Billy Budd Và Các Tác Phẩm Văn Xuôi Khác

Lượt đọc: 903 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Xviii

❊ ❊ ❊

Bi kịch vừa xảy ra không thể rơi vào một thời điểm nào tồi tệ hơn thế. Sự việc nối tiếp ngay sau những cuộc nổi dậy vừa bị dập tắt, một giai đoạn hậu kỳ vô cùng nhạy cảm đối với kỷ cương hải quân, đòi hỏi ở mỗi vị hạm trưởng Anh quốc hai phẩm chất khó lòng dung hợp—sự thận trọng và tính cương quyết. Hơn thế nữa, bản chất vụ việc mang một tầm quan trọng sống còn.

Trong mớ hỗn độn của các tình huống dẫn đến và bao quanh sự kiện trên chiến hạm Indomitable, dưới lăng kính của bộ luật quân sự dùng để phán xét nó, sự vô tội và tội lỗi—được nhân cách hóa qua Claggart và Budd—thực chất đã đổi chỗ cho nhau.

Dưới góc độ pháp lý, kẻ đóng vai nạn nhân trong thảm kịch lại chính là kẻ từng mưu toan hãm hại một người hoàn toàn vô tội; còn hành động rành rành của người sau, xét theo kỷ luật hải quân, lại cấu thành trọng tội quân sự lớn nhất. Chưa hết. Bản chất đúng sai cốt lõi của vấn đề, dẫu có hiển lộ đến đâu, thì gánh nặng trách nhiệm của một vị hạm trưởng trung kiên lại càng nặng nề bấy nhiêu, bởi ông buộc phải định đoạt vụ việc dựa trên nền tảng pháp lý nguyên thủy ấy.

Thế nên chẳng có gì lạ khi hạm trưởng của tàu Indomitable, dẫu vốn là một người quyết đoán cứng cỏi, vẫn cảm thấy sự cẩn trọng cũng cấp bách chẳng kém gì hành động quyết liệt. Cho đến khi ông có thể đưa ra quyết định cho đường hướng xử lý, tường tận đến từng chi tiết, và không chỉ thế, cho tới tận khoảnh khắc biện pháp cuối cùng sắp sửa được thi hành, ông vẫn cho rằng, xét trên mọi hoàn cảnh, tốt nhất là nên giữ kín vụ việc hết mức có thể. Ở điểm này, có thể ông đã đúng hoặc đã sai. Tuy nhiên, một điều chắc chắn là về sau, trong những buổi trò chuyện kín tại không ít phòng pháo thủ và phòng chỉ huy, ông đã không ít lần bị một số sĩ quan chỉ trích—một thực tế mà những người bạn của ông, và đặc biệt là người anh họ Jack Denton, quy là do lòng đố kỵ nghề nghiệp dành cho "Starry Vere" (Vere Tỏa Sáng). Những lời bàn tán đầy tỵ nạnh ấy ít nhiều cũng có một vài cơ sở tưởng tượng để bấu víu. Việc giữ kín vụ việc, thu hẹp mọi hiểu biết về nó trong chốc lát tại chính nơi xảy ra án mạng—khoang cabin trên đài chỉ huy; ẩn giấu trong những chi tiết ấy là đôi nét tương đồng với đường lối từng được áp dụng trong những thâm cung bí sử vốn xảy ra không chỉ một lần tại kinh đô do Peter kẻ Dã man gây dựng, một vị quân vương vĩ đại chủ yếu nhờ những tội ác của ông.

Hoàn cảnh lúc đó khiến hạm trưởng của tàu Indomitable rất muốn trì hoãn mọi hành động liên quan, ngoài việc giam giữ nghiêm ngặt tên phao thủ trưởng cho đến khi chiến hạm hội quân trở lại với hạm đội, rồi mới trình sự việc lên đô đốc quyết định.

Nhưng một sĩ quan quân đội chân chính, ở một khía cạnh nào đó, cũng giống như một tu sĩ chân chính. Vị tu sĩ giữ gìn lời khấn nguyện tu viện với lòng xả kỷ bao nhiêu, thì viên sĩ quan nọ cũng tuân thủ lời thề trung thành vớiquân kỷ bấy nhiêu.

