Cách đây đã lâu, dẫu không nhớ chính xác khoảng thời gian nào, tôi, một ông già, đã dời từ miền quê lên thành phố sau khi trở thành người thừa kế bất đắc dĩ của một căn nhà cổ rộng lớn nằm trên một con hẻm nhỏ thuộc khu phố nghèo. Nơi đây từng là chốn tụ hội của giới phong lưu đài gác, ngập tràn những phòng khách rộn rã tiếng cười và phòng tân hôn lộng lẫy, nhưng giờ đây phần lớn đã biến thành các phòng kế toán và kho hàng. Tại đó, những kiện hàng và thùng gỗ đã soán ngôi những chiếc ghế sô-pha; sổ nhật ký và sổ cái được bày ra nơi từng thoảng hương vị bánh mì nướng bơ ngon lành. Ở những khu phố cổ ấy, thời kỳ huy hoàng của những chiếc bánh quế mềm mại nay đã lui vào dĩ vãng.
Thế nhưng, trong căn nhà cổ của tôi, may mắn thay vẫn còn sót lại một vài chứng tích của những ngày tháng đã qua. Và đó không phải là ngoại lệ duy nhất. Lẫn giữa các dãy nhà kho, vẫn còn vài ngôi nhà khác trụ vững. Quá trình chuyển đổi của con phố hãy còn chưa hoàn tất. Tựa như những vị tu sĩ và sơ người Anh xưa, cứ vương vấn mãi trong những phế tích tu viện sau khi chúng bị tàn phá, một vài cụ ông cụ bà kỳ lạ vẫn bám trụ lại chốn cũ, không muốn, không thể, và chẳng mốc meo nào lay chuyển được họ từ bỏ nơi này. Và tôi thầm nghĩ, khi vào một mùa xuân nọ, giữa vườn cây hoa trắng muốt của tôi, mái tóc bạc phơ cùng cây gậy đầu ngà của tôi cũng hòa vào cái tổng số những kẻ lai vãng ấy, thì những linh hồn tội nghiệp đó lại khờ khạo tưởng rằng khu phố đang hồi sinh—rằng thủy triều của thời trang đang cuộn chảy trở về.
Suốt nhiều năm trời, ngôi nhà cổ đã bỏ trống không có chủ nhân; những kẻ từng qua tay quản lý nó chỉ cho các đối tượng thuê mướn nay đây mai đó tá túc, từ những thị dân nghèo túng tàn tạ, những kẻ ẩn dật kỳ bí, cho đến những vị khách ngoại quốc thoáng qua mang vẻ mặt đầy khả nghi.
Dẫu cho một vài tu sửa bình dân từng được thực hiện ở bề ngoài, chẳng hạn như việc tháo dỡ mái hiên cổ kính tuyệt đẹp vốn tọa lạc trên sáu bậc thềm cao và được tô điểm bằng một tấm biển cộng hưởng vành rộng che khuất cả phần trên, hay việc thay thế những cánh chớp cửa sổ nặng nề ban đầu (mỗi cánh đều trổ một hình trăng lưỡi liềm ở ô trên để lọt ánh sáng huyền ảo mang hơi hướng phương Đông vào những căn phòng vốn đóng kín trong một buổi sáng tháng Bảy oi bức) bằng những bộ rèm sáo Venice diêm dúa; dẫu cho, tôi xin nhắc lại, mặt tiền ngôi nhà qua đó mang một vẻ lạc lõng, tựa như cành chiết của thời hiện đại không thể dung hợp với thân cây cổ thụ; dẫu bên ngoài có ra sao đi nữa, thì bên trong hầu như chẳng có gì thay đổi hoặc chỉ đổi thay rất ít. Tầng hầm ngập tràn những ô chứa hình vòm tối tăm làm bằng gạch đen, trông hệt như lăng mộ cổ của các hiệp sĩ dòng Đền, trong khi ngước lên trên là những đà gỗ ở tầng một, to lớn, vuông vức, làm hoàn toàn bằng gỗ sồi đỏ, qua năm tháng dài đằng đẵng đã chuyển sang một sắc màu đậm đà như gỗ xứ Ấn Độ. Những thanh đà ấy lớn đến nỗi, và xếp sít nhau đến mức, việc bước đi trong những căn hầm rộng rãi đó chẳng khác nào dạo bước trên sàn pháo bác của một chiến hạm.
