Billy Budd Và Các Tác Phẩm Văn Xuôi Khác

Lượt đọc: 889 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Dưới Bóng Hoa Hồng

❊ ❊ ❊

(Trích từ một bản thảo cổ có nhan đề “Những cuộc hành trình tại Ba Tư (Iran)

do một người hầu của Ngài Đại sứ chép lại.”)

… Những đóa hồng đủ sắc màu đỏ, vàng, hồng và trắng ấy, qua bàn tay của tên nô lệ da đen — một thiếu niên có thân hình cân đối và ưa nhìn dù mũi tẹt — trước khi dâng lên Ngài Đại sứ để ngài thưởng ngoạn sắc màu và hương thơm, đã được hắn thả vào một chiếc bình hổ phách tinh xảo theo lệnh của Azem. Hắn khéo léo thả chúng đến độ những đóa hoa tựa như những thiếu nữ đang rướn mình ngắm nhìn xuống qua lan can của một mái vòm; khiến cho chiếc bình gần như bị che khuất, ít nhất là phần phía trên, nơi tôi nhận thấy có những hình chạm nổi, dẫu thực ra lúc đó tôi chỉ kịp liếc nhìn một thoáng.

Hai ngày sau, khi đến lại ngôi biệt thự nơi Azem cư trú trong tháng đó để chờ mang tình hồi đáp cho bức thư của Ngài Đại sứ, tôi tình cờ thấy chiếc bình ấy đang để trống trên một chiếc bàn đá bằng cẩm thạch. Tôi bước lại gần và chăm chú quan sát những hình chạm nổi vốn bị hoa che khuất trước đó. Chúng mang một vẻ huyền bí, theo tôi nghĩ, có nét tương tự như một số tranh minh họa trong cuốn Kinh thánh lớn của Hà Lan đặt tại thư viện ở Oxon, diễn giải những ẩn dụ trong Bài ca của Bậc Hiền triết, tức vua Solomon. Tôi hầu như chẳng hiểu chúng có ý nghĩa gì, và thà cứ để những đóa hoa cắm ở đó còn hơn. Tuy nhiên, dẫu có hiểu được ý nghĩa của nó hay không, tôi vẫn vô cùng thích thú với một họa tiết chạm khắc hình tròn ở một bên thân bình — có kích thước cỡ con dấu của Ngài Đại sứ trên một mảnh da thuộc — mô tả hình ảnh một vị thiên sứ tay cầm chiếc thuổng làm vườn như một người làm vườn, và mang theo những chậu hoa hồng; cùng một vị thiên sứ khác có hình dáng giống như một người quản tử hầm rượu, vai vác một vò rượu. Hai vị thiên sứ ấy song hành bước đi về phía một kẻ khốn khổ gầy gò, trông vô cùng sầu thảm và hệt như nhân vật Job, đang ngồi xổm ngay cạnh một ngôi mộ như thể đang trầm ngâm suy tưởng về nó; tất cả đều được chạm trổ vô cùng sinh động trên một diện tích nhỏ.

Nhưng điều khiến tôi thấy kỳ lạ nhất chính là chất liệu hổ phách đã được dùng để chạm khắc họa tiết này cùng nhiều kỳ quan khác; bởi vì bên trong cấu chất của nó, đâu đó đã cô đọng một cách kỳ diệu những mảnh tàn tích nhỏ của côn trùng đã chết, trông giống như những bộ phận của loài ruồi nằm trong siro hoặc mứt đông đặc. Chưa bao giờ tôi từng thấy điều gì tương tự trước đó; và vào đêm hôm ấy, khi tôi nhắc đến chuyện này trong lúc ngài đang uống thức uống ấm trước giờ nghỉ ngơi, Ngài Đại sứ đã giảng giải cho tôi rằng loại hổ phách đó cực kỳ hiếm và được đánh giá là vô cùng quý giá. Ngài cũng nhắc đến một tác phẩm nổi tiếng trong bảo tàng của Đại Công tước tại Florence, đồng thời bày tỏ niềm mong ước lớn lao rằng giá như Azem tặng ngài chiếc bình ấy thay vì thanh mã tấu nạm ngọc mà bạn đã biết. “Này Geoffry,” Ngài Đại sứ có phần sốt sắng lên tiếng, “anh có để ý thấy chiếc bình được tạc liền một khối hay gồm hai phần, phần bầu bình và phần chân đế không?” Nhưng quả thực tôi không thể trả lời cho ra ngô ra khoai, bởi tôi hoàn toàn không hề chạm tay vào chiếc bình; và tôi nghi ngờ liệu sự ghen tuông của đám hầu cận có cho phép điều đó hay không. Do đó, nếu có bất kỳ mối nối nào giữa hai hay nhiều phần đi chăng nữa, thì nó cũng đã được bàn tay tài hoa của người thợ thủ công khéo léo che giấu một cách hoàn hảo.