Linh cảm rằng nếu không có hành động xử lý nhanh chóng, hành động của tên phao thủ trưởng—ngay khi loan truyền khắp các sàn pháo—sẽ có nguy cơ khơi dậy những tàn tro âm ỉ của cuộc nổi dậy Nore trong lòng thủy thủ đoàn, ý thức về tính cấp bách của vụ việc đã lấn át mọi cân nhắc khác trong lòng Đại úy Vere. Nhưng dẫu là một người chấp pháp tận tụy, ông không hề tôn sùng quyền lực chỉ vì bản thân quyền lực đó. Ông lại càng tránh xa việc ôm đồm những hiểm nguy của trách nhiệm đạo đức, ít nhất là những trách nhiệm có thể chính đáng chuyển giao cho một cấp trên chính thức, chia sẻ với những đồng cấp, hay thậm chí là cấp dưới của mình. Nghĩ vậy, ông lấy làm nhẹ nhõm khi việc giao phó vụ việc cho một hội đồng quân pháp chớp nhoáng gồm các sĩ quan dưới quyền không hề trái với thông lệ, đồng thời ông vẫn giữ lại cho mình—với tư cách là người chịu trách nhiệm cuối cùng—quyền giám sát hoặc chính thức lẫn không chính thức nhúng tay vào khi cần thiết. Theo đó, một phiên tòa dã chiến liền được triệu tập gấp, tự tay ông lựa chọn các thành viên tham gia—giao nhiệm vụ cho trung úy thứ nhất, đại úy thủy quân lục chiến và hoa tiêu trưởng.

Khi đưa một sĩ quan thủy quân lục chiến vào hội đồng cùng với viên trung úy hải quân trong một vụ việc liên quan đến thủy thủ, vị hạm trưởng có lẽ đã đi chệch khỏi thông lệ chung. Ông thúc đẩy điều đó bởi ông nhìn nhận viên sĩ quan lục chiến ấy là một người sáng suốt, chu đáo và không hẳn là không có khả năng giải quyết một tình huống hóc búa chưa từng có tiền lệ trong kinh nghiệm trước đây của ông ta. Dẫu vậy, ngay cả đối với ông ta, vị hạm trưởng vẫn hoài nghi ngầm, bởi suy cho cùng, đó là một người đàn ông vô cùng tốt bụng, thích thưởng thức bữa tối, ngủ ngon giấc và có xu hướng thừa cân. Kiểu người mà dẫu vẫn giữ trọn khí phách trong chiến đấu, nhưng lại có thể tỏ ra không đáng tin cậy trong một tình thế tiến thối lưỡng nan về đạo đức có dính líu đến bi kịch. Còn về phần trung úy thứ nhất và hoa tiêu trưởng, Đại úy Vere thừa biết rằng dẫu họ là những người chất phác, từng thể hiện lòng dũng cảm được ghi nhận trong các tình huống, trí tuệ của họ phần lớn chỉ quanh quẩn trong phạm vi điều khiển tàu bè và nhu cầu chiến đấu của nghề nghiệp. Phiên tòa được tiến hành ngay tại căn phòng nơi vụ việc bất hạnh đã xảy ra. Căn phòng này, vốn là tư phòng của hạm trưởng, bao trùm toàn bộ không gian dưới sàn lâu đài lái. Phía sau và hai bên là hai phòng ngủ nhỏ—một phòng tạm biến thành nhà giam, phòng kia làm nhà xác—cùng một ngăn vách nhỏ hơn tạo ra một khoảng trống ở giữa, mở rộng về phía trước thành một hình chữ nhật khang thân có chiều dài tương ứng với bề ngang con tàu. Một ô cửa trời có kích thước vừa phải nằm ở phía trên, và tại mỗi đầu của không gian hình chữ nhật ấy là hai ô cửa sổ có chấn song dễ dàng chuyển đổi trở lại thành các lỗ châu mai cho những khẩu đại bác ngắn.

Mọi thứ nhanh chóng sẵn sàng, Billy Budd được đưa ra xét xử. Đại úy Vere dĩ nhiên xuất hiện với tư cách là nhân chứng duy nhất trong vụ án, và vì thế tạm thời gạt bỏ cấp bậc của mình, dù vẫn duy trì nó một cách kỳ lạ ở một chi tiết bề ngoài có vẻ tầm thường: ông làm chứng từ mạn đón gió của con tàu, và vì mục đích đó, ông đã yêu cầu hội đồng ngồi ở mạn khuất gió. Bằng giọng điệu cô đọng, ông thuật lại toàn bộ diễn biến dẫn đến thảm kịch, không bỏ sót bất kỳ lời buộc tội nào của Claggart, đồng thời khai báo về cách mà bị cáo đã tiếp nhận những lời ấy. Trước lời làm chứng này, ba vị sĩ quan thoáng nhìn Billy Budd đầy kinh ngạc; cậu ta vốn là kẻ cuối cùng mà họ có thể ngờ tới, dù là âm mưu nổi loạn do Claggart cáo buộc hay là hành động tày trời mà chính cậu đã gây ra. Viên trung úy thứ nhất đảm nhận vai trò chủ tọa phiên tòa, quay sang phía bị cáo và nói: ‘Đại úy Vere đã lên tiếng. Sự thật có đúng như lời Đại úy Vere nói hay không?’ Đáp lại là những âm thanh không bị nghẹn ngào trong cổ họng như người ta có thể dự đoán. Đó là những lời sau:

‘Đại úy Vere nói sự thật. Mọi chuyện đúng y như lời Đại úy Vere nói, nhưng không phải như những gì quan quản kho đã nói. Tôi đã ăn bánh mì của Nhà vua, và tôi trung thành với Nhà vua.’

