Chu Tác Nhân văn tập chi văn học bình luận

Chu Tác Nhân Văn Tập Chi Văn Học Bình Luận

Lượt đọc: 389 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Hồi Ức Cảm Cựu Bắc Đại (Tuyển Lục)

❊ ❊ ❊

Một, Cô Hồng Minh. Nhân vật kỳ quái bậc nhất Bắc Đại, e rằng mọi người đều đồng thanh bầu cho Cô Hồng Minh nhỉ. Ông là người Mân Nam, Phúc Kiến, có lẽ đời tổ tiên là Hoa kiều chăng, cho nên mẹ ông là người Tây phương. Ông sinh ra với bộ dạng người Tây mắt sâu mũi cao, trên đầu có một nhúm tóc vàng, lại tết một cái đuôi sam nhỏ, mùa đông mặc mãng bào tay rộng bằng lụa lót tạng hồng, đầu đội mũ chỏm dưa; đừng nói là ở Bắc Kinh trước sau năm Dân Quốc thứ mười, cho dù là ở thời nhà Thanh, ra đường gặp phải một nhân vật trông giống giáo sĩ mặc trang phục Hoa kiều đến từ tiểu thành thế này, mọi người cũng không khỏi trừng lớn mắt nhìn đến ngẩn ngơ. Càng kỳ diệu hơn là người phu xe kéo kia, chẳng biết từ chốn thôn quê nào cố tình tìm đến, hoặc có lẽ là tàn dư binh đuôi sam Từ Châu cũng nên, cũng là một Hán tử phía sau buông thõng đuôi sam dài, đúng là một đôi hoàn hảo với chủ nhân trên lớp. Hàng ngày hắn ngồi trên xe đỗ ngoài cửa lớn lầu Đỏ, cũng không hổ là một nhân vật xuất sắc trong đội ngũ phu xe. Cô Hồng Minh thời trẻ du học Anh Quốc, tốt nghiệp tại trường đại học Scotland nổi tiếng ấy, sau khi về nước có một thời gian cũng cắt tóc, mặc âu phục giày da, ra vào nha môn Tổng đốc Hồ Quảng. (Theo truyền thuyết là như vậy, thật giả còn phải khảo chứng.) Thế nhưng sau đó chẳng vì duyên cớ gì lại biến thành cái bộ dạng quái đản ấy, mở miệng ngậm miệng là "Xuân Thu đại nghĩa", trở thành một người bảo hoàng chính cống. Nhưng dường như ông chỉ chủ trương chung chung là cần hoàng đế, không liên quan gì đến vận động thực tế, cho nên trong hai sự kiện Đế chế Hồng Hiến và Phục tích Tuyên Tông đều không dính dáng gì đến ông. Môn ông dạy ở Bắc Đại là tiếng Latinh và các công môn khác, không thể phát huy tư tưởng chính thống của mình, ông liền tìm cơ hội phát tiết mọi lúc mọi nơi. Tôi chỉ gặp ông hai lần trong các cuộc họp, lần nào cũng đều như vậy. Có một lần là Bắc Đại mở hội đồng giáo sư khoa Văn thảo luận về bài vở, mọi người tranh nhau phát biểu, hiệu trưởng Thái cũng đứng dậy chuẩn bị nói chuyện, Cô Hồng Minh liếc mắt nhìn thấy liền cất giọng lanh lảu nói trước: "Bây giờ xin mọi người hãy nghe sự phân phó của hiệu trưởng!" Đây là ngữ khí vốn có của ông, tinh thần của ông cũng được thể hiện triệt để ở trong đó.