Tất cả các căn phòng ở mỗi tầng vẫn giữ nguyên vẹn như cách đây chín mươi năm, với đầy đủ các gờ tường bằng gỗ chạm nổi nặng nề, những tấm ốp tường dạng panno, cùng những chiếc bệ lò sưởi chạm trổ kiên cố mang các họa tiết kỳ lạ về thảo mộc và động vật. Mờ ảo theo năm tháng, lớp giấy dán tường vẫn lưu giữ những hoa văn thời Louis XVI. Trong phòng khách lớn nhất (phòng tiếp tân, theo cách gọi của các con gái tôi, để phân biệt với hai phòng khách nhỏ hơn, dù tôi thấy sự phân biệt đó chẳng có gì là thiết yếu), giấy dán tường mang phong cách vô cùng diêm dúa. Thoạt nhìn, chúng tôi biết ngay loại giấy này chỉ có thể xuất xứ từ Paris—giấy Versailles chính hiệu, thứ giấy có lẽ từng trang hoàng cho phòng ngủ của Marie Antoinette. Chúng mang họa tiết hình thoi lớn, ngăn cách bởi những chùm hoa hồng trĩu nặng (Biddy, con bé hầu gái, bảo đó là củ hành, nhưng vợ tôi nhanh chóng đả thông tư tưởng cho Biddy về điểm này); và trong những ô hình thoi ấy, tất cả đều hiện lên, tựa như trong một cái lồng vườn rợp bóng cây, một loạt tranh minh họa lộng lẫy về lịch sử tự nhiên của những loài chim mang dáng vẻ quý tộc bậc nhất Paris—vẹt xanh, vẹt đuôi dài, và chim công, nhưng phần lớn là chim công. Những bậc vương giả Esterházy thực thụ trong loài chim; toàn những hồng ngọc, kim cương, và huân chương Áo Lông Vàng. Nhưng ôi chao! Phía bắc của căn phòng cổ kính này lại mang một vẻ kỳ lạ; nửa rêu phong nửa mốc meo; tựa như những thân cây cổ thụ ở phía bắc, hướng mà rêu phong bám nhiều nhất, và cũng là nơi, người ta bảo, sự mục ruỗng từ bên trong bắt đầu tấn công. Nói tóm lại, vẻ rực rỡ ban đầu của những chú công đã phai mờ đáng kể ở phía bắc căn phòng, do một lỗ dột nhỏ trên mái hiên khiến nước mưa rỉ rả thấm dần xuống bức tường, rỉ thẳng xuống tận tầng một. Những người thuê nhà bất kính sống ở căn nhà vào thời kỳ đó đã không thèm bịt lỗ dột ấy lại, hay đúng hơn, họ thấy chẳng đáng bận tâm, vì họ chỉ dùng phòng khách trang hoàng hình công làm nơi trữ củi và phơi quần áo. Do đó, phần lớn những chú chim từng rực rỡ kia trông như thể bộ lông vương giả của chúng bị vấy bẩn trong một trận mưa bụi. Những chiếc đuôi xòe hình chòm sao của chúng nhòa đi một cách đầy thê thảm. Thế nhưng, thật kiên nhẫn và dễ chịu làm sao, thậm chí có chỗ còn đỏ thắm rạng rỡ, chúng dường như vẫn điềm tĩnh đón nhận số phận cay đắng của mình, nét kiêu sa thực thụ vẫn vương vấn đâu đây trên đường nét của chúng, và chúng dường như cũng tràn ngập một nỗi u hoài ngọt ngào, đắm chìm suy tư suốt cả ngày dài, năm này qua năm khác, giữa những vòm cây đã phai tàn; thế nên dẫu gia đình tôi hết lời nài nỉ (đặc biệt là vợ tôi, người mà tôi e rằng còn quá trẻ so với tôi) hãy phá bỏ toàn bộ cái "chuồng gà" ấy – theo cách gọi của con bé Biddy – và dán lên tường một lớp giấy màu kem xinh xắn, lịch sự, bất chấp mọi lời van xin, tôi vẫn nhất quyết không nhượng bộ, dù trong những việc khác tôi rất dễ chiều lòng họ.
Nhưng trên hết, tôi kiên quyết không cho phép bất kỳ sự xâm phạm nào đối với căn phòng khách trang trí hình công hay căn phòng hoa hồng (tôi gọi nó bằng cả hai cái tên), bởi vì nó gắn bó lâu đời trong tâm trí tôi với một trong những chủ nhân ban đầu của dinh thự—chàng Jimmy Rose hiền hậu.
Jimmy Rose tội nghiệp!
Cậu ấy là một trong những người quen sớm nhất của tôi. Mới chỉ cách đây ít năm cậu ấy qua đời; và tôi cùng hai ông già lụ khụ khác đã thuê xe ngựa, bước đi trong một đám tang đơn độc tiễn đưa cậu về nơi an nghỉ cuối cùng.
Jimmy sinh ra trong một gia đình có gia thế tầm trung. Thời trai trẻ, cậu sở hữu một ngoại hình vô cùng tuấn tú; vóc dáng cao lớn, nam tính, với đôi mắt xanh sáng ngời, mái tóc nâu xoăn bồng bềnh, và đôi má thoạt nhìn như được quét một lớp son hồng thắm; nhưng đó là sắc hồng tự nhiên của sức khỏe, được bồi đắp bởi niềm vui sống. Vốn bản tính là một tay sát gái, và cũng như hầu hết những kẻ tôn sùng phái đẹp một cách cuồng nhiệt, cậu chưa bao giờ tự trói buộc sự tự do tôn sùng chung chung của mình bằng cách dâng hiến một cách mù quáng bản thân lên bàn thờ gia đình.