‘Ta tin cậu, chàng trai ạ,’ nhân chứng nói, giọng phảng phất một nỗi xúc động bị kìm nén mà không bộc lộ qua cách nào khác.

‘Xin Chúa phù hộ ngài vì điều đó, thưa ngài!’ Billy nói, giọng lắp bắp và suýt nữa thì nghẹn ngào. Nhưng cậu nhanh chóng lấy lại bình tĩnh trước một câu hỏi tiếp theo, và với cùng một nỗi khó khăn khi phát âm, cậu đáp: ‘Không, giữa chúng tôi không có mối thù hằn nào cả. Tôi chưa bao giờ mang lòng oán hận quan quản kho. Tôi rất tiếc vì ông ấy đã chết. Tôi không cố ý giết ông ấy. Giá mà tôi có thể dùng lời nói để thanh minh, thì tôi đã chẳng đánh ông ấy. Nhưng ông ấy đã vu khống tôi một cách đê tiện ngay trước mặt hạm trưởng của tôi, và tôi buộc phải nói điều gì đó, và tôi chỉ có thể nói điều đó bằng một cú đấm. Xin Chúa giúp con!’

Qua thái độ bộc trực, đường hoàng của một con người thẳng thắn, hội đồng nhận thấy được minh chứng cho tất cả những gì ngụ ý trong những lời nói vừa làm họ bối rối ít phút trước, vốn thốt ra từ chính nhân chứng của thảm kịch và nối tiếp ngay sau lời phủ nhận đầy cảm xúc của Billy về ý đồ nổi loạn—chính là câu nói của Đại úy Vere: ‘Ta tin cậu, chàng trai ạ.’

Tiếp theo, cậu bị hỏi xem có biết hoặc nghi ngờ điều gì mang điềm báo rắc rối (ý chỉ âm mưu nổi loạn, dẫu thuật ngữ tường minh này bị tránh nhắc đến) đang manh nha ở bất kỳ bộ phận nào của thủy thủ đoàn hay không.

Câu trả lời bị trì hoãn. Hội đồng mặc nhiên quy điều này cho sự vấp váp trong giọng nói từng làm chậm trễ hoặc cản trở những câu trả lời trước đó. Nhưng bản chất sự việc lần này lại hoàn toàn khác; câu hỏi ngay lập tức gợi lại trong tâm trí Billy cuộc gặp gỡ với tên lính gác mạn ở khu vực xích đạo phía trước. Thế nhưng, sự chán ghét bẩm sinh đối với việc đóng vai kẻ chỉ điểm tố giác chính các bạn đồng ngũ của mình—cùng cái ý thức sai lầm về lòng tự trọng chưa được tôi luyện từng ngáng trở cậu báo cáo sự việc vào thời điểm ấy (dẫu là một thủy thủ chiến hạm trung kiên, việc đó là bổn phận bắt buộc đối với cậu, và việc không làm như vậy, nếu bị buộc tội và chứng minh, sẽ đẩy cậu vào mức hình phạt nặng nề nhất). Điều này, kết hợp với cảm giác mù mờ lúc bấy giờ rằng chẳng có âm mưu nào thực sự đang được nhào nặn cả, đã chiến thắng trong tâm trí cậu. Khi câu trả lời được thốt lên, đó là một lời phủ nhận.

‘Thêm một câu hỏi nữa,’ vị sĩ quan thủy quân lục chiến lần đầu tiên lên tiếng, với vẻ nghiêm túc đầy ưu tư. ‘Cậu bảo rằng những điều quan quản kho nói chống lại cậu là lời dối trá. Vậy tại sao ông ta lại phải vu khống cậu như thế, vu khống một cách đầy ác ý như thế, trong khi cậu khẳng định giữa hai người không có mối thù hằn nào?’

