Nhân dân Trung Quốc hiện nay, không phân nam nữ, đều thiếu kiến thức thông thường như nhau. Không chỉ đại đa số những người không được học hành mới thế, mà ngay cả những vị tự xưng là tầng lớp trí thức từng thụ giáo nền giáo dục bậc cao trong nước hay nước ngoài cũng phần lớn như vậy. Họ có thể có chuyên môn nghiên cứu lệch về một phía, nhưng lại không có tri thức phổ thông dung hội toàn thể, cho nên những lời họ phát biểu nghe có phần khó hiểu, rốt cuộc lại thành ra rượu cũ "đặc biệt" đựng trong bình mới. Cứ nhìn thế này thì nhân dân Trung Quốc cũng đang rất cần kiến thức thông thường, không chỉ giới hạn ở phụ nữ, chẳng qua hiện nay vì đang viết bài trên chuyên mục "Vận động phụ nữ", nên mới bàn luận từ phía phụ nữ trước mà thôi.
Phong trào phụ nữ ở Trung Quốc tính ra đã nảy mầm, nhưng giữa những con người mông lung hồ đồ, thiếu kiến thức thông thường thế này, tôi cảm thấy phong trào này không dễ gì nở hoa, huống chi là kết trái; ít nhất là trước khi tầng lớp trí thức nam nữ cốt cán nuôi dưỡng được kiến thức thông thường, thì phong trào này vẫn rất ít hy vọng thành công. Vận động phụ nữ đã phát sinh thế nào? Ai cũng biết, vì phụ nữ có sự tự giác kép "làm người hoặc làm phụ nữ", thế nên mới có phong trào giải phóng này. Còn ở Trung Quốc thì sao? Ai nấy đều đang làm người, nhưng hầu như đều không biết mình là người, hoặc tự cho mình là người "linh thiêng vạn vật", lại quên mất bản thân vẫn là một sinh vật. Trong một xã hội như thế, tuyệt đối không thể phát sinh phong trào tự giải phóng chân chính được: Tôi tin rằng cá nhân nhất định phải có sự thấu hiểu nhất định đối với bản thân, mới có thể lập chí theo đuổi cuộc sống con người chân chính. Danh ngôn của nhà triết học Hy Lạp Thales: "Hãy biết chính mình" (Gnothi seauton), có thể coi là bài học tốt nhất. Kiến thức thông thường mà tôi chủ trương, chính là công cụ khiến con người "biết chính mình".
Bình thường khi nhắc đến kiến thức thông thường, người ta thường cho rằng đó là những thứ do các nhà giáo dục theo chủ nghĩa thực dụng đề xướng, như viết khế ước hoặc xem tiền ngoại giả, còn nếu liên quan đến phụ nữ thì chắc chắn là làm bánh ngọt và thêu túi đựng kính. Ý của tôi lại hoàn toàn khác biệt. Phụ nữ học làm bánh ngọt vốn dĩ cũng tốt, (thực ra nam giới cũng hoàn toàn có thể học làm,) nhưng chỉ biết làm bánh ngọt và những việc tương tự thì không thể coi là đã làm tròn bổn phận làm người được, bởi vì để làm một con người đứng đắn, còn có rất nhiều chuyện nên biết. Nếu không như vậy, thì chỉ có thể vô ý thức sống theo bản năng và thói quen, tuyệt đối không có yêu cầu đối với một cuộc sống phong phú. Kiến thức thông thường về nhân sinh chân chính, theo ý kiến của tôi, có mấy loại cần thiết này, chia thành năm nhóm, được liệt kê dưới đây và có kèm theo giải thích.