Xảy ra chuyện là vào buổi gặp gỡ tiếp theo giữa Ngài Đại sứ và Azem, liên quan đến vụ việc lâu ngày chưa được giải quyết của hai thương nhân tại Aleppo. Sau khi công việc đó đã xong xuôi, và khi thứ đồ uống đen của họ là cà phê được dâng lên trong những chiếc tách tết bằng kim tuyến tinh xảo như ren xứ Flanders của Phu nhân, kèm theo những chiếc tẩu hút có cán bằng gỗ nhài dài tới hai thước — đúng theo phong tục nghi lễ của họ; Ngài Đại sứ, xin được nhắc lại, vừa cầm chiếc ống ngậm bằng hổ phách dài phía trước — có hình thù hơi giống một quả chanh, mang một sắc màu trong vắt tuyệt diệu tương tự, và có đường kính không hề nhỏ, bởi vì trong số những người này, địa vị càng cao hoặc túi tiền càng rủng rỉnh thì chiếc ống ngậm đắt tiền lại càng lớn, thứ chỉ được áp nhẹ vào môi tại lỗ xông hơi — Ngài Đại sứ, tôi xin nhắc lại, khi cầm hình bầu dục bằng hổ phách trong suốt tuyệt đẹp ấy trước mặt, đã mượn lời thông dịch viên để chuyển hướng câu chuyện sang những suy ngẫm về bản chất huyền bí của chất liệu đã làm nên nó. Ngài tuyên bố, trong số nhiều điều khác, về sự hoài nghi của mình trước lời đồn đại kỳ lạ rằng người ta đôi khi tìm thấy hổ phách có cả những con ong bị kẹt chặt bên trong hệt như trong lớp mật ong kết tinh của chính chúng, hoặc nếu không phải ong thì là bọ chét và ruồi muỗi. Với sự điềm tĩnh và lịch thiệp đáng kinh ngạc vốn có của các bậc quyền quý ở những vùng đất này, Azem với bộ râu bạc phơ hình chiếc thuổng, ngồi vắt chân chữ ngũ trên những chiếc đệm lụa xanh — dẫu chẳng hiểu lấy một từ tiếng Anh nào của Ngài Đại sứ, nhưng y vẫn vô cùng trang nghiêm và chăm chú lắng nghe ngài từ đầu đến cuối, giống như trước đó; trước tiên là Ngài Đại sứ nghiêng người về phía y, đưa tay lên tai vì quả thực ngài hơi nặng tai do tuổi tác; nghiêng người về phía y, tôi xin nhắc lại, rồi sau đó thả lỏng và ngả người ra phía sau đệm đôi chút để chú ý lắng nghe theo một cách khác qua người thông dịch viên. Sau khi người thông dịch truyền đạt xong thông điệp, Azem chẳng làm gì khác ngoài việc vỗ nhẹ hai bàn tay vào nhau; và tựa như một trong những cỗ máy hình nhân được vẽ trên chiếc đồng hồ lớn ở Strasbourg, một tiểu đồng xinh xắn từ một căn phòng nhỏ có rèm che gần đó bước ra. Chủ nhân ra hiệu cho tiểu đồng, lập tức cậu ta mang chiếc bình hổ phách trống không nói trên đến trao vào đôi tay của Ngài Đại sứ. Ngài tỏ vẻ ngạc nhiên; và sau khi soi xét kỹ lưỡng, quay đi xoay lại chiếc bình, rồi phát hiện ra những tàn tích bị vùi lấp bên trong, ngài ra chiều vô cùng thán phục vì đã bị bác bỏ niềm tin sai lầm của mình một cách nhanh chóng và đầy tế nhị như thế; ngài cũng hết lời ca ngợi vẻ đẹp của chiếc bình, đến mức người thông dịch — một viên thư ký cẩn trọng trong công việc vốn đòi hỏi sự chính xác của mình — trông có vẻ vô cùng chật vật mới truyền đạt lại được trọn vẹn lời của Ngài Đại sứ.