Trước câu hỏi vô tình chạm đến một tầng mức tâm linh hoàn toàn mịt mờ trong suy nghĩ của Billy, cậu tỏ ra lúng túng, bộc lộ sự bối rối đến mức mà một số người quan sát, theo như ta có thể tưởng tượng được, sẽ diễn giải nó thành bằng chứng bất đắc dĩ về tội lỗi đang che giấu. Dẫu vậy, cậu vẫn cố gắng tìm cách trả lời, nhưng rồi đột nhiên từ bỏ nỗ lực vô ích ấy, đồng thời quay sang nhìn Đại úy Vere bằng ánh mắt cầu khẩn, như thể xem ông là người giúp đỡ và là người bạn lớn nhất của mình. Đại úy Vere, nãy giờ vẫn ngồi yên, liền đứng bật dậy, quay sang hướng người chất vấn. ‘Câu hỏi anh đặt ra cho cậu ta là hoàn toàn tự nhiên. Nhưng làm sao cậu ta có thể trả lời cho đúng, hay bất kỳ ai khác có thể? Trừ phi đó chính là kẻ đang nằm trong kia,’ ông ra hiệu về phía ngăn vách nơi thi thể đang nằm. ‘Nhưng kẻ đang nằm gục ngã kia sẽ chẳng thể chồm dậy theo tiếng gọi của chúng ta. Thực ra, theo tôi thấy, điểm anh vừa nêu hầu như không mang tính quyết định. Hoàn toàn gạt bỏ mọi động cơ có thể có của quan quản kho, và bất kể sự khiêu khích từ cú đấm, một tòa án quân sự trong trường hợp này bắt buộc phải tập trung sự chú ý vào hậu quả của cú đấm ấy, và hậu quả đó không gì khác hơn là hành động của kẻ ra đòn!’

Lời tuyên bố này, với ý nghĩa toàn diện mà Billy khó lòng có thể lĩnh hội hết, vẫn khiến cậu quay sang nhìn người nói bằng ánh mắt đong đầy nỗi khắc khoải và dò hỏi—một ánh mắt mang sự biểu cảm câm lặng chẳng khác nào loài chó giống quý tộc nhìn chủ của mình, tìm kiếm trên khuôn mặt ấy chút sáng tỏ cho một cử chỉ trước đó vốn mơ hồ đối với trí khôn loài vật. Lời tuyên bố ấy cũng tạo ra tác động rõ rệt lên ba vị sĩ quan, đặc biệt nhất là viên sĩ quan lục chiến. Ẩn chứa trong đó dường như là một ý nghĩa bất ngờ, bao hàm một phán quyết định kiến từ phía người nói. Nó góp phần làm gia tăng sự xáo trộn tinh thần vốn đã hiển hiện rõ nét từ trước.

Viên sĩ quan lục chiến lại một lần nữa lên tiếng, bằng giọng điệu mang sắc thái hoài nghi đầy gợi mở, hướng về cả các đồng nghiệp lẫn Đại úy Vere: ‘Không có ai ở đây—ý tôi là không có ai trong thủy thủ đoàn, có thể làm sáng tỏ thêm, nếu có thể, về những điều vẫn còn là bí ẩn trong vụ việc này.’

‘Anh suy nghĩ thấu đáo đấy,’ Đại úy Vere nói; ‘tôi hiểu ý anh. À đúng, có một sự điều bí ẩn; nhưng dùng theo ngôn từ Kinh thánh, đó là “mầu nhiệm của sự gian ác,” một vấn đề để cho các nhà thần học chuyên bàn về tâm lý mổ xẻ. Thế nhưng một tòa án quân sự thì can dính gì đến nó? Chưa kể là đối với chúng ta, mọi cuộc điều tra khả dĩ về nó đã bị cắt đứt bởi sự câm lặng vĩnh viễn của—con người—ở trong kia,’ ông lại chỉ tay về phía phòng giam chứa thi thể. ‘Hành động của bị cáo. Chúng ta chỉ phải đối phó với điều đó mà thôi.’

Trước lời này, đặc biệt là khúc kết được nhắc lại, viên sĩ quan lục chiến, vì không biết phải đáp lời thế nên đành buồn rầu lặng thinh không nói gì nữa. Trung úy thứ nhất, người lúc ban đầu đã nghiễm nhiên đảm nhận vai trò chủ tọa trong phiên tòa, nay nhận được cái liếc mắt chỉ đạo mang tính quyết định từ Đại úy Vere—một cái liếc mắt còn hiệu quả hơn ngàn lời nói—liền tiếp quản lại vị trí chủ tọa ấy. Quay sang phía bị cáo: ‘Budd,’ ông nói, với giọng điệu không lấy gì làm bình thản cho lắm, ‘Budd, nếu cậu còn điều gì muốn nói để biện hộ cho bản thân, thì hãy nói ngay bây giờ đi.’

Nghe vậy, người thủy thủ trẻ lại liếc nhanh về phía Đại úy Vere; rồi như thể nhận được một gợi ý từ dáng vẻ ấy—một gợi ý củng cố trực giác của chính cậu rằng lúc này im lặng là vàng—cậu đáp lại viên trung úy: ‘Tôi đã nói hết rồi, thưa ngài.’

