Chu Tác Nhân Văn Tập Chi Văn Học Bình Luận

Lượt đọc: 381 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Của Giới Quý Tộc Và Của Tầng Lớp Bình Dân

❊ ❊ ❊

Về vấn đề tinh thần quý tộc và bình dân trong văn nghệ, đã có rất nhiều người bàn luận, đa số đều cho rằng bình dân là tốt nhất, quý tộc là hoàn toàn xấu. Bản thân tôi trước đây cũng nghĩ như vậy, nhưng bây giờ lại cảm thấy có chút hoài nghi. Văn nghệ vốn biến đổi mà lại liên tục, liệu có thể rạch ròi phân chia như thế hay không; hoặc đem ra để đại diện cho xu hướng của một thời đại, chưa hẳn là không được, nhưng có thể hiển nhiên phán định ưu liệt như vậy chăng? Tôi nghĩ điều này ít nhiều có điểm không thỏa đáng, bởi vì nếu chúng ta rời xa các vấn đề xã hội thực tế, mà chỉ bàn riêng về mặt văn nghệ, thì tinh thần quý tộc hay bình dân đều là sự thể hiện của con người, không thể chỉ định ai đúng ai sai, giống như tinh thần cổ điển phổ quát có quy luật và tinh thần truyền kỳ đặc thù tự do, tuy có vẻ trái ngược nhưng thực ra lại cùng tồn tại, không có thời điểm tiêu vong.

Người ta nói văn học cận đại là văn học bình dân, văn học trước thế kỷ XIX là văn học quý tộc, tuy cũng là sự thật nhưng e là hơi nông cạn. Vào thời đại văn nghệ không thể duy trì nổi cuộc sống, dĩ nhiên chỉ có những kẻ quý tộc hoặc tầng lớp trung lưu mới có thể làm văn nghệ, thế nhưng truy ngược lên thời cổ đại, lại thấy thời kỳ đầu của văn nghệ hóa ra lại mang tính bình dân. Chúng ta thấy việc ca tụng thần linh anh hùng và sự tích trong sử thi (thơ sử thi), rất dễ hiểu lầm rằng "ca công tụng đức" là khởi nguồn của văn học quý tộc, kỳ thực đó chính là cội nguồn chân chính của văn học bình dân. Cho nên, nếu đem hai danh xưng quý tộc và bình dân vốn thuộc về giai cấp xã hội, áp dụng vào văn học theo nghĩa gốc, rồi muốn phân chia thành hai loại tác phẩm giai cấp, đương nhiên là điều không thể. Ngay như trước đây tôi từng dùng hai điều kiện phổ quát và chân chất trong bài viết "Văn học bình dân", để làm tiêu chuẩn phân biệt văn học bình dân và văn học quý tộc, cũng cảm thấy không thỏa đáng cho lắm. Tôi thấy trong văn học quý tộc thời cổ đại không hề thiếu những tác phẩm chân chất, mà tác phẩm chân chất thì tự khắc có tính phổ quát khả năng, bất kể tư tưởng và hình thức ra sao. Ý kiến hiện tại của tôi cho rằng, trong văn nghệ có thể giả định có hai loại tinh thần quý tộc và bình dân này, nhưng đó chỉ là hai thái độ đối với nhân sinh, là điểm chung của nhân loại chứ không độc quyền thuộc về một giai cấp nào, mặc dù sự phân bố ban đầu của nó có liên quan đến tình hình kinh tế — đây chính là nguồn gốc của hai cái tên.