Nhưng nếu qua việc này, và xuyên suốt từ đầu chí cuối, mục đích của Ngài Đại sứ là nhằm tác động đến Azem để rồi y, khi thấy ngài quá đỗi thích thú chiếc bình, có thể động lòng mà đem tặng nó; thì tôi xin nói rằng, nếu đây là dụng ý của Ngài Đại sứ, thì nó đã không đạt được kết quả viên mãn. Bởi giờ đây đến lượt Azem bày tỏ rằng bản thân y cũng quý trọng chiếc bình đến nhường nào. Y tuyên bố rằng với mức độ trân trọng ấy, y sẽ nhất quyết không đem đổi nó, dẫu có dùng chính ngôi biệt thự mà y từng nhắc đến để đổi đi chăng nữa, mặc dù y thèm muốn nơi đó biết bao. Bởi vì bên cạnh vẻ đẹp của chiếc bình, những nét chạm khắc quý hiếm trên đó, và việc nó là mảnh hổ phách lớn nhất từng được biết đến ở những vùng đất ấy; bên cạnh tất cả những điều đó, y khẳng định rằng đây chính là chiếc bình — và với một thứ nhiệt tình kỳ lạ hiếm thấy ở một kẻ luôn giữ gìn sự tôn nghiêm của chiếc khăn turban — thực chất chính là chiếc bình từng được dùng trong một bữa tiệc cưới chứa đầy hoa hồng tại cung điện của vị lão vương Shaz Mỏ Vàng ở Shiraz, đã từng cám dỗ vị đại thi gia của họ mang tên Môi-Gió, lại gần để quan sát kỹ hơn. Khi nhà thơ nhẹ nhàng vạch những đóa hoa sang hai bên, và để ý thấy những thể giải phẫu nhỏ bé bị cô đọng trong khối hổ phách, ông đã được truyền cảm hứng để sáng tác nên những vần thơ ấy; và chính vì lý do đó mà kể từ giây phút ấy trở đi, chiếc bình trở thành thứ vô giá.

Ngài Đại sứ lắng nghe sự khoa trương này với thái độ lịch thiệp quen thuộc, thậm chí còn với một vẻ nhã nhặn đặc biệt, nhưng dẫu vậy, tôi có cảm giác trong lòng ngài cũng thoáng buồn đôi chút, và khi ấy ngài lại muốn lái câu chuyện sang hướng khác. Thế nhưng Azem đã nhanh hơn một bước, ra hiệu cho tiểu đồng mang đến cho mình một vật từ chiếc rương viền bạc đặt gần đó trong một góc hốc tường. Đó là một cuốn sách bìa da bê, có kích thước cỡ một cuốn sách cầu nguyện khi đến nhà thờ, nhưng vô cùng lộng lẫy với những chiếc móc cài nạm ngọc, được chép bởi một thư pháp gia nổi tiếng bằng kiểu chữ Ba Tư đẹp đẽ, lại được minh họa lộng lẫy hệt như những tập sách da cừu lớn của Giáo hoàng mà tôi từng thấy. Và cuốn sách này, chắc chắn là có giá trị vô cùng to lớn, đã được chính tay Azem trao tặng một cách đầy cao quý cho Ngài Đại sứ, trong khi tay y đặt lên một trang giấy ghi lại những vần thơ vừa được nhắc đến.