A. Khoa học cụ thể
O. Nhóm thứ nhất: Về cá nhân
Giáp (Lý luận) - Ất (Thực tế)
Một: Sinh lý thân thể - Đại ý y học (Đặc biệt chú ý kiến thức về tính)
Hai: Tâm lý học - Giáo dục
O. Nhóm thứ hai: Về loài người và sinh vật
Giáp - Ất
Một: Sinh học (Thuyết tiến hóa, thuyết di truyền) - Ưu sinh học
Hai: Xã hội học - Khoa học xã hội
Ba: Lịch sử - Lịch sử phát triển văn hóa
O. Nhóm thứ ba: Về hiện tượng tự nhiên
Giáp - Ất
Một: Thiên văn - Đại yếu thực nghiệp
Hai: Địa chất
Ba: Vật lý
Bốn: Hóa học
B. Khoa học trừu tượng
O. Nhóm thứ tư: Về cơ sở khoa học
Một: Toán học
Hai: Triết học
C. Nghệ thuật sáng tạo
O. Nhóm thứ năm
Giáp - Ất
Một: Mỹ học đại cương - Văn nghệ
Hai: Lịch sử nghệ thuật - Mỹ thuật
Ba: Âm nhạc
Trông qua thì liệt kê ra một bảng dài dằng dặc, thoạt nhìn cứ như muốn nhồi nhét kiến thức bách khoa vào đầu một cách khiên cưỡng, giống như chủ trương thông thiên địa nhân của các nhà Nho, hoặc có lẽ hơi có vẻ cổ hũ, nhưng thực ra không phải vậy. Kế hoạch này vốn dĩ có ý nghĩa giống như chương trình học trung học, chỉ có điều bài vở ở trường thường đánh mất ý nghĩa ban đầu, biến thành sự chuẩn bị chuyên môn, dẫn đến việc cản trở lẫn nhau, làm cho môn nào cũng không đạt được thành tích gì; còn thứ được nói đến hiện nay lại trọng về vận dụng thực tế, hơn nữa chỉ là một bản đại yếu, thế nên không có gì khó khăn mà lại đạt hiệu quả lớn hơn. Lấy ví dụ như môn sinh lý thân thể ở nhóm thứ nhất. Mục đích là để người học biết được cấu trúc và cơ năng của bản thân, không nhất thiết phải nhớ kỹ toàn thân có mấy cái xương v.v., chỉ cần hiểu đại khái, biết đờm không thể bọc thức ăn, thức ăn không thể bọc lửa, hoặc cho dù "tĩnh tọa" thế nào đi nữa, khí trong bụng dưới tuyệt đối không thể dội ngược lên, chui ra từ đỉnh đầu, thế là được rồi. Nếu có người biên soạn giỏi, hoàn toàn có thể giải thích các sự việc cơ bản về sinh lý trong một cuốn sách một trăm trang, phần còn lại có lẽ còn có thể ngắn gọn hơn một chút, cho nên những hạng mục rườm rà này cũng không thành vấn đề.
Kiến thức của nhóm thứ nhất lấy bản thân cá nhân làm chủ, chia làm hai phần thân và tâm, môn sinh lý lại nên chú trọng kiến thức về tính, đạo lý này người hiểu đã sớm hiểu, (kẻ hồ đồ thì rốt cuộc vẫn nói không rõ ràng,) thế nên không cần phải giải thích thêm nữa.
Nhóm thứ hai là kiến thức về sinh vật và toàn thể loài người. Mục thứ nhất là sinh học, mô tả quy tắc sống chung của sinh vật, cũng như các thuyết tiến hóa, di truyền, đồng thời bao gồm cả động thực vật học phổ thông và nhân loại học (phương diện hình chất). Mục thứ hai là xã hội học, tức là bao quát nhân loại học nghĩa rộng và phong tục học, thực chất là nghiên cứu về văn hóa loài người, phàm là sự phát triển biến đổi của tôn giáo, đạo đức, chế độ, kỹ thuật đều được quy nạp vào trong đó, phạm vi rất rộng lớn, phần chuyên ghi chép lại chính là lịch sử. Kiến thức của hai nhóm trên là thiết yếu nhất, bởi vì có quan hệ cực kỳ mật thiết với chúng ta, muốn giải quyết những vấn đề quan trọng thiết thân, đều không thể không có những kiến thức này làm nền móng. Tỷ như có kiến thức về tính thì có thể tránh được rất nhiều sự tối tăm và sai lầm liên quan đến tính, có kiến thức về lịch sử văn hóa, biết được những vết tích biến đổi của đạo đức, thì sẽ không mê tín thiên kinh địa nghĩa, đem thói quen của một thời đại làm chân lý bất biến muôn đời. Cho nên trong kiến thức thông thường của nhân sinh, hai nhóm này có thể coi là kiến thức cơ bản.