Viên lính thủy đánh bộ—chính là người từng đứng gác ngoài cửa cabin vào lúc tên phao thủ trưởng, theo sau là quan quản kho, bước vào—anh ta, người vẫn đứng bên cạnh người thủy thủ trong suốt các thủ tục tố tụng, nay nhận lệnh đưa cậu trở lại khoang phía sau vốn ban đầu được dành cho bị cáo và người canh giữ cậu. Khi bóng hai người khuất dạng, ba vị sĩ quan, như được giải thoát phần nào khỏi sự gò bó nội tâm gắn liền với sự hiện diện của Billy, đồng thời cựa mình trên ghế. Họ trao nhau những cái nhìn đầy bối rối, lưỡng lự, dẫu cảm nhận rõ ràng rằng họ buộc phải đưa ra quyết định mà không được chần chừ lâu, bởi Đại úy Vere lúc ấy đang ngồi quay lưng về phía họ một cách vô thức, dường như chìm trong một phút thẫn thờ, phóng tầm mắt qua ô cửa sổ có chấn song hướng ra mạn đón gió nhìn khoảng không đơn điệu của biển khơi lúc chạng vạng. Nhưng sự im lặng của hội đồng vẫn tiếp tục kéo dài, chỉ chốc lát lại bị phá vỡ bởi những lời thì thầm bàn bạc ngắn ngủi với giọng điệu trầm ngầm, điều đó dường như trấn an và khích lệ ông. Quay người lại, ông bước qua bước lại dọc theo khoang tàu; trong nhịp quay trở lại hướng đón gió, leo lên sàn tàu nghiêng theo trớn sóng mạn khuất gió; hành động ấy vô tình tượng trưng cho một tâm trí kiên quyết vượt qua mọi khó khăn dẫu cho nó chống lại những bản năng nguyên thủy mạnh mẽ chẳng khác nào gió và biển. Chẳng mấy chốc, ông dừng bước trước mặt ba người. Sau khi đảo mắt quan sát nét mặt họ, ông đứng đó không phải theo kiểu thu gom suy nghĩ để diễn đạt, mà giống như một kẻ đang đắn đo xem làm thế nào để truyền tải chúng một cách tốt nhất đến những con người thiện chí nhưng chưa thực sự chín muồi về trí tuệ, những người mà ông cần phải chứng minh một số nguyên tắc vốn đã hiển nhiên như chân lý đối với chính ông. Sự thiếu kiên nhẫn tương tự đối với việc trò chuyện có lẽ là một lý do khiến một số tâm hồn chùn bước trước mọi đám đông cử tri; xếp vào loại này là hầu hết các cơ quan lập pháp trong một chế độ dân chủ.

Khi ông thực sự cất lời, cả nội dung lẫn cung cách diễn đạt đều thể hiện dấu ấn của những nghiên cứu độc lập đang nhào nặn và tôi luyện quá trình huấn luyện thực tiễn của một sự nghiệp xông pha sóng gió. Điều này, bên cạnh cách dùng từ thỉnh thoảng xuất hiện của ông, đã gợi nhắc đến nguyên cớ dẫn đến lời cáo buộc về thói ra vẻ bác học mà một số sĩ quan hải quan thuần túy thực tiễn thường gán cho ông—những vị hạm trưởng dẫu vậy vẫn sẵn sàng thẳng thắn thừa nhận rằng Hải quân Hoàng gia không có vị sĩ quan nào xuất sắc hơn Đại úy Vere.

Những gì ông nói đại ý như sau: ‘Cho đến lúc này, tôi mới chỉ đóng vai trò nhân chứng, chẳng hơn là bao; và hẳn tôi sẽ chẳng đời nào nghĩ đến việc đổi sang một giọng điệu khác, đó là vai trò cộng sự của các anh vào lúc này, nếu tôi không nhận thấy ở các anh—hơn nữa lại vào thời điểm khủng hoảng—một sự do dự đầy ưu tư, mà tôi chắc chắn xuất phát từ sự xung đột giữa quân kỷ và niềm trắc ẩn mang tính đạo đức. Về phần lòng trắc ẩn, làm sao tôi có thể không đồng cảm cho được. Nhưng, ghi nhớ nghĩa vụ tối thượng, tôi phải đấu tranh chống lại những mối bận tâm có thể làm nhụt chí quyết định. Không phải, thưa các quý ông, là tôi che giấu với chính mình rằng đây là một trường hợp ngoại lệ. Xét về mặt suy đoán lý thuyết, nó hoàn toàn có thể được chuyển giao cho một hội đồng tranh luận luân lý. Nhưng đối với chúng ta ở đây, hành động không phải với tư cách những nhà lý luận hay đạo đức học, đây là một vụ việc mang tính thực tiễn và phải được xử lý thực tiễn theo luật quân sự.