Lại có một lần là vào thời kỳ Vận động Ngũ Tứ, sau sự kiện mùng ba tháng Sáu, hình như là khoảng ngày mùng năm tháng Sáu năm 1919 thì phải, các giáo sư Bắc Đại họp bất thường tại một phòng học ở tầng hai lầu Đỏ giáp mặt đường, ngoài việc ứng phó với sự kiện ra thì có một việc là lưu giữ hiệu trưởng Thái. Mọi người theo lệ nói rất nhiều lời, đằng nào thì đối với việc lưu giữ cũng không có dị nghị gì, vấn đề chỉ là làm thế nào, đánh điện tín, hay là phái đại biểu xuống phía Nam. Cô Hồng Minh cũng bước lên bục giảng, tán thành việc lưu giữ hiệu trưởng, nhưng lại có lý do đặc biệt của riêng mình, ông nói: "Hiệu trưởng là hoàng đế của trường chúng ta, cho nên bắt buộc phải lưu giữ cho bằng được." Những người bạn phe phản đế phản phong kiến của tờ "Tân Thanh niên" có không ít người đang ngồi đó, nhưng vì ông tán thành việc lưu giữ hiệu trưởng Thái, cho nên cũng không có ai đến hống hách tranh cãi với ông nữa. Thế nhưng một người ngồi đằng sau ông đứng lên nói chuyện, lại vô tình gây ra một trận đại loạn, cũng là một chuyện rất đáng cười. Vị này là giáo sư khoa Lý, họ Đinh, là người tỉnh Giang Tô, vốn dĩ có thể nói tiếng phổ thông, thế nhưng lần này hễ ông bước lên bục giảng là phun ra một tràng những câu đơn vừa khiến người ta nghe khó hiểu, lại vừa vô cùng khó chịu. Lúc đó thời tiết vốn dĩ oi bức, lại đang là buổi chiều, hơn nữa lại ở trong một căn phòng trên lầu cao, tụ tập rất nhiều người, mọi người đã vô cùng phiền não rồi, lời của tiên sinh Đinh này từng chữ đều có thể nghe rõ, thế nhưng hầu như không có lấy hai chữ nào liên kết được với nhau, chỉ nghe ông ta lặp đi lặp lại một cách đơn điệu, ngắt quãng rằng, chúng ta, hôm nay, hôm nay, chúng ta, Bắc Đại, Bắc Đại, chúng ta, cứ như thế khoảng chừng một hai phút, không, hoặc phỏng chừng chỉ vỏn vẹn nửa phút cũng nên, nhưng mọi người có cảm giác như đã kéo dài lắm rồi. Trong bầu không khí ngột ngạt oi bức, nghe những lời đơn chiếc ngắt quãng đơn điệu này, tựa như có nước dột mái nhà nhỏ ngay trên đỉnh đầu, thực sự khiến người ta khó lòng chịu nổi. Mọi người đang lúc cáu kỉnh, không biết phải làm sao cho phải, bỗng nhiên cửa phòng học hé mở một chút, có người thò đầu vào gọi Lưu Bán Nông ra ngoài. Chẳng bao lâu sau thì nghe thấy quân Lưu dậm chân lớn tiếng mắng ở ngoài cửa: "Khốn kiếp!" Người bên trong đều ngơ ngác giật mình, tiên sinh Đinh tưởng rằng đang mắng mình, liền vội vã bước xuống bục giảng, lủi về chỗ ngồi ban đầu. Thế là cuộc họp đành tạm dừng giữa chừng, cho đến khi Lưu Bán Nông bước vào tường thuật, mới biết rốt cuộc là chuyện gì xảy ra. Câu chửi mắng đó đương nhiên không phải dành cho tiên sinh Đinh, mà là dành cho chủ nhiệm khoa Luật họ Vương, tên của ông ta tôi đã quên mất, hình như trong tên có một chữ "Tổ". Vào ngày mùng ba tháng Sáu, học sinh tiểu học trung học Bắc Kinh đều xếp hàng ra ngả đường diễn thuyết, viện trợ cho những học sinh bị bắt trong phong động Ngũ Tứ, chính quyền Bắc Kinh bèn phái cảnh sát quân đội bắt những học sinh tiểu học trung học từng đội một đem về, giam giữ cả trong tòa nhà khoa Luật Bắc Đại. Các phương diện thi nhau viện trợ, tặng đồ ăn thức uống, phía Bắc Đại làm trọn đạo chủ nhà, chuẩn bị trà nước đồ ăn vặt loại này, cũng chi tiêu một khoản tiền nhất định tại khoa Luật. Con số này không nhớ rõ lắm, đại khái cũng không nhiều, hoặc là một hai trăm đồng gì đó; hội đồng giáo sư Bắc Đại quyết định xin nhà trường chuẩn chi khoản tiền này, gom vào khoản chi tiêu chính thức. Thế nhưng chủ nhiệm khoa Luật không đồng ý, thế là nhân viên văn phòng chạy đi tìm Lưu Bán Nông, bởi vì lúc bấy giờ ông là người phụ trách công tác của hội đồng giáo sư, quân Lưu nghe xong không kìm được cơn giận bốc lên, bèn gầm lên một tiếng mắng chửi té tát. Sau đó đại khái phía khoa Luật cũng tìm được lối giải quyết, mà lúc đó đã giải quyết xong tranh chấp của vị tiên sinh nọ, công lao thực sự cũng rất lớn. Bởi vì giả như không có tiếng gầm ấy của ông, trong hội trường không chừng sẽ xảy ra kết quả nghiêm trọng. Nhìn tình thế lúc bấy giờ, phía tiên sinh Đinh tạm thời vốn không có ý định tự động dừng lại, mà cứ tiếp tục giảng kiểu đó, người nghe lại không thể chịu nổi, lập tức sẽ có khả năng làm liều. Ngày hôm ấy Lưu Văn Điển cũng có mặt, theo lời ông kể lại với người ta sau này, lúc ấy nếu không vì tiếng gầm một tiếng của Lưu Bán Nông mà ngừng nói chuyện, ông đã chuẩn bị lao lên bục giảng, tát cho một cái bạt tai trước, rồi sau đó mới dập đầu tạ tội, bởi vì ông thực sự không thể chịu đựng thêm được nữa. — Về chuyện tiên sinh Đinh vì nói năng mà bị bẽ mặt, ngoài ra cũng có một số lời đồn, thế nhưng đó thuộc về cái gọi là "lời đồn nhảm" của những "quân tử chính trực", cho nên hình như cũng không đáng để trích dẫn vào đây.