Nhóm thứ ba là kiến thức về hiện tượng tự nhiên, nhóm thứ tư là kiến thức cơ bản về khoa học, có thể không cần giải thích thêm. Bốn nhóm trên chia thành hai phần A và B, đều là kiến thức khoa học, công dụng của chúng nằm ở chỗ khiến chúng ta hiểu được bản thân và mọi hiện tượng tự nhiên có liên quan đến bản thân, vết tích tư tưởng hành vi đã qua của loài người, sau đó dựa vào phán đoán độc lập để tạo ra ý kiến của chính mình, đây là lợi ích lớn nhất mà kiến thức khoa học thông thường có thể mang lại cho chúng ta về mặt lý trí.
Nhóm thứ năm đặc biệt thành một phần, là loại hình nghệ thuật, lợi ích của chúng hoàn toàn nằm ở mặt tình cảm. Có lẽ có người hoài nghi, nghệ thuật chưa chắc đã là thứ cần thiết trong kiến thức thông thường, nhưng tôi cảm thấy không phải như vậy. Trong toàn bộ nhân sinh, nhân tố nghệ thuật thực ra rất mạnh, không thể xem nhẹ một cách dễ dàng. Tôi từng nói trong một bài viết trên tờ "Bắc Kinh Nữ cao sư Thanh Hoa san" rằng: "Thiên tính của chúng ta muốn có sự thu nhận, nhưng đồng thời cũng muốn có sự trao đi; thứ có thể khiến chúng ta thỏa mãn yêu cầu này một cách trọn vẹn nhất, đầu tiên chính là văn học. Mặc dù chúng ta không phải chuyên gia văn học, nhưng cũng có yêu cầu này như nhau, không cần phải lúc có cảm xúc lớn như vui mừng hay bi ai, ngay cả trong cuộc trò chuyện và thăm hỏi bình thường, cũng có thể coi là một biểu hiện rõ ràng của yêu cầu này. Vì lý do đó, văn học đối với chúng ta, ngoài việc coi như một môn nghiên cứu ra, còn có ý nghĩa vô cùng quan trọng và quan hệ mật thiết, bởi vì việc thể hiện bản thân và thấu hiểu người khác là một phần cực kỳ quan trọng trong đời sống hiện đại của chúng ta." Mặc dù điều được nói đến chỉ là văn học, nhưng vốn dĩ có thể bao hàm toàn bộ nghệ thuật. Kiến thức thông thường về nghệ thuật không phải là sự thưởng thức và phê bình cao siêu, mà chỉ là "đem ý nghĩa của nghệ thuật ứng dụng vào đời sống thực tế, khiến mọi người có một chút hương vị văn học, không cần ai cũng là nhà văn mà ai nấy đều có thể thể hiện bản thân và thấu hiểu người khác; về mặt chữ viết thì có thể sử dụng trôi chảy quốc ngữ, về mặt tinh thần thì có thể dùng chân tình để giao thiệp với người khác ở mọi nơi." Ở Trung Quốc, kiến thức của mấy nhóm khác có lẽ còn dễ nuôi dưỡng, còn loại này thì vô cùng khó khăn, mặc dù cũng vô cùng cần thiết, bởi vì từ trước tới nay nghệ thuật bị xem là quá xa rời nhân sinh, cho nên đối với hạng mục này rất cần phải chú ý.