‘Nhưng còn sự phân vân của các anh! Phải chăng chúng đang dao động trong chạng vạng? Hãy thách thức chúng. Hãy buộc chúng tiến lên và tự bộc lộ. Nào, hãy thử nghĩ xem: Phải chăng chúng đang gieo rắc điều này: Nếu bất chấp những tình huống giảm nhẹ, chúng ta buộc phải xem cái chết của quan quản kho là hành động của bị cáo, thì hành động ấy cấu thành một trọng tội với hình phạt là cái chết. Nhưng xét theo công lý tự nhiên, chẳng lẽ không còn gì ngoài hành vi rành rành của bị cáo cần phải được cân nhắc? Liệu chúng ta có thể tuyên án tử hình chóng vánh và đầy hổ thẹn đối với một sinh linh trước mặt Chúa là vô tội, và chính chúng ta cũng cảm nhận được điều đó?—Có phải ý các anh là thế? Các anh đang buồn bã gật đầu đồng ý. Vâng, tôi cũng cảm nhận điều đó, toàn bộ sức nặng của nó. Đó là Tự nhiên. Nhưng những chiếc cúc áo chúng ta đang mặc có minh chứng rằng sự trung thành của chúng ta thuộc về Tự nhiên không? Không, thuộc về Nhà vua. Dẫu đại dương, vốn là Tự nhiên nguyên thủy bất khả xâm phạm, dẫu đó là môi trường nơi chúng ta di chuyển và sinh tồn với tư cách là những thủy thủ, thì với tư cách là sĩ quan của Nhà vua, liệu bổn phận của chúng ta có nằm trong một phạm vi tự nhiên tương ứng hay không? Điều đó sai lầm đến mức khi nhận sắc phong, chúng ta ở những khía cạnh quan trọng nhất đã không còn là những cá thể tự do tự nhiên nữa. Khi chiến tranh bùng nổ, liệu chúng ta có phải là những chiến binh được thụ phong từng được tham khảo ý kiến trước đó không? Chúng ta chiến đấu theo mệnh lệnh. Nếu phán đoán của chúng ta đồng tình với cuộc chiến, đó chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Trong các chi tiết khác cũng vậy. Vậy lúc này đây, liệu kẻ kết án có phải chính bản thân chúng ta hay đó là luật quân sự đang vận hành thông qua chúng ta? Đối với bộ luật ấy và sự nghiêm khắc của nó, chúng ta không phải chịu trách nhiệm. Trách nhiệm đã thề nguyện của chúng ta nằm ở chỗ này: Dẫu luật pháp ấy có vận hành tàn nhẫn đến đâu, chúng ta vẫn kiên quyết tuân thủ và thi hành nó.

‘Nhưng tính ngoại lệ của vấn đề đang làm rung động cõi lòng các anh. Lòng tôi cũng vậy thôi. Nhưng chớ để những trái tim ấm áp phản bội những cái đầu cần phải giữ lạnh. Trên bờ, trong một vụ án hình sự, liệu một vị thẩm phán liêm chính có cho phép bản thân bị chặn đường ngoài phòng xử án bởi một người phụ nữ họ hàng mềm yếu nào đó của bị cáo đang cố làm lay động ông ta bằng những lời khẩn cầu đẫm nước mắt? Vâng, trái tim ở đây cũng giống như người phụ nữ đáng thương ấy. Trái tim chính là phần nữ tính trong con người, và dù phũ phàng đến đâu, nó cũng phải bị gạt ra ngoài lề trong hoàn cảnh này.’

Ông dừng lại, chăm chú quan sát họ trong giây lát rồi tiếp tục.

‘Nhưng có điều gì đó trong diện mạo của các anh như muốn giục giã rằng thứ lay động trong các anh không chỉ có trái tim ấy, mà còn cả lương tâm, lương tâm cá nhân nữa. Thế nhưng hãy nói cho tôi biết, liệu ở vị trí chúng ta đang mang, lương tâm cá nhân có nên nhường chỗ cho thứ lương tâm đế quốc đã được định hình trong bộ luật mà chỉ dựa vào đó chúng ta mới chính thức tiến hành hành động hay không?’

Đến đây, ba người đàn ông cựa mình trên ghế, không phải bị thuyết phục mà là bị dao động bởi tiến trình của một lập luận càng làm rối bời thêm cuộc giằng co tự phát bên trong. Nhận ra điều đó, người diễn thuyết dừng lại một chút; đoạn đột ngột đổi giọng, ông tiếp tục.

‘Để chúng ta thêm vững vàng, hãy quay lại với các sự kiện. Trong thời chiến trên biển, một thủy thủ chiến hạm đánh bề trên của mình, và cú đánh tước đoạt mạng sống. Gạt bỏ hậu quả của nó sang một bên, tự bản thân cú đánh theo Điều luật Chiến tranh đã là một trọng tội. Hơn nữa…

‘Vâng, thưa ngài,’ viên sĩ quan thủy quân lục chiến xúc động ngắt lời, ‘xét theo một nghĩa nào đó thì đúng là vậy. Nhưng chắc chắn Budd không hề có mưu đồ nổi loạn cũng như sát nhân.’