Làm giàu thêm gia tài bằng một việc kinh doanh lớn lao và vương giả, tựa như nhà giao dịch vĩ đại người Florence, Cosmo the Magnificent, cậu có đủ điều kiện để chiêu đãi khách khứa theo một quy mô hoành tráng. Trong một thời gian dài, những bữa tối, bữa phụ và các buổi dạ vũ của cậu là những sự kiện không thể sánh bằng tại thành phố New York nổi tiếng thích tiệc tùng. Sự vui vẻ phi thường của cậu, vẻ lộng lẫy trong trang phục, sự dí dỏm lấp lánh, những chùm đèn rực rỡ, vốn hiểu biết vô tận về những chuyện phiếm thường ngày, đồ đạc phong cách Pháp, sự chào đón nồng nhiệt dành cho khách khứa, một tấm lòng hào phóng cùng bàn tiệc thịnh soạn, dáng vẻ tao nhã cao quý cùng thứ rượu vang tuyệt hảo, thì có gì là lạ khi tất cả những điều ấy đã thu hút đông đảo đám đông đến với chốn dung thân hiếu khách của Jimmy? Trong các buổi hội họp mùa đông, cậu luôn đứng đầu danh sách ban tổ chức. James Rose, Esq., cũng là người luôn tiên phong trong mọi lễ dâng tặng khay bạc cho những diễn viên vô cùng thành công tại nhà hát Park, hay gươm súng cho những vị tướng vô cùng thành công trên chiến trường. Cậu cũng thường được chọn để trao tặng phẩm nhờ tài năng tuyệt vời trong việc nói những lời hay ý đẹp.
“Thưa ngài,” cậu nói, giữa một phòng khách lớn trên đại lộ Broadway, khi đưa về phía Tướng quân G⸺ một cặp súng lục nạm ngọc turquoise. “Thưa ngài,” Jimmy nói với một điệu bộ hào hoa đậm chất Castilia cùng nụ cười rạng rỡ, “sẽ có nhiều ngọc turquoise được nạm ở đây hơn nữa, nếu như tên tuổi của những chiến thắng vinh quang của ngài còn chừa lại chỗ trống.”
Ồ, Jimmy, Jimmy! Cậu thực xuất sắc trong nghệ thuật nịnh nót. Nhưng việc tỏ ra hào phóng trong mọi điều mang lại niềm vui đã hòa quyện vào tận cốt cách sâu kín nhất của cậu rồi. Và ai nỡ trách cậu đạo văn trong dịp này, dẫu đó quả thực là lời mượn? Dù có đạo văn dưới bất kỳ hình thức nào đi nữa, người đời hiếm khi là những kẻ đạo văn trong lời ca tụng.
Nhưng thời thế đã đổi thay. Thời gian, kẻ đạo văn đích thực của các mùa.
Những biến cố bất ngờ và khủng khiếp trong kinh doanh đã trở thành nhát dao chí mạng do sự hoang phí điên cuồng trên mọi mặt trận. Khi công việc làm ăn của cậu được đem ra soi xét, người ta phát hiện ra rằng Jimmy không thể trả nổi mười lăm xu trên một bảng Anh. Thế nhưng theo thời gian, khoản thiếu hụt ấy lẽ ra đã có thể được bù đắp—dĩ nhiên là sẽ khiến Jimmy trắng tay—nếu như vào một trận cuồng phong mùa đông nọ, hai con tàu từ Trung Quốc của cậu không bị đắm ngoài khơi Sandy Hook; đắm ngay trước thềm cảng nhà.
Jimmy đã là một kẻ phá sản.
Chuyện ấy đã xảy ra từ nhiều năm trước. Vào thời kỳ đó, tôi cư ngụ ở vùng quê, nhưng nhân dịp ghé thăm thành phố trong chuyến viếng thăm thường niên của mình. Mới chỉ bốn hay năm ngày trước, tôi còn gặp Jimmy tại nhà cậu, nơi cậu là tâm điểm của mọi ánh nhìn, và nghe cậu được một quý bà vận đầm thêu gấm nâng ly chúc mừng vào cuối buổi tiệc bằng những lời cay đắng khó quên: “Chủ nhân cao quý của chúng ta; sắc hồng trên má cậu, mong nó dài lâu như sắc hồng trong tim cậu!” Và họ, những người phụ nữ và đàn ông ngọt ngào ở đó, họ đã nâng ly chúc mừng một cách hào phóng và vui vẻ xiết bao; và Jimmy, một giọt nước mắt đầy tử tế, kiêu hãnh và biết ơn đọng lại trong đôi mắt chân thành của cậu, ngước nhìn một cách đầy thánh thiện xung quanh những gương mặt lấp lánh, cùng những chai đựng rượu cũng lấp lánh và đong đầy cảm xúc không kém.
Ồ! Jimmy tội nghiệp, tội nghiệp thay—xin Chúa phù hộ tất cả chúng ta—Jimmy Rose tội nghiệp!
