Chu Tác Nhân Văn Tập Chi Văn Học Bình Luận

Lượt đọc: 400 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Một Trong Những Giấc Mơ

❊ ❊ ❊

Bình sinh tôi hay viết dăm ba bài văn nhỏ, khi có bạn bè mở tạp chí thì cũng thường bị gọi đi giúp một tay, đây vốn là việc nên ra sức. Thế nhưng chuyện viết văn này cũng giống như tục ngữ đã nói, khó mà dễ, viết ra được thì cố nhiên là vô cùng dễ dàng, nhưng lúc không viết ra được thì quả thật cũng rất phiền phức khó khăn. Trong cuốn "Tiếu Đảo" có một mẩu chuyện cười thế này:

"Có một sĩ tử đi thi làm văn, gặp khó khăn trong việc bố cục ý tưởng. Đợi đến khi người bộc dịch ra cổng trường thi, thấy người nộp bài đi ra nối đuôi nhau tấp nập, trời lại sắp tối, bộc dịch của giáp hỏi bộc dịch của ất rằng, không biết làm một bài văn khoảng chừng bao nhiêu chữ. Bộc dịch của ất đáp, nghĩ lại chắc không quá năm sáu trăm chữ. Bộc dịch của giáp nói, năm sáu trăm chữ chẳng lẽ trong bụng không có, mà đến lúc này vẫn chưa chịu ra sao. Bộc dịch của ất an ủi rằng, anh đừng sốt ruột, năm sáu trăm chữ của y tuy có ở trong bụng, chỉ là nhất thời gom lại không được mà thôi." Những điều được nói đến ở đây thực ra chưa chắc đã là chuyện cười, chữ nghĩa gom không được là một, ý tứ gom không được là hai. Vế thứ nhất đối với sĩ tử mà nói đúng là một sự chế giễu, còn nếu là vế thứ hai thì người bình thường hay gặp phải, chính bản thân tôi cũng đã nhiều lần cảm nhận được nỗi khổ không nộp nổi bài văn. Điều này lại có thể chia thành hai trường hợp, giáp là ý tứ trong bài văn viết ra bản thân nó sắp xếp không thỏa đáng, ất là có đủ loại ý tứ, nhưng bài văn viết ra lại có một sự hạn chế về đối tượng hoặc tính chất, nên không thể sắp xếp cho vừa vặn. Giống như tôi thường ngày viết lách tùy hứng, vốn không có đối tượng nhất định, chỉ là dốc lòng viết những ý mình muốn nói thành con chữ, ý tứ là chân thành, câu chữ cũng thông suốt, việc ở phía bên tôi thế là xong, người xem là nam nữ già trẻ, hoặc xem xong thích hay không thích, tôi đều có thể mặc kệ. Còn nếu định trước là để cho người già hoặc phụ nữ xem, thì điều này không còn đơn giản như vậy nữa, ít nhất là đã có sự hạn chế về đối tượng, chúng ta rốt cuộc không thể nói chuyện quá mức lạc đề, tuy cũng không cần phải đoán ý nịnh hót, nhưng lại không thể không có chút kiêng kỵ nào.

Tôi thường nghĩ tu chứng quả A-la-hán của Tiểu thừa thì không lớn lắm, cái khó là học Bồ Tát Đại thừa, không những phát nguyện độ chúng sinh vô biên, mà ngay cả việc "nên dùng thân trưởng giả, cư sĩ, quan lại, phụ nữ để được độ thoát thì liền hiện thân phụ nữ đó mà giảng pháp" ở đoạn này, cũng là điều không thể với tới, đành chỉ hướng về trong lòng mà thôi. Lần này viết văn liền cảm nhận sâu sắc cái khó khăn ấy, do dự hồi lâu, cảm thấy không thể kéo dài thêm nữa, mới miễn cưỡng gom góp, từ những ý nghĩ từng nghĩ qua ngày thường chọn ra một ý, lược bày đôi chút, gọi là để làm tròn trách nhiệm, việc không thể viết hay đó là điều đương nhiên.