Nhưng chẳng bao lâu sau, khi nước siro và bánh ngọt được dâng lên, cùng lúc những con la của chính Azem đã đứng đợi sẵn tại cổng vườn — để tỏ lòng tôn kính chúng tôi hơn, chúng được trang hoàng những bộ yên cương lộng lẫy hoàn toàn mới — đoàn tùy tùng của chúng tôi rút lui trong sự uy nghi y hệt lúc chúng ta bước vào. Nghĩa là, vị đại úy quân đội đi đầu với một cây gậy quyền uy trong tay, còn đạo quân của ông ta thì xếp thành một hàng làm lối đi để chúng tôi tiến ra yên ngựa. Trong khi đó, họ cúi rạp chào và bày tỏ sự tôn kính tột bậc đối với Ngài Đại sứ — mà thực ra, đó cũng là nghĩa vụ bắt buộc của họ, bởi ngài là một người Anh và là người chủ cao quý của tôi.

Lại nói về một tên Hy Lạp cải đạo, kẻ đã sống lâu năm ở Ba Tư, vốn là một học giả và đôi khi được Ngài Đại sứ trọng dụng bởi y rất uyên thông nhiều thứ tiếng của cả hai lục địa, lại am hiểu tường tận nghệ thuật viết chữ của người Ba Tư và người Ả Rập; tên vô thần đa ngôn ngữ này — thật đáng hổ thẹn cho kẻ dám quay lưng lại với Đấng Cứu Thế — khi y có mặt tại dinh đại sứ vào một ngày nọ, mà tôi chẳng nhớ đó là ngày lễ kỳ quái nào của những con người nơi đây; vì muốn giải khuây và nhân dịp thách đố khi đang hơi ngà ngà say, một thói quen đôi khi vẫn xuất hiện ở ngài trong một khoảnh khắc ngắn ngủi sau bữa tối, Ngài Đại sứ đã ra lệnh cho tên người Hy Lạp nếu có thể thì hãy chuyển dịch những vần thơ kia sang thơ vần tiếng Anh, và phải làm ngay lập tức, hoặc càng sớm càng tốt. Nghe vậy, tên người Hy Lạp liền thưa: “Thưa Ngài, tôi xin thử sức; nhưng xin ngài hãy ban cho tôi chút rượu” — mắt y liếc về phía chiếc bàn nơi vẫn còn lại một số bình niken đựng những loại rượu vang hảo hạng cả của Ba Tư lẫn đảo Síp; “Vâng, rượu đấy thưa Ngài,” y lặp lại. “Nào,” chủ nhân của tôi nghiêm giọng yêu cầu. “Xin ngài hãy nghĩ lại đi,” y vừa nói vừa chào; “Những vần thơ của vị Môi-Gió này toàn là nho, hay nói đúng hơn là thấm đẫm thứ nước ép chín mọng của nó, thế nên không thể nào dịch chúng cho ra hồn nếu thiếu đi một vài ly rượu ngự trị nơi đây; và ngài xem này, thưa Ngài, tôi đang tỉnh táo đây.”

Sau một thoáng ngập ngừng như thể đang đắn đo xem hành động này xuất phát từ sự hỗn láo quen thói kỳ quặc của tên đầy tớ, hay từ một thứ mê tín ngây ngô nào đó dẫu có vẻ ngốc nghếch — bởi tên này thưa gửi vô cùng điềm đạm và khôn ngoan — chủ nhân của tôi cuối cùng đã ra lệnh dâng rượu cho y. Khi đó, tên kẻ phản bội liền tu ừng ực như một hảo hán một hoặc hai ly rượu, mà thực ra là tới năm ly, vì tôi đã đứng đếm kỹ; y vừa uống lai rai, vừa một tay cầm cuốn sách da bê — và thực ra y chỉ có một tay, tay kia đã bị mã tấu chặt đứt từ bao giờ, chẳng biết là trong một trận chiến hào hiệp hay bởi đao phủ, tôi cũng chẳng rõ; mắt y vẫn không ngớt dán vào trang sách, miệng lẩm bẩm ò e và lắc lư cơ thể hệt như những tu sĩ đạo dâng quanh vùng này, và cuối cùng, sau màn chuẩn bị rình rang ấy, y đã cất giọng ngâm — chứ không hẳn là đọc — những câu thơ đã được dịch nghĩa; nguyên văn như sau:—

“Hỡi những đóa hồng tân lang, những đốm nhỏ,

Trong hổ phách trong ngần, xin ngỏ lời thăm?