Chà, chỉ bốn hoặc năm ngày sau đó, tôi nghe được một tiếng sét đánh—không, là một tiếng sét mang tin dữ. Tôi đang băng qua công viên Bowling Green giữa trận bão tuyết cách nhà Jimmy trên khu Battery không xa, thì thấy một quý ông đangng thong thả đi tới, người mà tôi nhớ rõ từng là người đầu tiên bật dậy hưởng ứng lời chúc mừng của vị quý bà nọ tại bàn tiệc của Jimmy. Ly rượu trên tay ông ta lúc nâng lên tràn trề bao nhiêu thì khóe mắt ông ta cũng rưng rưng bấy nhiêu trong dịp hạnh phúc đó.
Chà, vị quý ông tốt bụng này thong thả bước qua công viên Bowling Green, tay vung vẩy một chiếc gậy mây đầu bạc; khi nhìn thấy tôi, ông ta dừng lại, “Ồ, anh bạn, chai rượu mà Jimmy đãi chúng ta tối hôm nọ thật hiếm có làm sao. Nhưng mà chẳng còn mà uống nữa đâu. Cậu nghe tin gì chưa? Jimmy phá sản rồi. Sạch sành sanh, tôi đảm bảo với anh đấy. Đi ra Quán Cà phê đi rồi tôi kể thêm cho nghe. Và nếu anh đồng ý, chúng ta sẽ bàn bạc về một chuyến đi xe trượt tuyết đến quán Cato tối nay bên chai rượu vang đỏ. Đi thôi.”
“Cảm ơn anh,” tôi nói, “tôi—tôi—tôi bận rồi.”
Tôi rảo bước thẳng tắp đến nhà Jimmy. Khi hỏi tìm cậu ấy, người đàn ông canh cửa bảo rằng chủ nhân không có nhà; ông ta cũng chẳng biết chủ nhân ở đâu; và chủ nhân đã không tẻn mặt ở nhà suốt bốn mươi tám tiếng đồng hồ qua.
Lại đi ngược lên đại lộ Broadway, tôi gặng hỏi những người quen qua đường; nhưng dẫu ai nấy đều xác nhận cái tin đồn ấy, chẳng một ai biết Jimmy đang ở đâu, và dường như cũng chẳng ai quan tâm, cho đến khi tôi chạm trán một thương gia, người đã ám chỉ rằng có lẽ Jimmy sau khi vớt vát được một khoản kha khá từ đống đổ nát, đã khôn ngoan cao chạy xa bay đến những chân trời góc bể nào đó. Người tiếp theo tôi gặp, lại là một nhà tài phiệt lớn, sùi cả bọt mép khi tôi nhắc đến tên Jimmy. “Đồ vô lại; đích thực là một tên bịp bợm, thưa anh, cái gã Jimmy Rose ấy! Nhưng có những kẻ sắc sảo đang lùng sũi theo gót hắn đấy.” Sau này tôi mới nghe được rằng vị quý ông phẫn nộ này đã mất gián tiếp số tiền bảy mươi lăm đô-la và bảy mươi lăm xu thông qua vụ phá sản của Jimmy. Thế nhưng tôi dám cá rằng phần những bữa tối ông ta từng ăn ké ở nhà Jimmy còn vượt xa con số đó, xét đến việc ông ta vốn là một kẻ ham rượu chè, và những loại rượu vang mà Jimmy nhập khẩu có giá đắt cắt cổ. Quả thực, giờ đây khi ngẫm lại, tôi nhớ ra mình đã không chỉ một lần quan sát vị quý ông trung niên này, và cách mà vào cuối một bữa tiệc của Jimmy, ông ta sẽ ngồi bên bàn ăn vờ như đang trò chuyện vô cùng thân thiết với Jimmy đang rạng rỡ, nhưng thực chất là với một vẻ vội vã, thấp thỏm đầy nửa lén lút, ông ta cứ rót hết ly rượu quý này đến ly rượu quý khác, tựa như ngay lúc này, khi vầng thái dương hào phóng của Jimmy đang ở đỉnh đầu, chính là lúc để gặt hái thứ lúa mì ích kỷ của riêng mình.