Hai, Lưu Thân Thúc. Trong số các giáo sư Bắc Đại, người quái đản thứ hai có lẽ phải kể đến Lưu Thân Thúc. Nói ra thì lạ thật, tôi với Thân Thúc từ lâu đã có chút duyên phận, gọi là "tâm giao đã lâu"; vào khoảng năm Đinh Mùi (1907) khi ông chủ trương tờ "Thiên Nghĩa báo" ở Tokyo, tôi từng gửi đăng rất nhiều thơ văn, nhưng phần lớn đều thông qua Đào Vọng Triều giao nộp gián tiếp; sau đó chúng tôi viết bài cho tờ "Hà Nam", cũng do ông làm tổng biên tập, chỉ có điều lúc ấy người giao dịch là Tôn Trúc Đan, cũng không có giao dịch trực tiếp. Sau này ông đến Bắc Đại, cùng nhậm chức trong khoa Quốc văn, thế nhưng suốt thời gian dài chưa từng gặp mặt: tính tổng cộng chỉ có một lần, tức là trong hội đồng khoa Văn kể trên, nhìn từ xa thấy ông, lúc ấy có lẽ bệnh lao phổi của ông đã vô cùng nghiêm trọng, cho nên thân thể gầy gò ốm yếu, nói mấy câu đơn giản, giọng nói cũng rất nhỏ, hoàn toàn là bộ dạng của một bệnh phu, sau đó cũng không còn gặp lại ông nữa. Thân Thúc hễ đặt bút viết bài là "vạn chữ tuôn trào", chú thích chi tiết dẫn chứng, đâu ra đấy, không có bài nào viết không hay, thế nhưng chữ viết thực sự rất khủng khiếp, gần giống như trẻ con tập tô chữ mẫu vậy, hơn nữa lại không màng đến thứ tự nét bút. — Học sinh ở thư viện phương Bắc học viết chữ, thường hay đọc khẩu hiệu, ví dụ như chữ "Vĩnh", đọc rằng: "Điểm, hoành, thụ, câu, khiêu, phế, thích, nại." Ông thì hoàn toàn phớt lờ những thứ này, chỉ nhìn chỗ nào thuận tiện có thể viết liền nét thì cứ thế nối liền một mạch, cho nên hoàn toàn không thành hình chữ gì cả. Giảng viên khoa Văn Bắc Đại lúc bấy giờ, nếu luận về chữ viết xấu, Thân Thúc phải xếp thứ nhất, tôi chính là hạng hai. Ngày trước ở học đường Nam Kinh, thành tích viết chữ trong số các bạn học ở Quản luân đường, tôi cũng đứng thứ hai từ dưới đếm lên, người đứng đầu chính là người cùng ban cùng quê lại còn ở cùng phòng với tôi là Kha Thái Khanh, chữ của ông ấy cũng thảm thương tội nghiệp, giống như dáng vẻ đang run lẩy bẩy, nhưng hãy còn chưa đến mức không thành hình chữ. Chớp mắt đã năm mươi năm, người đứng đầu đều đã về cõi Phật, cho đến nay cái vinh quang đứng đầu bảng này lại đành phải thuộc về một mình tôi. Về Lưu Thân Thúc và phu nhân của ông là Hà Chấn, ban đầu vì Tô Mạn Thù tá túc trong nhà họ, nên lưu truyền rất nhiều chuyện vui, do Cung Vị Sinh truyền đạt lại cho chúng tôi; sau thời kỳ Dân Quốc thì do Tiền Huyền Đồng kể lại, đến khi Thân Thúc qua đời, lại do môn sinh của ông là Lưu Thúc Nhã kể thêm một số chuyện, nhưng Thúc Nhã có nhiều lời chê bai, có vẻ không tiện dùng làm chuẩn mực, cho nên đành đem những câu chuyện truyền thuyết ấy gác lại không ghi chép. Chỉ có điều chuyện của Uông Công Quyền thì không ngại nhắc đến một chút, bởi vì đó là những gì chúng tôi trực tiếp nhìn thấy. Vào mùa hè năm Mậu Thân (1908), khi chúng tôi bắt đầu học tiếng Nga, ban đầu có Lỗ Tấn, Hứa Quý Tề, Trần Tử Anh, Đào Vọng Triều và tôi là năm người, thông qua sự giới thiệu của Vọng Triều, một người họ hàng của Lưu Thân Thúc đến tham gia, người này chính là Uông Công Quyền. Chúng tôi cũng không rõ lai lịch của ông ta, lúc lên lớp gặp nhau vội vã, cũng không trò chuyện gì, chỉ thấy ông mặc toàn trang phục Nhật Bản, có vẻ rất chất phác, thế nhưng tiếng Nga lại học không được tốt lắm, thường đến cả phát âm cũng không đọc nổi, dường như ông về nhà hoàn toàn chẳng chuẩn bị chút nào. Sau đó nhóm này giải tán, rồi cũng mỗi người một ngả; thế nhưng trong nội bộ Đồng minh hội hình như có sự nghi ngờ rất lớn đối với phe Lưu Thân Thúc, chẳng bao lâu sau nghe nói Uông Công Quyền về nước, bị ám sát ở một nơi nào đó tại Thượng Hải.

Ba, Hoàng Quý Cương. Muốn kể chuyện về các nhân vật nổi danh ở Bắc Đại, việc này xem chừng tuyệt đối không thể thiếu Hoàng Quý Cương, bởi vì ông không những là đại đệ tử môn hạ Chương Thái Viêm, tức là đại sư huynh của chúng tôi, học vấn quốc học của ông cũng đứng hàng thứ nhất thứ nhì; chỉ có điều tính khí ông quái dị, tỷ lệ thuận với học vấn của ông, nhắc đến một số chuyện thực sự khiến người ta không thể khen ngợi nổi. Hơn nữa bài trên tôi nói với Lưu Thân Thúc chỉ gặp mặt một lần, đã coi là kỳ lạ lắm rồi, thế nhưng với Hoàng Quý Cương thì ngay cả một mặt cũng chưa từng gặp; chuyện về ông toàn là nghe người ta truyền tụng, cho nên hiện nay tôi cảm thấy chỉ dựa vào những lời nghe lén thì không tiện tùy tiện phán xét hay dở của ông. Vậy phải làm sao đây? Nếu không tận dụng những truyền thuyết này, thì tôi lại không có tài liệu trực tiếp để dùng, cho nên đành phải trải qua một phen thanh lọc, lựa chọn những gì dùng được để đắp đổi vào cho đủ vậy.