‘Chắc chắn là không rồi, chàng trai của tôi ạ. Và trước một tòa án ít độc đoán hơn và khoan dung hơn một tòa án quân sự, lời biện hộ ấy sẽ làm giảm nhẹ tội danh đi rất nhiều. Tại Phiên tòa Cuối cùng, nó sẽ tuyên trắng án. Nhưng ở đây thì sao? Chúng ta tiến hành theo Đạo luật Chống nổi dậy. Về đặc điểm, không đứa trẻ nào có thể giống cha nó hơn việc Đạo luật ấy mang tinh thần y hệt như cội nguồn sinh ra nó—Chiến tranh. Trong lực lượng của Nhà vua—thực ra là trên chiến hạm này—có những người Anh bị ép phải chiến đấu vì Nhà vua trái với ý muốn của họ. Trái với lương tâm của họ, xét theo những gì chúng ta biết. Dẫu với tư cách là đồng loại, một số người trong chúng ta có thể thấu hiểu hoàn cảnh của họ, nhưng với tư cách là sĩ quan Hải quân, chúng ta bận tâm điều đó làm gì? Kẻ thù lại càng chẳng bận tâm hơn. Những kẻ bị ép tòng quân của chúng ta sẽ bị hắn sẵn sàng chém sạch trong cùng một nhát liêm với những tình nguyệnナーcủa chúng ta. Đối với những tân binh hải quân của kẻ thù, một số người thậm chí có thể chia sẻ nỗi căm phết của chúng ta đối với Cơ quan Chấp chính Pháp quốc sát hại vua, thì tình hình ở phía chúng ta cũng thế thôi. Chiến tranh chỉ nhìn bề nổi, nhìn vẻ bề ngoài. Và Đạo luật Chống nổi dậy, đứa con của Chiến tranh, cũng mang tính cách y hệt người cha. Ý định hay không có ý định của Budd chẳng có nghĩa lý gì trong mục đích này cả.’

‘Nhưng trong lúc, bị thúc ép bởi những nỗi âu lo trong lòng các anh mà tôi buộc phải tôn trọng, tôi chỉ đang lặp lại chính mình—trong lúc chúng ta cứ kéo dài một cách kỳ lạ các thủ tục vốn dĩ phải được xử lý chớp nhoáng, kẻ thù có thể xuất hiện và một trận chiến sẽ nổ ra. Chúng ta phải hành động; và chúng ta buộc phải làm một trong hai điều—kết án hoặc thả đi.’

‘Chúng ta không thể kết án nhưng giảm nhẹ hình phạt hay sao?’ viên trung úy trẻ tuổi lên tiếng, giọng run rẩy lần đầu tiên.

‘Thưa trung úy, nếu điều đó hoàn toàn hợp pháp đối với chúng ta trong hoàn cảnh này, hãy cân nhắc hậu quả của sự khoan hồng ấy. Quần chúng’ (ý chỉ thủy thủ đoàn) ‘có óc phán đoán tự nhiên; phần lớn họ quen thuộc với thông lệ và truyền thống hải quân của chúng ta; và họ sẽ đón nhận nó thế nào? Ngay cả khi các anh có thể giải thích cho họ—điều mà vị trí chính thức của chúng ta cấm đoán—thì họ, vốn đã quen chịu sự nhào nặn của kỷ luật độc đoán, lại không có loại phản ứng thông minh đủ để hiểu và phân biệt. Không, đối với quần chúng, hành động của tên phao thủ trưởng, dù được diễn đạt bằng ngôn từ nào đi nữa, vẫn sẽ là một vụ mưu sát rõ mươi mươi được thực hiện trong một hành vi nổi loạn rành rành. Hình phạt nào đáng phải chịu cho việc đó, họ thừa biết. Nhưng nó lại không xảy ra. Tại sao? họ sẽ suy ngẫm. Các anh biết bản tính của thủy thủ rồi đấy. Liệu họ có quay lại nhắc về cuộc bạo động gần đây ở Nore không? À, họ thừa biết nỗi sợ hãi có cơ sở—sự hoảng loạn mà nó gieo rắc khắp nước Anh. Bản án khoan dung của các anh sẽ bị họ coi là hèn nhát. Họ sẽ nghĩ rằng chúng ta chùn bước, rằng chúng ta sợ họ—sợ phải thực thi một sự nghiêm khắc hợp pháp vốn đang được đòi hỏi một cách đặc biệt vào thời điểm này kẻo nó lại khơi mào những rắc rối mới. Thật nhục nhã cho chúng ta biết bao nếu họ phỏng đoán như vậy, và thật chết chóc đối với kỷ luật làm sao. Các anh thấy đấy, được thúc đẩy bởi bổn phận và luật pháp, tôi vẫn kiên định tiến bước. Nhưng tôi xin các anh, những người bạn của tôi, xin đừng hiểu lầm tôi. Tôi cũng cảm thấy như các anh đối với cậu bé bất hạnh này. Nhưng nếu cậu ấy thấu hiểu lòng dạ chúng ta, tôi tin chắc cậu ấy là kiểu người rộng lượng đến mức sẽ cảm thông cho cả chính chúng ta, những kẻ đang phải gánh chịu một sức ép nặng nề nhường này trong sự cần thiết của quân ngũ.’