Cuối cùng tôi cũng gặp được một người nổi tiếng với sự am hiểu tường tận về mọi thứ bí mật hoặc khuất tất trong lịch sử và thói quen của những nhân vật nổi tiếng. Khi tôi gặng hỏi người này xem Jimmy có thể đang ở đâu, ông ta kéo tôi sát vào hàng rào nhà thờ Trinity, tránh xa dòng người chen chúc, và thì thầm vào tai tôi rằng vào tối hôm trước, Jimmy đã bước vào một ngôi nhà cổ của chính cậu (Jimmy) trên phố C⸺, ngôi nhà cổ vốn đã bỏ trống từ một thời gian. Suy luận rút ra là có lẽ Jimmy đang ẩn nấp ở đó ngay lúc này. Vì vậy, sau khi nắm được địa điểm chính xác, tôi rảo bước về hướng đó, và cuối cùng dừng chân trước ngôi nhà chứa căn phòng hoa hồng. Các ô cửa chớp đều đóng kín, và mạng nhện giăng đầy trong những khoảng trăng lưỡi liềm của chúng. Cả không gian mang một vẻ hoang vắng, tiêu sơ. Tuyết nằm chất đống chưa được quét dọn, dồn lại thành một ụ sóng sát thềm cửa, không một dấu chân nào vạch qua. Bất kể ai đang ở bên trong, chắc hẳn kẻ cô độc ấy là một kẻ bị bỏ rơi. Trên phố chẳng có bóng người hoặc họa hoằn lắm mới có vài người; bởi vì ngay từ thời điểm đó, sự sành điệu của con phố đã rời bỏ nó, trong khi thương nghiệp vẫn chưa chiếm lĩnh những gì mà đối thủ của nó đã từ bỏ.
Đưa mắt nhìn dọc vỉa hè một lát, tôi khẽ khàng gõ cửa. Không có hồi âm. Tôi gõ lại, mạnh tay hơn. Không một bóng người ra mở. Tôi vừa gõ vừa giật chuông; thế nhưng vẫn chẳng ăn thua gì. Trong cơn tuyệt vọng, tôi định rời khỏi nơi đó, thì như một cứu cánh cuối cùng, tôi dồn hết sức lực giáng một cú thật mạnh và kéo dài vào chiếc gông cửa nặng trịch, rồi lại đứng im phăng phắc; trong khi từ những khung cửa sổ cổ kính kỳ lạ khắp con phố, những cái đầu già nua kỳ lạ lần lượt nhô ra đầy ngạc nhiên trước một kẻ phá phách ồn ào đến thế. Như thể bị đánh động khỏi sự im lặng, một giọng nói khàn đặc, rỗng tuếch vang lên qua lỗ khóa.
“Ai đấy?” tiếng nói cất lên.
“Một người bạn.”
“Thế thì ngươi không được bước vào,” giọng nói đáp lại, nghe còn rỗng tuếch hơn trước.
Lạy Chúa vĩ đại! Đây không phải là Jimmy Rose, tôi thầm nghĩ, giật mình. Đây không phải là nhà. Tôi đã bị chỉ đường sai lệch. Nhưng để chắc ăn, tôi lại lên tiếng.
“Có James Rose ở trong đó không?”
Không có lời đáp.
Một lần nữa tôi cất lời:—
“Tôi là William Ford; hãy để tôi vào.”
“Ồ, tôi không thể, không thể đâu! Tôi sợ tất cả mọi người.”
Đó chính là Jimmy Rose!
“Hãy để tôi vào, Rose; để tôi vào, anh bạn. Tôi là bạn của anh đây.”
“Tôi không chịu đâu. Bây giờ tôi chẳng thể tin tưởng bất kỳ ai.”
“Hãy để tôi vào, Rose; hãy tin tưởng ít nhất một người, là tôi đây.”
“Cút khỏi đây ngay, hoặc là⸺”
Nói đoạn, tôi nghe thấy tiếng lách cách va đập vào ổ khóa lớn, không phải do chìa khóa gây ra, tựa như một ống nhỏ nào đó đang được thò vào lỗ khóa. Hoảng sợ, tôi cắm cổ chạy thục mạng hết sức có thể.
Lúc đó tôi hãy còn là một thanh niên, và Jimmy chưa đầy bốn mươi tuổi. Phải đến hai mươi lăm năm sau tôi mới gặp lại cậu ấy. Và thật là một sự thay đổi lớn lao. Kẻ mà tôi cứ đinh ninh sẽ phải chứng kiến—nếu có dịp chứng kiến—một con người khô đét, teo tóp, gầy guộc, tiều tụy vì khốn khổ và lòng căm ghét nhân loại—thật kinh ngạc làm sao! Những đóa hồng Ba Tư cổ kính vẫn nở rộ trên đôi má cậu. Thế nhưng nghèo rớt mồng tơi; nghèo đến tận cùng của sự bần hàn; một kẻ ăn mày vượt xa cả sự bố thí của nhà tế thế; một kẻ ăn mày đi lang thang trong chiếc áo khoác mỏng manh, sờn mép, được chăm chút kỹ lưỡng; một kẻ ăn mày giàu có những lời hoa mỹ; một quý ông lịch thiệp, mỉm cười nhưng run rẩy.
Ồ, Jimmy tội nghiệp, tội nghiệp thay—xin Chúa phù hộ tất cả chúng ta—Jimmy Rose tội nghiệp!