Lạ lùng thay, căn phòng xương xinh xắn quá;

Lạ hơn nữa, tường niêm phong hóa cửa sổ rằm!

Bí mật của Tử thần trần trụi. — Thôi, ta đang hiện hữu;

Và đây thiên sứ vui tươi ôm vò rượu đến chốn này!”

Trong đó, ở câu thơ cuối cùng, vị Môi-Gió chắc hẳn đã miêu tả cụ thể một trong hai nhân vật trên hình chạm nổi của chiếc huy hiệu nhỏ ở một bên thành bình, thứ tác phẩm khéo léo mà tôi đã kể lại ở phần trên.

“Và chỉ có thế thôi sao?” Ngài Đại sứ điềm tĩnh cất lời, nhưng khó lòng mà vui vẻ được, khi tên người Hy Lạp đã ngâm xong; “Và chỉ có thế thôi sao? Và anh gọi đó là giọt nước ép từ chùm nho ư? Nho đen đấy chứ, ta dám chắc là vậy”; đoạn ngài tự kìm lại, như một người khôn ngoan vẫn thường làm khi nhận ra mình đang lỡ lời trong một phút chân thành không đúng chỗ. Để che đậy điều đó, có lẽ ngài đột ngột đứng dậy lui về phòng riêng; dẫu vẫn cố giữ cho nét mặt bình thản phần nào, nhưng dáng đi và thân hình lại phơi bày rõ một tâm can đang u sầu bấn loạn. Quả thực, vào dịp Lễ Tổng lãnh thiên thần Michael vừa qua, tức sinh nhật ngài, ngài đã bước sang tuổi sáu mươi ba, và đang ngầm mang nỗi sợ hãi — như tôi, kẻ đã ở cạnh ngài lâu năm, vốn thừa hiểu — về một cơn bạo bệnh bất ngờ nào đó mà cả cha lẫn ông nội của ngài trước kia đều đã qua đời khi ở độ tuổi ấy. Nhưng về phần mình, tôi vẫn luôn cho rằng đó là một điểm yếu chí mạng ở một bậc vĩ nhân khi để cho sự châm chọc dung tục của một kẻ làm thơ dạo vô tích sự, lại là một kẻ ngoại đạo, trĩu nặng cõi lòng. Còn tôi, dẫu chỉ là một kẻ tiểu tốt, lại cảm thấy thầm thích thú trước sự đùa cợt suồng sã của vị Môi-Gió này, nhưng cái cảm giác ấy giống như lúc người ta bị chọc cười bởi những điệu nhảy bỡn cợt của một tên hề tại Hội chợ Bartholomew bên bờ sông Thames. Mặc dù vậy, nếu như, Chúa phù hộ, tôi cũng có độ tuổi đáng kính bằng với chủ nhân của mình, lại phải chịu đựng nguy cơ di truyền giống như căn bệnh đột ngột ấy, thì có lẽ trong hoàn cảnh đó, chính tôi cũng sẽ phải chạnh lòng sầu muộn, và hoài nghi không biết thứ nước ép ấy có thực sự là nho đen, như cách ngài gọi, thứ đã chưng cất nên những vần thơ vô vị ấy hay không.

Nhưng giờ đây sẽ không còn bàn luận gì thêm về chuyện này nữa, cũng chẳng còn nhắc gì đến chiếc bình hổ phách — thứ vật phẩm giống như một kẻ tiểu nhân đắc chí chốn quan trường đã được ca tụng quá đà, như vị độc giả tinh tường của câu chuyện này có thể sẽ nhận định.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.