Việc này thiết tưởng vẫn phải ngược dòng nói lại, đại khái là chuyện những năm cuối đời Quang Tước nhà Thanh nhỉ, áng chừng ước lượng tuổi tác phải vào khoảng năm Mậu Thân (1908), vẫn còn là mười năm trước khi Trần Độc Tú chủ trương tờ "Tân Thanh niên" bước chân vào Bắc Đại, có một vị khách đến từ báo "Dân bảo" ở Tokyo do Chương Thái Viêm chủ trì, tên là Trần Trọng Phủ, người này chính là Độc Tú sau này, lúc đó cũng là người nghiên cứu Hán học, viết chữ lệ thư. Lúc này vừa khéo Tiền Huyền Đồng (lúc đó tên là Tiền Hạ, tự Đức Tiềm) và Hoàng Quý Cương đang ngồi đó, nghe tin khách đến, đành phải trốn vào căn phòng vách bên cạnh, nhưng chỉ cách nhau bởi hai cánh cửa lùa bằng giấy, cho nên nghe rất rõ mọi chuyện. Chủ khách trò chuyện về sự phát triển của Hán học đời nhà Thanh, liệt kê các vị Đới, Đoạn, Vương, phần lớn xuất thân từ An Huy, Giang Tô, sau đó chẳng biết xoay chuyển thế nào, Trần Trọng Phủ bỗng nhiên nhắc đến Hồ Bắc, nói rằng nơi đó chưa từng xuất hiện đại học giả nào, chủ nhà cũng phụ họa theo rằng, đúng vậy, không xuất hiện nhân vật nào cả. Lúc này Hoàng Quý Cương lớn tiếng đáp lời:

"Hồ Bắc tuy không có học giả, thế nhưng đây chẳng phải chính là tại hạ đây sao, An Huy tuy có nhiều học giả, thế nhưng điều này cũng chưa chắc đã chính là các hạ." Chủ khách nghe xong cụp hứng chán ngản, liền từ biệt ra về. Mười năm sau, Hoàng Quý Cương đã ngồi đường bệ trên bục giảng ở Bắc Đại rồi, thế nhưng Trần Trọng Phủ cũng chen chân đến nhậm chức chủ nhiệm khoa Văn, lại còn chủ trương tờ "Tân Thanh niên", dấy lên phong trào tân văn học, thịnh hành khắp thiên hạ. Cờ hiệu của hai bên phân minh rõ ràng, xung đột là điều khó tránh khỏi. Các bạn đồng môn môn hạ họ Chương tại Bắc Đại lúc bấy giờ làm thơ thể Bách Lương Đài vịnh mỗi người các nhân vật nổi danh trong trường, hai câu thơ về họ, thật khéo là tôi vẫn còn nhớ, câu của Trần Trọng Phủ là "Hủy Khổng tử miếu bãi kỳ phả", nói rất trúng trọng tâm; còn câu của Hoàng Quý Cương là "Bát bộ thư ngoại giai cẩu phì", cũng rất truyền thần tinh thần của ông. Cái gọi là tám bộ thư ấy, là những kinh điển mà ông sùng bái tôn thờ, tức là "Mao Thi", "Tả Truyện", "Chu Lễ", "Thuyết văn giải tự", "Quảng Vận", "Sử ký", "Hán thư" và "Văn tuyển", chỉ có điều còn có một bộ "Văn tâm điêu long", dường như cũng nên thêm vào mới phải. Phương thức công kích kẻ bất đồng chính kiến của ông hoàn toàn lợi dụng mắng mỏ, chính là chửi mới trên bục giảng, sức quấy nhiễu của nó không hề nhỏ, nhưng chỉ có thể kích động vài người nghe ông giảng bài mà thôi, còn bàn về sức mê hoặc thực tế thì không bằng một phần mười một của những "quân tử chính trực" chuyên nói lời bàn nhảm sau này.

Tên là Lâm Công Đạc, cũng là một nhân vật nổi danh của Bắc Đại, tính khí quái dị của ông cũng gần giống như Hoàng Quý Cương, nhưng đối với mọi người thì nhìn chung vẫn ôn hòa, dễ tiếp cận hơn nhiều. Thái độ của ông rất thẳng thắn, có phần hơi suồng sã, tôi nhớ có một chuyện, cảm thấy thực sự có phần khâm phục. Có một năm tôi đến trường dạy tiết học đầu tiên, từ tám giờ đến chín giờ, thời gian này thông thường đều bỏ trống, không có mấy ai muốn đến trường dạy học sớm như thế, cho nên bài vở cực kỳ dễ sắp xếp. Vào thời điểm này thường xuyên đụng độ với Lâm Công Đạc. Một số người chúng tôi không giống như đợi xe chen chúc ngồi trong phòng nghỉ giáo sư, mà đến phòng làm việc của chủ nhiệm khoa Quốc văn để ngồi, tôi gặp ông chính ở đó. Hôm nay vì đến sớm hơn một chút, còn cách giờ lên lớp một khoảng thời gian, bèn ngồi chờ ở đó, lúc này một sinh viên tốt nghiệp tên là Cam Đại Văn bước tới tìm chủ nhiệm nói chuyện, nhưng chủ nhiệm vẫn chưa tới, quân Cam chờ lâu cảm thấy nhàm chán, liền sang bắt chuyện quấy rầy tiên sinh Lâm, trên bàn vừa khéo bày một cuốn sổ tay kỷ niệm mấy mươi năm thành lập Bắc Đại, bèn cầm lên nói:

"Tiên sinh Lâm đã xem cuốn sổ tay này chưa? Bài vở bên trong thế nào?" Tiên sinh Lâm khẽ lắc đầu nói:

"Không thông, không thông." Thế này vốn dĩ đã đủ rồi, thế nhưng quân Cam vẫn không chịu bỏ qua, giở một bài viết của chính mình trong sổ, chỉ vào nói:

"Tiên sinh Lâm, xem bài này của tôi thế nào?" Tiên sinh Lâm điềm đạm cười nói:

"Cũng không thông, cũng không thông." Lúc đó quả thực nói chữ "cũng", chứ không nói chữ "cũng", chuyện này tôi vẫn nhớ rất rõ. Quân Cam vốn dĩ học ở Đại học Trung Quốc, vì nghe bài diễn thuyết của tiến sĩ Hồ, nên chuyển sang khoa Triết học Bắc Đại, trở thành đệ tử ruột thịt của Hồ Thích Chi, có thể viết những bài văn dài đằng đẵng vạn chữ, từng đăng bài "Đào Uyên Minh với Tolstoy" trên tờ "Phụ san báo Sơ" của Tôn Phục Viên, liên tục đăng liền hai ba tháng trời, độc giả đọc xong vừa đau đầu vừa khâm phục. Công phu xã giao giao thiệp của quân Cam thâm hậu mười phần, rất nhiều giáo sư vì thế mà kinh hãi thoái lui, thế nhưng hễ hắn đụng phải Lâm Công Đạc, thì cũng đứt gánh giữa đường thảm hại.

Nhắc đến công phu giao thiệp của quân Cam, hình như ở đây cũng đáng để nói một chút, cách làm của hắn thứ nhất là mời khách, thứ hai là tặng quà, mời khách thì hãy còn dễ đối phó, chỉ cần từ chối không đi là xong, nhưng tặng quà lại càng phiền toái hơn, nếu hắn mang đến tận nhà thì chủ nhà nhất định không nhận, tự nhiên cũng có thể từ chối; nhưng khách vừa quăng quà là chuồn mất, không đợi chủ nhà đáp lời, thì khó xử rồi. Hồi đó thuê xe hơi rất rẻ, mấy ngày trước dịp lễ tết, hắn liền thuê một chiếc xe hơi, chuyên dùng để đi tặng quà, đi đến nhà nào, vội vàng đặt món quà vào phòng thường trực, đoạn lập tức lên xe vùn vụt phóng đi. Có một lần, rốt cuộc vì chuyện này mà bị phu xe kéo của nhà nọ làm cho bẽ mặt một trận, nghe nói đây là ở nhà Thẩm Kiêm Sĩ, đúng lúc quân Cam mang quà tết đến, người phu xe kiêm làm người hầu tiếp nhận, nào ngờ lại chọc giận chủ nhà lôi thôi, trách mới hắn dám nhận đồ của kẻ không được chào đón, cho nên suýt nữa làm vỡ bát cơm kéo xe của hắn. Cho nên công phu giao thiệp của hắn càng giỏi, lại càng bị rất nhiều người chán ghét, từ giáo sư cho đến nhân viên tạp dịch, không một ai dám thỉnh giáo hắn, dạy chưa đầy một tiết học, cũng có người đồng cảm với hắn, như Đan Bất Am của Bắc Đại, khuyên can hắn ngàn vạn lần đừng mời khách đừng tặng quà nữa, chỉ cần hắn sống yên ổn qua một giai đoạn, ví dụ như nửa năm đi, đến lúc đó người ta sẽ tự động đến mời hắn, không những nói miệng không thôi, mà còn giúp đỡ thực tế, trích ra một phần tiền trong tiền lương của mình để trợ cấp cuộc sống cho hắn, mời hắn làm việc trong thư viện. Nhưng thế thì có ích gì chứ, tính khí của một con người rất khó thay đổi. Bàn về học lực của quân Cam, dạy quốc văn ở trường đại học thì lúc nào cũng được; nhưng hắn quá tự tin, thái độ cũng khá bất lịch sự, cho nên cuối cùng vẫn thất bại. Tiền Huyền Đồng đảm nhiệm chức chủ nhiệm khoa Quốc văn ở Đại học Sư phạm, từng gọi hắn đến đó dạy "Quốc văn năm nhất" (tức là môn quốc văn bắt buộc năm thứ nhất đại học), bài văn tuyển tập chọn bài đầu tiên là bài "Tiến học giải" của Hàn Dụ, từ bài thứ hai trở đi cho đến bài cuối cùng toàn là đại tác của chính hắn, cuối học kỳ, sinh viên bèn đi yêu cầu chủ nhiệm bãi miễn thay thế hắn. Chuyện của quân Cam thực ra kể ra thì dài dòng, chỉ là ở đây không khéo lại có chút khách át tiếng chủ, cho nên đành tạm thời lược bớt ở đây vậy.