Việc nuôi dưỡng những kiến thức thông thường này, đại khái ở các nước ngoài Trung Quốc đều có sách vở thích hợp, không có gì khó khăn, nhưng Trung Quốc thì không thể thuận lợi như vậy. Nói trong sách vở không có lấy một cuốn thích hợp thì e là cũng không ngoa: Sách giáo khoa sinh lý đều thiếu một chương, có thể tưởng tượng được quan niệm của các nhà khoa học đối với con người thế nào; thể loại xã hội học lại càng không có lấy một cuốn hay, nói cũng lạ, ngoại trừ một hai bản dịch của Nghiêm Kỷ Đạo ra thì rốt cuộc không có lấy một cuốn sách nào nói về sự phát triển văn hóa. Cuốn "Xã hội học" do Ellwood biên soạn tuy rất nổi tiếng ở Mỹ, nhưng đối với mục đích hiện nay thì không thích hợp. Thứ chúng ta yêu cầu là một bộ đại cương lịch sử văn hóa, tựa như các tác phẩm hạng đầu như "Nguồn gốc và sự phát triển của tư tưởng đạo đức" của Westermarck, "Văn hóa nguyên thủy" của Tylor, một cuốn sách ngắn gọn khái quát, có thể khiến chúng ta hiểu được đại cương về văn hóa. Các phương diện khác cũng đại khái như vậy. Không thể nói Trung Quốc không có học giả chuyên môn, vốn dĩ không nên còn có hiện tượng "hoang mạc kiến thức thông thường" như thế này, nhưng sự thật vẫn hoàn là sự thật, chúng ta cũng không thể không quy tội cho việc các học giả quá chuyên môn, chỉ bám lấy một góc, không thể nhìn thoáng qua toàn thể nhân văn một cách dung hội quán thông, cho nên kiến thức của họ luôn có chút vụn vặt rải rác, đối với việc cung cấp kiến thức thông thường cho toàn bộ nhân sinh thì không khỏi có phần không được thích hợp lắm. Ở Trung Quốc không có một bộ tùng thư kiến thức thông thường như thế, cũng không có một học viện nuôi dưỡng cá nhân toàn diện nào, loại hy vọng này của chúng ta vốn chỉ có thể coi là lý tưởng, nói ra cho sướng miệng mà thôi, nhưng nếu có thể đọc lướt qua sách vở nước ngoài, thì cũng có thể đạt được mấy phần mục đích. Dù đây không phải là chuyện dễ dàng gì, nhưng vì vấn đề lớn của việc làm người, không thể chối từ sự nhọc nhằn, hơn nữa chúng ta cũng vẫn mơ tưởng có những người có lòng tốt xuất hiện, gánh vác việc biên soạn tùng thư, thiết lập học viện, cho nên chủ trương nuôi dưỡng kiến thức thông thường này cũng chưa thể coi là cao điệu quá đỗi viển vông đâu nhỉ.
Hơn một năm nay, làn sóng vấn đề phụ nữ Trung Quốc có thể nói là rất cao, những người không thích bàn về vấn đề tình yêu, cũng cảm thấy những chuyện như tham chính là có thể bàn được rồi, thế nhưng một mặt lại có sự phản động bảo thủ, cho rằng phụ nữ sinh ra là để chuyên làm bánh ngọt, đạo lý này rõ ràng tựa như lửa, chẳng có gì gọi là vấn đề nữa cả. Tôi cũng thừa nhận trong số phụ nữ được giải phóng vận động vẫn có đại đa số chưa tự giác thực sự, nhưng đối với những học giả vạn năng gia trịnh đó lại càng muốn bày tỏ sự bất mãn. Rốt cuộc họ có thấu hiểu bản thân chút nào hay không, vẫn còn là một dấu hỏi lớn, huống chi là biết về phụ nữ. Tôi không biết họ dựa vào cái gì, (chắc là phong tục Tây quốc chăng?) mà dám đoạn định phụ nữ chỉ nên làm bánh ngọt, đặc biệt không hiểu họ có quyền gì mà đòi phụ nữ phải làm bánh ngọt cho họ? Đây quả thực chỉ là một trò cười mà thôi. Nếu cho rằng đây là nhu cầu trong đời sống hàng ngày, mỗi người đều nên biết, vậy thì cũng không cần phải đề xướng một cách trọng thể thế này, cũng không thể coi là hạng mục kiến thức thông thường, càng không thể coi là mục đích tối cao của nhân sinh. Tôi hy vọng những phụ nữ đang chủ trì vận động phụ nữ và nam giới phản đối vận động phụ nữ đều hãy đi nỗ lực đạt được kiến thức thông thường trước, biết mình là gì, người và tự nhiên là gì, rồi dựa vào phán đoán độc lập mà thực thi hành động, như vậy mới có hiệu quả —— thế nhưng những học giả "bánh ngọt là trên hết" kia, có lẽ chưa chắc đã chịu lắng nghe, họ có lẽ mãi mãi sẽ không bao giờ biết "bản thân mình là gì" đâu.
Tháng 1 năm 1923
(Sáng tác tháng [1923] năm 1923, tuyển từ "Đàm Hổ tập")