Mặc dù trong cơn hoạn nạn đầu đời, khi các chủ nợ, những kẻ từng là bạn thân cốt chèo, săn đuổi cậu như thể xác thối dành cho chốn ngục tù; mặc dù khi ấy, để trốn chạy cuộc săn lùng của họ cũng như ánh mắt của con người, cậu đã lui vào ẩn náu trong ngôi nhà cổ bỏ hoang; và ở đó, trong sự cô đơn, cậu đã phát điên lên một nửa, thế nhưng thời gian và thủy triều đã xoa dịu cậu trở lại với sự minh mẫn. Có lẽ suy cho cùng, Jimmy quá đỗi tốt bụng và hiền lành để có thể vì bất kỳ lý do gì mà trở thành một kẻ thù ghét loài người. Và chắc chắn cuối cùng Jimmy cũng nhận ra việc né tránh nhân loại là một điều tội lỗi.
Đôi khi ý thức ngọt ngào về bổn phận lại lôi kéo con người ta đến với một số phận cay đắng. Bởi vì còn gì cay đắng hơn việc giờ đây, trong cơn túng quẫn bần cùng, lại để cho những kẻ—thậm chí phải bò đến thăm họ một cách hèn mọn, và chịu đựng việc bị họ coi như một kẻ lập dị già nua đang lang thang trong phòng khách của họ—những kẻ từng biết đến cậu như người giàu nhất trong những người giàu và vui vẻ nhất trong những người vui vẻ? Thế nhưng Jimmy đã làm thế. Không phũ phàng quật ngã cậu xuống vực sâu ngay lập tức, số phận từ từ xô đẩy cậu lún sâu hơn nữa vào đáy vực. Từ một nguồn không rõ danh tính, cậu nhận được một khoản thu nhập khoảng bảy mươi đô-la, chênh lệch không đáng kể. Phần vốn gốc cậu quyết không đụng đến, nhưng bằng nhiều cách xoay sở để kéo dài, cậu sống qua ngày bằng tiền lãi. Cậu sống trong một căn gác mái, nơi cậu tự túc lương thực. Cậu chỉ dùng một bữa ăn chính duy nhất trong ngày—cháo bột và sữa—và chẳng có gì hơn, trừ khi được khoản đãi tại bàn ăn của người khác. Thường thì vào giờ uống trà, cậu sẽ ghé qua nhà một người quen cũ nào đó, khoác trên mình chiếc áo choàng ngắn gọn gàng nhưng thê thảm, với lớp nhung sờn được may vá viền quanh cổ tay áo, và một chi tiết tương tự ở gấu quần, nhằm che đi vẻ thảm hại như bị chuột gặm nhấm. Vào Chủ nhật, cậu nhất định phải dùng bữa tối tại một ngôi nhà sang trọng nào đó.
Hiển nhiên là không ai có thể nhởn nhơ sống cuộc đời này nếu không được nhìn nhận như một kẻ, dẫu hoàn toàn vô tội, lại bị số phận xô đẩy đến mức khốn cùng khiến chỉ có chiếc dây dọi của lòng thương hại mới với tới được. Chẳng có công trạng gì lớn lao cho những chủ nhà khi họ không tống cổ vị quý ông đang chết đói ra ngoài mỗi khi ông đến xin chút bố thí nghèo nàn gồm trà và bánh mì nướng. Họ sẽ có chút công trạng nếu cùng nhau góp gạo thổi cơm chung và cung cấp cho ông, với một chi phí nhỏ nhoi chẳng đáng là bao, một khoản thu nhập đủ để giúp ông, xét về mặt nhu yếu phẩm, được độc lập trước sự bố thí ban ơn hằng ngày; sự bố thí thậm chí còn chẳng được gửi đến tận nơi mà ông phải lê bước đến từng cửa nhà họ.
Nhưng điều cảm động nhất trong tất cả lại chính là những đóa hồng trên má ông; những đóa hồng đỏ thắm giữa mùa đông buốt giá. Chúng nở rộ cách nào; liệu cháo bột và sữa, cùng trà và bánh mì nướng có thể giữ cho chúng tươi thắm mãi; liệu bây giờ ông có tô son điểm phấn cho chúng không; bằng thứ ma thuật kỳ lạ nào mà chúng có thể nở rộ rực rỡ đến thế; chẳng một con người nào có thể cắt nghĩa nổi. Thế nhưng chúng vẫn cứ nở rộ ở đó. Và bên cạnh những đóa hồng ấy, Jimmy còn giàu có cả những nụ cười. Ông luôn mỉm cười. Cánh cửa vương giả chào đón ông đến những buổi trà chiều ban ơn ấy chưa từng chứng kiến một vị khách nào hay cười nhường ấy như Jimmy. Trong những ngày tháng thịnh vượng, nụ cười của Jimmy nổi tiếng khắp chốn gần xa. Giờ đây nó lẽ ra phải nổi tiếng gấp ba lần mới phải.