Lâm Công Đạc thích uống rượu, bình thường gặp mặt lúc nào mặt cũng đỏ phừng phừng, có một dạo không phải vì giá rượu gạo đắt đỏ, thì là vì nhà trường nợ lương, ông liền uống thứ rượu rẻ tiền kém chất lượng đó. Hoàng Quý Cương hay tin tỏ ra vô cùng không đồng tình, từng đối mặt nói thẳng với Lâm Công Đạc rằng: "Đây là anh đang tự tìm cái chết đấy!" Lần này coi như là lời khuyên chân thành chính cống dành cho bạn bè của ông. Sau đó nghe nói Lâm Công Đạc ngất xỉu tại ga Nam Kinh, việc này thực sự có liên quan đến chuyện uống rượu của ông. Cho nên khi giảng học vấn viết bài ông không tránh khỏi có những lúc thích ra vẻ tức khí. Một hôm tôi gặp ông ở phòng làm việc khoa Quốc văn, bèn hỏi ngoài Bắc Đại ra còn dạy kiêm nhiệm ở đâu nữa không? Đáp rằng ở Đại học Trung Quốc có hai tiếng. Là môn học gì thế? Nói là dạy thơ Đường. Tôi lại tò mò gặng hỏi, tiên sinh Lâm giảng thơ của ai vậy? Câu trả lời của ông vượt ngoài dự đoán, ông nói là giảng Đào Uyên Minh. Mọi người đều biết Đào Uyên Minh với nhà Đường còn cách nhau cả một thời đại Nam Bắc triều, thế nhưng ông cứ giảng như thế đấy. Nguyên nhân là vì, Bắc Đại có môn học thơ Đào Uyên Minh này, do Thẩm Doãn Mặc đảm nhiệm, Lâm Công Đạc đại khái rất bất mãn, cho nên ở nơi khác cũng giảng môn này, còn việc râu ông nọ cắm cằm bà kia thì không thèm bận tâm nữa. Ông được coi là một trong những vị giáo sư già phái cũ của Bắc Đại, vào khoảng năm Dân Quốc thứ hai, khi Bắc Đại cải tổ, mang danh hiệu cải cách, ông cùng với Hứa Chi Hành bị nhà trường sa thải. Theo lệ cũ của Bắc Đại, giáo sư dạy thử một năm, sang năm học thứ hai đổi gửi thư mời chính thức, chỉ đơn giản nói là bổ nhiệm làm giáo sư, hoàn toàn không có thời hạn cùng con số tiền lương, bởi vì sự bổ nhiệm này là vô thời hạn, giả như không vì sự cố đặc biệt mà một bên có tuyên bố trước việc giải hợp đồng, thì việc này vẫn có hiệu lực vĩnh viễn. Mãi đến sau năm thứ mười tám mới đổi thành mỗi năm gửi thư mời một lần, phía nhà trường sợ noi theo cách làm trước đây, có kẻ vô lý cầm thư mời vô thời hạn, lúc muốn giải hợp đồng thì cứ khăng khăng không chịu đi, cho nên mới đổi cách thức mỗi năm gửi thư mời mới. Kỳ thực điều này cũng không hẳn, vốn dĩ là ở con người chứ không phải ở cách thức, người ôn hòa dù cầm thư mời vô thời hạn, cũng sẽ im hơi lặng tiếng mà rời đi, kẻ hiếu chiến dẫu đã hết thời hạn cũng vẫn tranh chấp, không chịu buông xuôi. Hứa Chi Hành chính là ví dụ điển hình cho vế trước, còn Lâm Công Đạc thì thuộc về vế sau, ông viết rất nhiều bài văn kháng nghị, trong bức thư gửi tiến sĩ Hồ (lúc đó đảm nhiệm chức chủ nhiệm khoa Quốc văn kiêm Viện trưởng Viện văn học) đăng trên tờ "Thế giới nhật báo", có câu "Di ngã nhất thỉ", thế nhưng Hồ Thích Chi không đáp lời, cho nên chuyện này cũng chẳng bao lâu sau thì bình yên vô sự.

Năm, Hứa Thủ Bạch. Bài trên đã tiện thể nhắc đến Hứa Chi Hành, bây giờ xin kể đến chuyện của ông ấy. Hứa Thủ Bạch dạy môn hí khúc ở Bắc Đại, tiền nhiệm của ông đồng thời cũng là vị giáo sư hí khúc đầu tiên chính là Ngô Mai. Lúc đó trên các tờ báo lớn ở Thượng Hải còn làm rùm beng kinh ngạc, cho rằng trong trường đại học mà lại đường đường giảng dạy hí khúc, quả là chuyện kỳ lạ chưa từng có xưa nay. Ngô Địch An dạy được mấy năm, vì người miền Nam không ăn quen đồ ăn phương Bắc, sau đó chuyển sang nhậm chức tại Đại học Nam Kinh, bèn giới thiệu Hứa Thủ Bạch làm người kế nhiệm. Hứa quân lại hoàn toàn trái ngược với Lâm Công Đạc, đối xử với mọi người cực kỳ khách sáo, hoặc có thể nói là vốn dĩ không cần phải giữ lễ quá mức như vậy, thông thường đến chốn đông người, đối với nhiều người có mặt chỉ cần gật đầu chung một cái là được, đợi khi phát hiện ra người có quan hệ đặc biệt thân thiết, mới chào hỏi riêng, thế nhưng ông thì không thế. Vừa bước chân vào cửa, ông liền tìm từng người một để cúi đầu hành lễ, có lúc bên kia không nhìn thấy, còn phải cúi chào lại từ đầu. Trông bộ dạng ông chẳng khác gì một ông lão học giả bảo thủ, thế nhưng cách ăn mặc lại có phần hơi đặc biệt, mặc một bộ âu phục, đầu trọc lốc nhẵn thín, trên đỉnh trán chừa lại một chòm tóc to bằng bàn tay, hình dáng như quả đào, dài chừng bốn năm phân, chẳng hiểu mang ý nghĩa gì, có kẻ hay châm chọc bèn đặt cho ông một biệt hiệu, gọi là "Dư Đào Công", câu nói này có bối cảnh lịch sử của nó. Bộ dạng này của ông ở Bắc Đại thì không sao, bởi vì họ đã từng trải sự đời, từng nhìn thấy bộ dạng của Cô Hồng Minh rồi, thế nhưng khi đến trường nữ sinh lên lớp, thì không khỏi phải chịu đựng một chút bắt nạt. Kỳ thực học sinh ở đó, ngặt nỗi cũng chẳng phải có ý gì đặc biệt để làm khó dễ ông, chỉ là từ tình hình lên lớp mà có thể thấy được một chút vẻ khó xử của ông mà thôi. Sau khi Bắc Phạt thành công, Đại học phụ nữ được sáp nhập vào Đại học Bắc Kinh, đổi thành Phân viện Văn học Khoa học tự nhiên, sau đó lại trở thành Học viện Văn lý nữ sinh, lúc tôi tạm thay Lưu Bán Nông giữ chức chủ nhiệm khoa Quốc văn ở đó, từng mở một lớp tập trung luyện viết tản văn cho học sinh năm nhất năm hai, có một lần ra đề bài tập làm văn là viết ấn tượng về phòng học, trong đó, có một bài viết khá hay, chính là nói về Hứa Thủ Bạch, mặc dù không nói rõ tên họ ra. Cô ấy viết rằng có một vị giáo viên bước vào, thân mặc âu phục, đầu trọc, phía trước chừa lại một chòm tóc hình quả đào, bước lên bục giảng, cúi đầu thật sâu, đoạn mở sách ra giảng. Học sinh người thì đan len, người thì viết thư đọc tiểu thuyết, từng nhóm ba năm người thầm thì trò chuyện. Ban đầu tiếng nói chuyện rất nhỏ, nhưng dần dần lớn lên, lời của giáo viên có hơi không nghe rõ nữa, thế là giáo viên dùng sức nâng cao giọng nói, đè lên tiếng vo ve lại lác đác nghe thấy những câu từ trong bài giảng, nhưng đây cũng chỉ là tạm thời, bởi vì tiếng trò chuyện của học sinh tương ứng cũng lớn lên, lại dìm tiếng của giáo viên chìm nghỉm vào bên trong. Cứ thế cho đến khi tiếng chuông tan học vang lên, giáo viên bấy giờ mới lại cúi chào thật sâu, bước xuống bục giảng, sự việc này mới xem như khép lại một đoạn. Trong tập truyện ngắn "Bàng hoàng" của Lỗ Tấn có một truyện ngắn mang tên "Cao lão phu tử", kể về việc Cao Nhĩ Sơ lão phu tử đến trường nữ sinh dạy môn lịch sử, hướng xuống dưới bục giảng nhìn một cái, nhìn thấy cả phòng mái tóc xù tung, cùng vô số lỗ mũi và đôi mắt, khiến ông ta hoảng sợ tột độ, cuốn "Viên Liễu Chiêm cương giám" vốn dĩ chưa chuẩn bị đầy đủ cho nên càng thêm cuống cuồng, vội vã chạy trốn ra ngoài. Vị lão phu tử cải tên theo Maxim Gorky này còn chẳng tránh khỏi hoảng hốt như vậy, người khác tự nhiên cũng thế thôi, thế nhưng tiên sinh họ Hứa vẫn chịu đựng nổi, cho nên vẫn dạy tiếp được, chỉ có điều sự khó xử thì chung quy vẫn khó tránh khỏi.