Cách đây không lâu, tôi từng viết một bài văn nhỏ, nói rằng việc kiến thiết tâm lý Trung Quốc hiện đại là vô cùng cấp bách, việc này có hai điểm cốt lõi: một là tự nhiên hóa luân lý, hai là sự công hóa đạo nghĩa. Giờ đây điều tôi muốn làm rõ đôi lời ở đây chính là điểm thứ nhất này. Tôi từng nói trong bài "Miết Lệnh dữ Huỳnh Hỏa" (Sâu miết và đom đóm) rằng:

"Người Trung Quốc vốn vụng về trong việc quan sát tự nhiên, thường thích đem nó gắn kết với nhân sự. Ví dụ rõ rệt nhất, đầu tiên là sự Nho giáo hóa, như chim mớm mồi, cừu con quỳ bú, hay quả ăn nuôi mẹ, đều lần lượt mang gán ghép thêm ý nghĩa luân lý. Thứ hai là sự Đạo giáo hóa, như sâu dâu hóa thành quả doanh, cỏ mục hóa thành đom đóm, việc này hệt như tiên nhân biến hóa, lại khác biệt với sáu đường luân hồi." Nhắc đến thật là kỳ lạ, người Trung Quốc hình như không có chút hứng thú nào đối với tự nhiên, gần đây nghe mấy vị giáo viên quốc văn trung học có kinh nghiệm nói rằng, học sinh trẻ tuổi không có hứng thú với loại tài liệu giảng dạy này, đây không nghi ngờ gì là một sự thật đích thực, dù không thể hiểu rõ nguyên nhân nằm ở đâu. Cá nhân tôi lại rất coi trọng cái gọi là nghiên cứu tự nhiên, cảm thấy không những bản thân sự việc này rất thú vị, mà trạng thái sinh hoạt của động vật thực vật cũng chính là nền tảng của nhân sinh, về phương diện này nếu có đủ kiến thức thông thường, thì đối với ý nghĩa nhân sinh và con đường của nó tự nhiên sẽ có thể hiểu biết và nhận thức rõ ràng hơn.

Bình thường tôi rất không hài lòng với các học giả và tư tưởng gia từ trước tới nay, bởi vì họ quá lười biếng về mặt này, còn nếu là người hiện đại, đặc biệt là giới trẻ, đương nhiên chúng ta càng mong mỏi sâu sắc hơn một chút. Tôi chỉ thấy tiên sinh Tôn Trọng Dung, trong bài viết gửi bạn bàn về sách động vật học ở tập "Trữ Quí Chất Thuật Lâm", có rất nhiều lời lẽ vô cùng thông suốt, như nói rằng:

"Động vật học là một môn của ngành bác vật, cổ thư Trung Quốc không có truyền lại. Sách Nhĩ Nhã thiên Trùng Ngư Điểu Thú Súc năm phần chỉ giải thích tên vật, ít khi nói rõ thể tính. Sách Lục Thư của Mao Thi cốt ở giải nghĩa kinh thư, bỏ sót thực sự rất nhiều. Lục Điện, Trịnh Tiều bàn luận nông cạn hời hợt, cùng một giuộc với nước Bân... Đến nỗi các loài chim thú côn trùng thời cổ nay phần lớn đã tuyệt diệt, ghi chép trong cổ tịch lại càng sơ lược, chẳng những Sơn Hải Kinh, Chu Thư thiên Vương Hội nói về trim thú lạ lùng ở chốn hoang viễn là khó tin, ngay cả Nhĩ Nhã nói về tỷ kiên dân, tỷ dực điểu... thảy đều không phải là phép tắc điển phạm, mà Thi, Lễ nói về sâu miết quả doanh, cỏ mục hóa thành đom đóm, cho đến sự biến hóa của chim ưng, chim cú, sẻ, nghêu, tra cứu vật tính cũng vô cùng sơ sược... Nay sách động vật học nói về các loài côn trùng thú vật, hễ có chân thì dù nhiều hay ít đều là số chẵn, tuyệt không có loài nào có ba chân cả, Nhĩ Nhã có con ba ba ba chân gọi là năng, con rùa ba chân gọi là trách, phỏng chừng đều là truyền miệng sai sự thật... Trồng phượng hổ, thụy ứng điềm lành mà Trung thổ lưu truyền, thì suy xét theo khoa học tuyệt đối không có căn cứ, vật lý ngày nay đã vô cùng sáng tỏ, vốn không cần phải gặng hỏi người xưa nữa."