Nói đoạn, bước qua mạn tàu, ông trở lại vị trí cũ bên ô cửa sổ có chấn song, ngầm để mặc cho ba người tự đưa ra quyết định. Ở phía đối diện của căn phòng, hội đồng đầy ưu tư ngồi lặng im. Là những thần dân trung can, chất phác và thực tiễn, dẫu thâm tâm họ không đồng tình với một số điểm mà Đại úy Vere vừa đặt ra trước mặt họ, họ lại thiếu đi năng lực, hay nói đúng hơn là hầu như chẳng có ý định phản bác một con người mà họ cảm nhận rõ là rất nghiêm túc, một người không chỉ vượt trội họ về tư duy mà còn cả về cấp bậc hải quân. Nhưng không loại trừ khả năng ngay cả những lời lẽ của ông vốn có sức ảnh hưởng đối với họ lại đi vào lòng họ ít hơn so với lời kêu gọi khép lại hướng vào bản năng của những sĩ quan hải quân. Ông đã tiên liệu trước những hậu quả thực tiễn đối với kỷ cương (xét trên tinh thần chưa vững vàng của hạm đội lúc bấy giờ) nếu hành động bạo lực tước đoạt mạng sống trên biển của một thủy thủ nhằm vào cấp trên lại được dung túng cho qua như một tội danh nào khác ngoài trọng tội, và là một tội danh đòi hỏi phải thi hành hình phạt ngay lập tức.

Rất có thể họ đã rơi vào một tâm trạng ít nhiều tương tự như tâm trạng đầy dằn vặt từng khiến vị hạm trưởng tàu hộ tống Somers của Hoa Kỳ vào năm 1842 quyết định, dựa theo cái gọi là Điều luật Chiến tranh, những Điều luật phỏng theo Đạo luật Chống nổi dậy của Anh, quyết định xử tử trên biển một hạ sĩ quan và hai binh sĩ cấp dưới vì tội mưu phản chiếm đoạt tàu hộ tống. Quyết định ấy đã được thi hành dẫu đang trong thời bình và chỉ cách nhà chưa đầy vài ngày hải trình. Một hành động đã được minh oan bởi một hội đồng điều tra hải quân được triệu tập trên bờ sau đó. Lịch sử, và được dẫn chứng ở đây không kèm theo bình luận nào. Quả thực, hoàn cảnh trên tàu Somers có phần khác biệt so với trên tàu Indomitable. Nhưng mức độ cấp bách được cảm nhận, dù có chính đáng hay không, thì cũng tựa như nhau.

Một nhà văn ít ai biết đến từng viết rằng: ‘Bốn mươi năm sau một trận chiến, một kẻ ngoại đạo rất dễ dàng suy diễn về việc lẽ ra nó phải được chiến đấu ra sao. Nhưng trực tiếp đối mặt và giữa làn đạn để trực tiếp chỉ huy trận chiến trong khi chìm ngập giữa làn khói mịt mù của nó lại là một chuyện hoàn toàn khác. Tương tự như vậy đối với các tình huống khẩn cấp khác liên quan đến cả cân nhắc thực tiễn lẫn đạo đức, và khi việc hành động chớp nhoáng là điều bắt buộc. Sương mù càng dày đặc càng đẩy con tàu hơi nước vào hiểm nguy khôn lường, và tốc độ vẫn được đẩy lên dù có nguy cơ đâm phải ai đó. Những kẻ đang ngồi đánh bài ấm cúng trong phòng cabin nào đâu hiểu thấu những trách nhiệm của người đàn ông thức trắng trên đài chỉ huy.’

Tóm lại, Billy Budd đã chính thức bị kết án và chịu hình phạt treo cổ ở xà ngang vào phiên canh sớm sáng hôm sau, khi màn đêm đang buông xuống. Bằng không, như thông lệ trong các trường hợp tương tự, bản án lẽ ra đã được thi hành ngay lập tức. Trong thời chiến ngoài chiến trường hay trên hạm đội, một hình phạt tử hình do tòa án dã chiến tuyên bố—trên chiến trường đôi khi chỉ được quyết định bằng cái gót đầu của vị tướng—sẽ được thực hiện không chậm trễ ngay sau phán quyết mà không có quyền kháng cáo.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.