Sáu, Hoàng Hối Văn. Nhắc đến chuyện của Hoàng Hối Văn, hễ nói ra đều vô cùng nghiêm trang, bởi vì ông là một người cẩn trọng quy củ, cho nên cực kỳ hiếm có những giai thoại mang tính hài hước. Vào thời nhà Thanh niên hiệu Quang Tự, Thượng Hải xuất bản "Quốc túy học báo", tên của Hoàng Tiết cùng với Đặng Thật (Thu Mai), Lưu Sư Bái (Thân Thúc), Mã Tự Luân (Di Sơ) v.v... thường xuyên xuất hiện, đi theo con đường của Hoàng Lê Tông và Lữ Vãn Thôn, dùng tinh thần phục cổ để bàn chuyện cách mạng, truyền bá tư tưởng dân tộc, có thế lực rất lớn trong giới trí thức. Cho đến sau khi thời kỳ Dân Quốc thành lập, mặc dù ông là lão đồng chí cách mạng, trong Quốc Dân Đảng không thiếu những người bạn có thế lực, thế nhưng ông chỉ làm một lần Trưởng khoa Giáo dục Quảng Đông, sau đó liền quay về Bắc Đại tiếp tục dạy học, không bao giờ xuất sơn nữa. Từ khi Bắc Phạt thành công đến nay, những kẻ gọi là ăn cơm Ngũ Tứ đều một bước lên mây thăng quan tiến chức, trở thành quan chức mới, vị Hoàng quân này là bậc lão bối lại quy ẩn như thế, há chẳng phải chính là kẻ lạc ngũ hàng đầu hay sao, thế nhưng ông có kiến giải của riêng mình. Bình thường ông căm ghét thói đời đả phá tục lệ, cảm thấy thời nay rất giống cuối thời nhà Minh, khi viết chữ cho người khác thường đóng một con dấu, bốn chữ "Như thử giang sơn". Lại vào mùa thu năm Dân Quốc thứ hai mươi ba (1934) từng giảng thơ Cố Đình Lâm tại Bắc Đại, cảm hoài chuyện xưa, thường đối diện với các học trò mà khái thán cất lời. Ngày 24 tháng 1 năm 1935 bệnh mất, tập chú giải thơ Đình Lâm rốt cuộc chưa hoàn thành, tập thơ do ông sáng tác có tên "Kiêm Gia lâu thi", từng thấy có bản in chì phỏng Tông, không biết nay trên thị trường còn có hay không? Sau khi Hối Văn mất, tôi có soạn một câu đối vế buồn gửi đến, lời rằng:

"Như thử giang sơn, tiệm tương nhật mộ đồ cùng, bất kham truy ức sách thường đãi.

Đến nay quy khứ, đẳng thị phong lưu vân tán, soa hạnh miễn tác Cố Đình Lâm,"

Kèm theo chú thích nhỏ rằng, gần đây tiên sinh thường dùng một con dấu khắc bốn chữ, Như thử giang sơn, lại giảng thơ Đình Lâm tại Đại học Bắc Kinh, cảm niệm cổ tích, thường đối với các học trò mà khái thán cất lời.