Ở đây nếu xem như kiến thức thông thường thời hiện đại, thì đó vốn là những lời lẽ đương nhiên hết sức bình thường, nhưng tiên sinh Tôn Dung nay nếu còn sống thì chắc đã chín mươi sáu tuổi, lại có thể nói được như vậy, quả thực là điều cực kỳ đáng khâm phục. Nay đã là năm Giáp Thân Trung Hoa, giới trẻ Trung Quốc ít nhất cũng trẻ hơn tiên sinh Tôn sáu mươi tuổi trở lên, phần lớn cũng đã qua bậc tiểu học cao cấp và trung học cơ sở, hy vọng về mặt bác vật hoặc sinh học cũng có kiến thức giống như ông, hoàn toàn thấu hiểu những lời dẫn trên, thì điều này coi như đã được năm phần sáng tỏ, bởi vì đã không tin vào những truyền thuyết sơ sược như cỏ mục hóa đom đóm, thì cũng có thể đồng thời hiểu rõ, cừu non không quỳ thì không thể bú sữa, (việc cừu có lấy việc quỳ làm kính trọng hay không lại là một vấn đề khác), quạ không có gia đình, không có cách nào mớm mồi, phàm những câu chuyện mang tính giáo huấn của tự nhiên tuy ý ban đầu cũng có thể thông cảm, nhưng việc chúng không phải là sự thật thì cũng có thể rõ ràng biết được. Tôi nói năm phần sáng tỏ, bởi vì vẫn còn năm phần nữa, đó chính là phần mặt trái, tức là sự tự nhiên hóa luân lý đã được nhắc đến ở trên.

Tôi rất thích một câu nói trong Mạnh Tử, đó là: Điều mà con người khác với cầm thú thực rất ít. Câu nói này từ trước đến nay cũng được các nhà đạo học truyền tụng, thế nhưng cách giải thích lại hoàn toàn khác nhau. Họ cho rằng sự khác biệt giữa người và cầm thú chỉ ở một điểm nhỏ, nhưng khoảng cách giữa hai bên lại vô cùng xa xôi, con người nếu vượt qua lằn ranh này rơi vào thế giới cầm thú, giống như từ cõi trời Đao Lợi rơi xuống mười tám tầng địa ngục, khoảng cách xa này thực sự mới gọi là xa. Tôi cũng thừa nhận sự khác biệt giữa người và cầm thú chỉ ở một điểm, chỉ có điều khoảng cách giữa hai bên lại rất gần, tựa hồ như trong ngoài ô cửa chỉ cách nhau một lớp giấy, thực ra chính là gần mà như xa.

Tôi thích nhất một đoạn của tiên sinh Tiêu Lý Đường, đã được dẫn lại nhiều lần, đoạn văn đó viết rằng:

"Tiên quân từng nói, nhân sinh chẳng qua là ăn uống và nam nữ, không ăn uống thì không thể sinh tồn, không nam nữ thì không thể sinh sôi đời sau. Chỉ có ta muốn sống, người khác cũng muốn sống, ta muốn sinh sôi đời sau, người khác cũng muốn sinh sôi đời sau, lý lẽ ham tiền ưa sắc của Mạnh Tử đã nói hết rồi. Không cần thiết phải vứt bỏ cái sự sống của ta, cái sự sinh sôi của ta, nhưng không được quên cái sự sống của người, cái sự sinh sôi của người. Trải qua việc học Kinh Dịch ba mươi năm, mới biết lời này của cha tôi là chân lý thánh nhân không đổi."

Tôi từng giải thích thêm rằng:

"Ăn uống là để mưu cầu sự sinh tồn của cá thể, nam nữ là để mưu cầu sự sinh tồn của giống nòi, đây vốn là bản năng của mọi sinh vật, cái gọi là ý chí sinh tồn của nhà tiến hóa luận, con người cũng là sinh vật, cho nên bản năng này tự nhiên cũng có. Chỉ có điều sự sinh tồn của sinh vật nói chung là đơn thuần, chỉ cần có thể sinh tồn thì không màng thủ đoạn, chỉ cần bản thân có thể sinh tồn thì không tiếc gây hại đến sự sinh tồn của kẻ khác, con người thì không như vậy. Con người cũng có yêu cầu sinh tồn giống như sinh vật, nhưng ban đầu cảm thấy đơn độc không thể đạt được mục đích, cần phải liên lạc với người khác, giúp đỡ lẫn nhau, thì mới có thể sinh tồn tốt đẹp, sau đó lại cảm thấy người khác cũng có lòng yêu ghét giống như mình, bèn tìm cách đối xử trọn vẹn với nhau. Cái trước là phương pháp sinh tồn, trong loài động vật cũng có loài làm được, cái sau mới là đạo đức sinh tồn mà loài người độc có, người xưa nói điều mà con người khác với cầm thú thực rất ít, có lẽ chính là điều này vậy."