Bất cứ nơi nào ông ghé qua để uống trà, ông đều mang theo tất cả những tin tức mới nhất của thị trấn để kể. Nhờ lui tới các phòng đọc sách, với tư cách là một người được châm chước vì vô hại, ông tự cập nhật cho mình thông tin về các vấn đề châu Âu, và các tác phẩm văn học mới nhất, cả trong nước lẫn nước ngoài. Và về những điều này, khi được khuyến khích, ông sẽ hào hứng bàn luận. Nhưng không phải lúc nào ông cũng được khích lệ. Tại một số ngôi nhà, và không hề ít chút nào, Jimmy sẽ ghé vào khoảng mười phút trước giờ uống trà, và chuồn ra ngoài khoảng mười phút sau đó, thừa hiểu rằng sự hiện diện lâu hơn của mình không đóng góp gì mấy cho sự mãn nguyện hay hạnh phúc của chủ nhà.
Thật thê lương biết bao khi chứng kiến ông hào hứng thưởng thức chén trà thơm nồng, hết chén này đến chén khác, và ăn từng miếng bánh mì phết bơ ngon lành, hết miếng này đến miếng khác, trong khi, do giờ ăn tối của những người khác quá muộn và bữa ăn chính của họ đã quá dư dả, chẳng một ai ngoài Jimmy chạm vào bánh mì phết bơ hay dùng quá một chén trà Souchong đơn độc. Và hiểu rõ điều đó hơn ai hết, Jimmy tội nghiệp sẽ cố gắng che giấu cơn đói của mình, đồng thời vẫn thỏa mãn nó bằng cách nỗ lực duy trì một cuộc trò chuyện sôi nổi với nữ chủ nhân, và lén lác nhét những miếng ăn đầy ắp vào miệng với một vẻ đãng trí, như thể ông ăn chỉ vì phép lịch sự chứ không phải vì cơn đói cào ruột gan.
Jimmy tội nghiệp, tội nghiệp thay—xin Chúa phù hộ tất cả chúng ta—Jimmy Rose tội nghiệp!
Jimmy cũng không hề từ bỏ những thói quen tao nhã của mình. Bất cứ khi nào có phụ nữ bên bàn ăn, ông nhất định sẽ dành cho họ những lời đường mật; dẫu cho, quả thực, vào những năm cuối đời của Jimmy, các thiếu nữ có phần thấy những lời tán tỉnh của ông hơi lỗi thời, mang hơi hướng của mũ tam giác và quần chẽn—thậm chí là dải tua vai và thắt lưng kiếm của những tiệm cầm đồ cũ kỹ. Bởi vì trong phong thái của Jimmy vẫn vương vấn một chút hơi hướng quân ngũ dịu dàng; thời kỳ đỉnh cao của ông từng là một vị tướng dân quân tiểu bang, ngoài những chức vụ khác. Dường như có một sự định mệnh nào đó trong những cấp bậc tướng dân quân này. Hỡi ôi! Tôi có thể nhớ tới hơn hai hoặc ba quý ông từ những vị tướng dân quân đã trở thành kẻ ăn mày. Tôi cảm thấy sợ khi phải ngẫm nghĩ lý do tại sao lại như thế. Phải chăng việc học nghệ thuật quân sự ở một con người có trái tim phi quân sự—nghĩa là một trái tim hiền lành, yêu hòa bình—lại là biểu hiện của một tình yêu phù phiếm đối với sự phô trương trống rỗng? Nhưng mười ăn một là không phải vậy. Dù thế nào đi nữa, việc những kẻ sung sướng lại đi bàn tán đạo lý về những kẻ không được may mắn như mình là một hành động kém sang, nếu không muốn nói là phi đạo đức.
Số lượng những ngôi nhà mà Jimmy ghé thăm nhiều đến mức, hoặc sự cẩn trọng của ông trong việc tính toán thời gian cho những chuyến ghé thăm ít được chào đón hơn khéo léo đến mức, tại một số dinh thự, ông chỉ tạt qua khoảng một năm một lần. Và hằng năm khi nhìn thấy cô Frances hoặc cô Arabella xinh tươi tại ngôi nhà đó, ông sẽ cúi đầu thật sâu trong chiếc áo khoác cũ kỹ thê thảm của mình, và với bàn tay trắng trẻo, mềm mại, ông sẽ cầm lấy tay nàng theo một cách thật hào hoa, cất lời: “Ồ, cô Arabella, những viên ngọc trên những ngón tay này thật rực rỡ; nhưng chúng sẽ còn rực rỡ hơn biết bao nếu không có những viên kim cương còn rực rỡ hơn bội phần từ đôi mắt của cô!”
Dẫu trong cơn túng quẫn của chính mình, ngươi chẳng có lấy một xu để bố thí cho kẻ nghèo, hỡi Jimmy, ngươi vẫn có những lời hay ý đẹp để ban phát cho người giàu. Bởi vì không một kẻ ăn mày nào rên rỉ ở góc đường khao khát bánh mì hơn là cõi lòng phù phiếm khao khát những lời ca tụng. Những kẻ giàu có với sự ngấy ngẫm thèm thuồng, cũng như những kẻ nghèo khổ với nỗi khao khát túng quẫn, vẫn luôn tồn tại cùng chúng ta. Chắc hẳn Jimmy Rose đã suy nghĩ như thế.
