỡ, chính là về ông mà Brown đã thốt lên đầy nhiệt huyết với bạn đồng hành của mình: “Thật là một món quà từ trời khi được gặp một con người như thế! Ông ấy là sự bù đắp cho những tiểu đoàn trái ngược với ông. Nói thật với anh, nhân loại gộp chung lại chỉ là đống hàng thanh lý của các vị thần; nhưng có trời chứng giám, giống loài có thể sản sinh ra một Marquis de Grandvin thì không thể bị rẻ rúng một cách bừa bãi được!”
Hãy nhìn xem cái chất mang tính bùa chú trong bản chất của loại người được miêu tả ở đây có thể tác động như thế nào đến một bản tính khác, dẫu cho tâm trạng của người đó không mấy thiện cảm để đón nhận ảnh hưởng lành mạnh ấy.
Trong kết quả ngẫu nhiên của một tính cách như vậy, những tưởng tượng vui tươi và gợi ý tuôn trào không ngớt, những lời châm biếm sắc sảo và sự đôn hậu, tất cả đều ít nhiều mang trong mình một thứ ánh sáng trữ tình nào đó; ở đây, sự hào phóng tinh thần dành cho chúng ta dường như là một sự vô thức ở người ban phát, đồng thời bao hàm cả sự dửng dưng hoặc không bận tâm đến việc ai có thể chiếm đoạt, hay mục đích nào mà sự chiếm đoạt ấy có thể phục vụ. Về điểm cụ thể này, Marquis de Grandvin thì xá gì? Ông giống như cây đào chín rộ trút bỏ sự trù phú của mình mà chẳng màng đến kho lứa; ông là Hoàng tử xứ Golconda tại buổi dạ vũ, người có vô số nút áo bằng kim cương rơi rớt khỏi xiêm y mà chẳng hề bận tâm trong những lần cọ xát và va chạm tình cờ của điệu nhảy.
Nhưng những con người hào phóng phung phí ấy mới phù du làm sao! — và một khi đã qua đi, sao mà nhanh chóng chìm vào quên lãng đến thế! Quả thực, nếu ở đây cần một ví dụ, một ví dụ thích hợp cho sự minh họa phổ biến, thì không dễ gì cung cấp được. Văn học sẽ không thể mang lại điều đó, bởi vì những bản tính này, chưa bao giờ trực tiếp thể hiện bản thân trong văn học, nên không có một chốn tưởng niệm nào trong các hồ sơ của nó. Họ cũng không phải là những vị Alexander hay Napoleon để mà thứ danh tiếng vốn gần như độc lập với văn học phải cất tiếng kèn ca ngợi họ. Mặc dù vậy, trong truyền thuyết địa phương, và tương đối gần đây, tôi thực sự tìm thấy một trường hợp có thể dẫn chứng — dẫu thấp hơn bậc của một de Grandvin và chỉ đóng vai trò phụ trong mục đích — có lẽ vì những lý do đó mà nó phục vụ tốt hơn trong việc hiện thực hóa chân lý chung, phần nào đưa nó đến gần hơn với cuộc sống.
Rufus Choate, vị biện hộ người Boston, khi được truyền cảm hứng để đạt đến đỉnh cao trước khán thính giả, ông đã làm cho người nghe phấn khích, thăng hoa và ngất ngây biết bao. Nhưng ông đã ra đi; và tất cả những màn pháo hoa của sự đam mê và sự dí dỏm tựa loài yêu tinh ấy, giờ đang ở đâu? Bạn sẽ tìm kiếm trong vô vọng tại Ceramicus của các thư viện bất kỳ đài kỷ niệm trường tồn nào của vị pháp sư pháo hoa hùng biện ấy. Chẳng khác nào lục lọi các bảo tàng Lịch sử Tự nhiên để tìm cái đuôi được đóng chai của sao chổi Encke.