Cái cơ sở của đạo đức sinh tồn loài người này ở Trung Quốc gọi là nhân, bản thân ở ngoài có người, bản thân cũng ở trong người, tư tưởng của Nho và Mặc xấp xỉ đều bao hàm ở trong đây, bình dị kiện toàn, là đặc sắc lớn nhất của nó, tuy nói là điều mà loài người độc có nhưng thực ra chưa từng cắt đứt với ý chí của sinh vật, mà chính là sự sinh trưởng cao cả của nó, tựa như đóa sen mọc ra từ củ sen, vươn lên một đường xuyên qua mặt nước, nở ra những đóa hoa tươi đẹp, người xưa gọi là gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn, phỏng chừng là lời tán dương hay nhất vậy.

Đạo đức sinh tồn của loài người vốn dĩ đã là sự nâng cao hoặc mỹ hóa bản năng sinh vật, chúng ta đương nhiên không thể thụt lùi trở lại, quay về với đạo lý của cầm thú, nhưng đồng thời chúng ta cũng phải lưu ý, không thể trèo quá cao đi quá xa, đến mức đi ngược lại với tự nhiên. Người xưa tuy bằng trực giác đã thiết lập nên những đạo đức sinh tồn kiện toàn ấy, nhưng vì sự hạn chế của xã hội và thời đại bấy giờ, sự hiểu lầm và lợi dụng của người đời sau cùng nhiều nguyên nhân khác, vô tình hoặc hữu ý đã phát sinh biến đổi, có nhiều chỗ mâu thuẫn với thời đại hiện nay, như thế thì đối với xã hội không những không có ích mà còn có hại. Nói một cách khái quát, đại khái nguyên nhân bắt nguồn từ việc đi ngược lại với tự nhiên quá nhiều.

Việc loài người bài xích những đạo lý cầm thú kiểu cá lớn nuốt cá bé, đực cái ở chung lộn xộn, cố nhiên là điều vô cùng tốt đẹp, nhưng trước đây dựa vào danh nghĩa quân phụ cũng làm ra không ít chuyện xấu, như chiến tranh tôn giáo, ngục tù tư tưởng văn chương, buôn bán nhân thân, tể bạch áp (mổ vịt trắng cúng tế) và mại dâm v.v., đều là những điều mà giới sinh vật chưa từng có, có thể nói là đã rơi xuống dưới cả đạo lý cầm thú rồi.

Chúng ta không có sức mạnh để sửa đổi đạo đức, nhưng không thể không có nhận thức và phán đoán đúng đắn, chúng ta nên dựa vào kiến thức sinh học, nhân loại học và lịch sử văn hóa, đối với những loại sự việc này bất cứ lúc nào cũng phải kiểm điểm lại, cốt sao làm cho lý luận và thực tiễn đạo đức của chúng ta đều duy trì ở vị trí trên đường chân chuẩn, không được thiếu sót, cũng không được thái quá để rồi đi ngược lại tự nhiên, đến nỗi lại rơi xuống vũng bùn một lần nữa.

Phong trào này không phải trong thời gian ngắn và dăm ba người là có thể làm thành được, huống chi hiện nay lại đang trong thời buổi loạn ly, nhưng tục ngữ có câu nói rất hay, lúc con người rơi xuống nước điều quan trọng đầu tiên là tự cứu lấy mình, người Trung Quốc hiện nay đặc biệt là giới trẻ điều quan trọng nhất cũng là tự cứu lấy bản thân trước, người được cứu ngày một nhiều lên rồi, sau đó mới có khả năng cứu giúp người khác. Đây là một chút giấc mơ duy nhất còn sót lại của tôi, cho đến nay vẫn viết văn bừa bãi, cũng chính vì bị giấc mơ này làm cho mê hoặc vậy.

Ngày Lập xuân năm Giáp Thân Trung Hoa.

(Sáng tác năm 1944, tuyển từ "Khổ Khẩu Cam Khẩu")

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.