Nhưng không phải tất cả phụ nữ đều phù phiếm, hoặc giả nếu có chút ít thiên hướng theo chiều hướng đó, họ cũng chuộc lại tất cả bằng sự tốt lành. Đó chính là cô gái ngọt ngào đã khép lại đôi mắt của Jimmy tội nghiệp. Là con gái duy nhất của một vị nghị viên giàu có, nàng biết rất rõ về Jimmy và đã chăm sóc ông trong những năm tháng suy tàn của cuộc đời. Trong cơn bệnh cuối đời, chính tay nàng mang đến cho ông những món thạch và bánh blanc-mange; pha trà cho ông trên gác mái, và xoay trở cho cụ ông tội nghiệp trên giường bệnh. Và ông hoàn toàn xứng đáng với điều đó, hỡi Jimmy, từ đôi bàn tay của sinh linh xinh đẹp ấy; hoàn toàn xứng đáng để có đôi mắt già nua của mình được khép lại bởi những ngón tay tiên tử của người phụ nữ, người suốt cuộc đời, dù trong giàu sang hay nghèo khó, vẫn luôn là một tín đồ và nhà vô địch trung thành của phái đẹp.
Tôi hầu như không biết có nên đề cập ở đây một chi tiết nhỏ liên quan đến sự chăm sóc của vị tiểu thư trẻ tuổi này và cách mà Jimmy tội nghiệp đón nhận chúng hay không. Nhưng điều đó chẳng tổn hại đến ai cả; tôi sẽ kể nó vậy.
Nhân dịp ghé lên thành phố, và nghe tin Jimmy lâm bệnh, tôi đã đến thăm ông. Và ở đó, trong căn gác mái cô độc của ông, tôi đã bắt gặp vị ân nhân đáng yêu ấy. Nhìn thấy có khách khác ghé thăm, nàng lùi bước, để lại tôi ở lại một mình với ông. Nàng đã mang đến một vài món quà vặt tinh tế, cùng vài cuốn sách, loại sách thường được gửi gắm bởi những người có thiện chí mang tâm hồn nghiêm nghị dành cho các bệnh nhân đang trải qua cơn khủng hoảng nghiêm trọng. Giờ thì không biết là do sự chán ghét khi bị coi là kẻ đang đứng trước cửa tử, hay chỉ đơn thuần là sự cáu kỉnh tự nhiên do nỗi khốn khổ chung của hoàn cảnh mang lại; dẫu nguyên nhân là gì đi nữa, ngay khi vị tiểu thư hiền dịu vừa lui bước, Jimmy, với chút sức lực ít ỏi còn sót lại, đã ném thẳng những cuốn sách vào xó nhà xa nhất, lầm bầm: “Sao con bé cứ mang cho ta thứ đồ cổ buồn nôn này thế nhỉ? Nó tưởng ta là kẻ ăn mày chắc? Nó nghĩ có thể xoa dịu trái tim của một quý ông bằng Miếng dán của Người nghèo sao?”
Jimmy tội nghiệp, tội nghiệp thay—xin Chúa phù hộ tất cả chúng ta—Jimmy Rose tội nghiệp!
Chà chà, tôi là một ông già rồi, và tôi đoán những giọt nước mắt tôi đang rơi chỉ là sự rỉ giọt của tuổi lú lẫn. Nhưng tạ ơn Chúa, giờ đây Jimmy chẳng cần đến sự thương hại của bất kỳ ai nữa.
Jimmy Rose đã qua đời!
Trong lúc này, khi tôi đang ngồi trong phòng khách trang trí hình công—căn phòng từng phát ra giọng nói khàn khàn của ông trước khi đe dọa tôi bằng súng lục—tôi vẫn phải ngẫm nghĩ về tấm gương kỳ lạ của ông, mà điều kỳ diệu ở đây là làm sao sau quãng đời vương giả, hào hoa, phô trương đến thế, ông có thể bằng lòng lê lết qua cuộc đời, rình mò giữa những bức tượng cẩm bích và đồ gỗ gụ để xin chút trà và bánh mì nướng đầy miệt thị, nơi mà xưa kia, hệt như một bá tước Warwick thực thụ, ông từng thiết yến cả thế giới đang reo hò bằng rượu Burgundy và thịt nai.
Và mỗi lần ngắm nhìn vẻ rực rỡ đã héo tàn của những chú công kiêu hãnh trên tường, tôi lại nghĩ đến sự thay đổi héo mòn trong niềm kiêu hãnh vương giả từng rực rỡ một thời của Jimmy. Nhưng rồi một lần nữa, mỗi khi tôi đắm nhìn vào những chùm hoa hồng vĩnh cửu ấy, giữa chốn những chú công đã phai tàn đang ẩn mình, tôi lại nhớ về những đóa hồng bất tử từng nở rộ trên đôi má tàn tạ của Jimmy.
Được cấy ghép sang một mảnh đất khác, mọi quá khứ phũ phàng đã lùi vào quên lãng, xin Chúa hãy rủ lòng thương cho những đóa hồng của Jimmy được trường tồn bất tử!