Vậy chúng ta phải nói gì đây? Phải chăng có những bản tính mạnh mẽ có sức cuốn hút và mê hoặc, nhưng ảnh hưởng của họ lại giống như nam châm, chỉ hoạt động khi có sự hiện diện bằng xương bằng thịt? Vâng, hãy rút nam châm đi và mọi thứ chấm hết. Và điều này có đúng với Marquis de Grandvin không? Vâng, và cuối cùng chẳng lẽ ông cũng sẽ biến mất, lướt đi vào cõi hư vô vô tận, không để lại một vệt sáng lân tinh hay một vệt trăng ma thuật nào phía sau sao? Chẳng lẽ không có gì sót lại từ tia sáng và tinh thần thiên thần của ông sao? — không gì từ tất cả những phẩm chất siêu việt làm cho ông trở thành hiện thân của Raphael, vị tổng lãnh thiên thần nhã nhặn của Milton, nếu ngài được phái xuống đây để ngăn cản nhân loại không bao giờ phạm phải một hành vi vô nhân đạo hay một lời chơi chữ nhảm nhí nào? Và ôi, hỡi Crichton Đáng Kính, không, còn đáng kính hơn gấp ngàn lần so với ông ấy, bởi chẳng phải anh vừa nhân hậu lại vừa uyên bác đó sao? — trong số tất cả những đợt bùng nổ ảo tưởng tươi sáng và sự hài chưa vơi của anh, chưa kể đến những tia chớp thất thường của anh, chẳng lẽ không có gì được kết tinh thành vĩnh cửu? Cuối cùng chẳng còn lại gì từ Chúa tể Hào phóng của chúng ta ngoài cái chạn trống rỗng và thùng đựng bụi bặm vô hồn sao? Khi chúng ta ca tụng anh đã ra đi, liệu kẻ ngoại đạo có chế nhạo chúng ta bằng câu hỏi — Tài sản của ông ta gồm những gì? Nếu chính sự phong phú và đa dạng trong những món quà rực rỡ của anh, cùng sự bận rộn với sức hút xã hội của anh, nếu những điều đó làm anh không thích thú việc cặm cụi làm một “tác giả”, hoặc đóng vai trò như những điều kiện bất lợi; thì liệu không có một kẻ đầy tham vọng nào chịu khó vì danh tiếng văn học mà thử sức hệ thống hóa anh, hoặc một góc nhỏ nào đó của anh, thành hình thức văn học sao? Nhưng ngay cả đệ tử hàng đầu của anh là Jack Gentian, dù noi gương một cách khiêm nhường để cố gắng bước theo những dấu chân quanh co của anh, thì vương miện của anh vẫn ở giữa các vì sao; cậu ta nào dám ngẩng đầu lên cho tới tầm cao của anh.
Còn tôi — ồ, ngập tràn trong dòng suối đôn hậu của anh — tôi, ở đây, trong khoảnh khắc tĩnh mịch đêm khuya, chưa lâu sau khi trở về từ một bữa tiệc phong phú hơn cả “Bữa tiệc” của Plato, nơi anh đã trút từ chiếc sừng trù phú của mình, với một bàn tay hào phóng không kém người gieo hạt của Millet, sự dồi dào của những điều tốt đẹp; tôi, dẫu táo bạo đến đâu, cũng đã quyết tâm thực hiện một sứ mệnh lớn lao.
Marquis, tôi thầm nghĩ, dẫu huy hoàng nhưng không thuộc về các vị thần, đó càng là điều đáng trách đối với hội đồng của họ; nhưng tôi sẽ buộc họ phải nhường cho ông một chỗ trên những chiếc ghế vàng của họ; tôi sẽ biến ông thành một Bất Tử! Bằng cách nào? Ghi tạc ông vào tượng đài cho muôn đời hậu thế trong một cuốn sách thơm ngát như hoa violet, nhưng trường tồn như những Kim Tự Tháp!
Đúng vậy, và giống như các nhà tiên tri thuở xưa, khi tuyên bố ý chí của vị thần của họ, trong một số trường hợp đã nhập vai một cách đầy kịch tính, cũng vậy, tôi sẽ khoác lên mình nhân dạng của de Grandvin. Thật ra còn cách nào khác được chứ? Bởi chính ông là người đã thắp lửa cho tôi, truyền cảm hứng cho tôi, chiếm đoạt lấy tôi. Tôi sẽ chộp lấy những chủ đề ấy — Nước Ý mới và Các bậc thầy Cổ đại — lĩnh vực mà ngay đêm nay chúng ta đã nghe ông lãng mạn hóa một cách đầy vui tươi. Tôi sẽ tái hiện nét lễ hội tinh tế trong giọng điệu của ông, cũng như nét chạm trổ cao cả hơn; nắm bắt nhịp điệu của những con sóng từ biển khơi phát minh của ông; bơi ra ngoài đó; tóm lại, tôi đã thầm ngầm nói với bản thân một điều điên rồ — tôi sẽ bắt chước điều không thể bắt chước!
Kết quả của quyết định liều lĩnh ấy, thật là nhục nhã làm sao! Và cũng chẳng có gì lạ. Mục tiêu quá mức, và thành tựu thì không tương xứng! Tham vọng vút cao của khinh khí cầu, và sự rơi cắm đầu xuống đất tại một điểm rách chí tử!
Hỡi những ai từng tắm mình trong những tia nắng sinh tử của Marquis, xin đừng đặt vẻ rạng rỡ của chính ông sóng đôi để so sánh với bức họa mờ nhạt về ông trong phác thảo trước đó. Và, đối với nỗ lực tái hiện tư duy và phong cách của ông trong tác phẩm tiếp theo, xin hãy noi gương khoan dung từ người Ba Tư, trong lời bình luận về bản dịch tiếng Iceland của những vần thơ nồng nhiệt phương Đông của Sadi và Hafiz, đã thể hiện sự cảm thông mang tính nhân đạo đối với những khó khăn vốn có và đôi bàn tay có lẽ đã tê cứng của dịch giả khi đặt bút viết nên nó.