Tinh thần bình dân có thể nói là ý chí sinh tồn mà Schopenhauer đã nói, còn tinh thần quý tộc chính là ý chí vươn lên chiến thắng mà Nietzsche đã đề cập. Loại trước là đòi hỏi sự tồn tại bình thường hữu hạn, loại sau là đòi hỏi sự phát triển siêu việt vô hạn; loại trước hoàn toàn là nhập thế, còn loại sau lại gần như có chút xuất thế. Những lời mơ hồ này, nếu chúng ta dẫn chứng các ví dụ trong văn học Trung Quốc và so sánh sơ qua, thì có thể thu được sự giải thích cụ thể. Thơ ca các đời Hán, Tấn, Lục triều của Trung Quốc được mọi người công nhận là văn học quý tộc, còn kịch thời nhà Nguyên là văn học bình dân. Sự khác biệt giữa hai bên, không chỉ nằm ở chỗ một bên viết bằng cổ văn, một bên viết bằng bạch thoại, cũng không nằm ở chỗ một bên do sĩ đại phu sáng tác, một bên do người vô danh viết ra, mà nằm ở chỗ quan niệm nhân sinh của cả hai có sự khác biệt. Nếu chúng ta nhìn nhận bằng con mắt lịch sử, sẽ cảm thấy đây là quỹ đạo phát triển đúng đắn của văn học ngôn ngữ quốc gia, nhưng khi chúng ta đọc so sánh cả hai, luôn cảm thấy đối với loại sau có một sự bất mãn mờ mịt. Đương nhiên điều này khác nhau tùy theo khí chất cá nhân, nhưng khi tôi trò chuyện với người bạn Nghi Cổ Quân của mình, anh ấy cũng có cảm giác như vậy. Điều khiến chúng ta bất mãn, chính là tư tưởng của văn học bình dân trong thời đại này phần lớn là lợi lộc hiện thế, không có tinh thần siêu việt thời hiện đại, họ nhìn nhận nhân sinh chỉ là quá mức vui vẻ, nghĩa là quá mức thỏa mãn với hiện trạng. Giai cấp quý tộc dựa vào đặc quyền của mình trong xã hội, mọi hạnh phúc có thể có trên đời đều được hưởng thụ, không còn chút ao ước hay lưu luyến nào nữa, từ đó khơi dậy một sự theo đuổi siêu việt, tư tưởng ẩn dật thần tiên trong thơ ca chính là sự thể hiện của tinh thần đó. Còn đối với người bình dân, niềm vui cuộc sống mà con người đáng lẽ phải có còn chưa đạt được, lý tưởng của họ tự nhiên bị giới hạn trong cuộc sống quý tộc có thể với tới mà không thể chạm tới ấy, ngoài ra không còn hy vọng nào khác, cho nên những gì thể hiện ra trong văn học chính là tư tưởng đoàn viên công danh thê thiếp đó. Tôi không hề muốn nhân đây mà phán định ưu liệt của hai loại tinh thần ấy, bởi vì ý chí sinh tồn vốn dĩ là bản tính con người, chỉ là loại ý chí này không thể bao trùm toàn bộ nhân sinh, điều đó cũng là một sự thật hiển nhiên.

Tôi không tin một khuynh hướng nào đó của một thời đại nào đó có thể làm khuôn mẫu vĩnh cửu trong văn nghệ, nhưng tôi tin thời đại phát triển văn học chân chính ít nhiều phải hàm chứa tinh thần quý tộc. Ý chí sinh tồn vốn dĩ là nền tảng của cuộc sống, nhưng nếu không có ý chí vươn lên thúc đẩy con người nỗ lực mưu cầu một cuộc sống "toàn diện và tốt đẹp", thì sự sinh tồn thích ứng rất dễ trở thành thoái hóa chứ không phải tiến hóa. Mọi người ca ngợi tinh thần bình dân trong văn nghệ, nhưng lại hết sức phản đối kịch cũ, kỳ thực kịch cũ chính là đỉnh cao của văn học bình dân, chỉ vì nhược điểm của nó bộc lộ quá rõ ràng nên mới bị mọi người công kích. Tinh thần quý tộc đi vào ngã rẽ, muốn biến thành thái độ của William II, đương nhiên cũng nên chú ý. Tôi nghĩ văn nghệ nên lấy tinh thần bình dân làm cơ sở, rồi được rửa tội thêm bằng tinh thần quý tộc, như thế mới có thể tạo ra văn học chân chính của con người. Nếu đem cuộc đấu tranh giai cấp nhất thời trong xã hội áp đặt một cách thô bạo vào nghệ thuật, muốn thực hiện chuyên chính lao nông, kết quả của nó nhất định sẽ trái ngược với kinh tế chính trị, là một hiện tượng thoái hóa, kịch cũ chính là một cái bóng của nó. Nói từ phương diện văn nghệ, điều tốt nhất chính là sự quý tộc hóa của bình dân, — sự siêu nhân hóa của người phàm, bởi vì người phàm nếu không muốn hóa thành siêu nhân, thì sẽ hóa thành kẻ hạ đẳng.

(Sáng tác tháng 2 năm 1922, tuyển từ "Khu vườn của riêng mình")

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.