Bảy, Mạnh Tâm Sử. Có hoàn cảnh tương tự với Hối Văn, chính là Mạnh Tâm Sử. Mạnh quân tên Sâm, là giáo sư khoa Sử học Bắc Đại nhiều năm, kiêm nhiệm công việc ở viện nghiên cứu, viết sách rất nhiều, thế nhưng cuốn sách mà tôi nhớ nhất và thích đọc nhất, vẫn là "Tâm sử tùng san" xuất bản vào khoảng năm Dân Quốc thứ năm sáu, tổng cộng có ba tập, thu thập những tư liệu vụn vặt, xâu chuỗi lại thành một bài, thì "về mặt sự kiện lịch sử vừa có nhiều điểm phát minh, lại vừa vô cùng thú vị. Những ghi chép về các vụ án khoa cử các triều đại nhà Thanh trong đó, phần lớn đều mang âm hưởng cảm khái, chẳng hạn như câu:

"Phàm là vun trồng bồi dưỡng nhân tài, từ xưa chưa từng có chuyện dùng cưa dao rìu khóa lẽo đẽo đi theo sau họ. Cho đến đời Thanh mới rộ lên những vụ án khoa cử lớn, coi mạng người như cỏ rác, chẳng qua là đè nặng thêm sức nặng bức hại dân chúng, trói buộc rồi quất roi cho chạy như bay mà thôi." Lại nói:

"Người Hán lún sâu vào khoa cử, đến mức sâu sắc và tàn khốc, không tiếc mượn tay người Mãn tàn sát đồng bào, để trút giận bị hắt hủi năm này qua năm khác của đông đảo những kẻ may mắn chưa thành đạt, đây chính là cái gọi là anh hùng thiên hạ đều lọt vào tròng của ta vậy." Mạnh quân tuổi cao đức trọng mà kiến giải lại minh bạch phóng khoáng, trước sau không đổi, thường vượt trên cả các bậc hiền đạt hậu bối, có thể nói là hiếm có thay. Năm thứ hai mươi sáu Hoa Bắc thất thủ, Mạnh quân vẫn ở lại Bắc Bình, đến mùa đông lâm bệnh nằm viện Hiệp Hòa, giữa tháng mười một tôi từng đến thăm ông một lần, ông cho xem nhật ký có rất nhiều bài thơ đầy cảm hoạn phẫn uất, cho đến ngày mười bốn tháng Giêng năm sau, thì về cõi Phật, hưởng thọ bảy mươi hai tuổi. Ngày mười ba tháng Ba tổ chức lễ truy điệu tại Pháp Nguyên Tự ở phía nam thành, người đến khoảng chừng hai mươi người, đại khái đều là người đồng sự Bắc Đại, ngoài ra không có nghi thức nào khác, chỉ mặc sức lặng lẽ cúi đầu hành lễ mà thôi. Tôi từng soạn một câu đối vế buồn, lời rằng:

"Dã ký thiên đa ngôn ngoại ý, tân thi ưng hữu tỉnh trung hàm."

Vì số chữ quá ít không tiện viết, lại không tìm được người viết thay, rốt cuộc cũng không được dùng. Bắc Đại dời đến Trường Sa, các viên chức giáo viên hễ ai đi được đều đi theo cả, những người vì bệnh già hoặc vướng bận gia đình mà tạm thời ở lại phương Bắc, phía nhà trường công nhận là giáo sư lưu lại Bắc Bình, tổng cộng có bốn người, là Mạnh Sâm, Mã Dụ Tảo, Phùng Hán Thúc và tôi, nay Mạnh, Mã, Phùng ba quân đều đã khuất núi, chỉ còn lại một mình tôi, coi như là quả ngọt sót lại duy nhất vậy.

Tám, Phùng Hán Thúc. Nhắc đến "giáo sư lưu lại Bắc Bình", sau phần kể về Mạnh Tâm Sử, lẽ ra nên kể câu chuyện về Mã Ấu Ngư và Phùng Hán Thúc, thế nhưng Ấu Ngư tuy được coi là một trong những người bạn vô cùng thân thiết, giao du cũng rất thường xuyên, nhưng lại không tài nào nhớ ra chuyện gì đáng ghi chép cả. Nói đến những chuyện cũ vụn vặt, đặc biệt là nghe từ chỗ Huyền Đồng kể lại thực ra cũng không ít, nhưng toàn là chuyện gia đình vụn vặt lặt vặt, không tiện dùng làm tư liệu cảm cựu. Hán Thúc là giáo viên khoa Toán học khoa Lý, tuy cách một lớp, thế nhưng những câu chuyện về ông hễ kể ra đều vô cùng thú vị, hơn nữa tôi cũng biết khá nhiều, cho nên đành gác lại phía Mã Ấu Ngư, ghi chép thêm một chút về giai thoại của ông vậy.

Phùng Hán Thúc du học tại khoa Lý Đại học Đế quốc Tokyo Nhật Bản, chuyên ngành toán học, thành tích rất tốt, sau khi tốt nghiệp về nước nhậm chức giáo viên học đường Sư phạm hai cấp Chiết Giang, lúc ấy vẫn đang ở thời kỳ giao tranh giữa hai triều Quang Tự Tuyên Tông nhà Thanh, hiệu trưởng là Thẩm Hành Sơn (Quân Nhu), rất nhiều nhân vật nổi tiếng đều dạy học ở đó như Lỗ Tấn, Hứa Thọ Thưởng, Trương Bang Hoa v.v... Sau đó ông chuyển sang Bắc Đại, e rằng còn trước cả hiệu trưởng Thái Cẩn Dân, cho nên ông có thể coi là "lão Bắc Đại" chính hiệu. Phùng Hán Thúc vào những năm đầu thời Dân Quốc, đại khái rất thời thượng, nghe nói chiếc xe ông đi là xe riêng tự túc, ngoài trang trí hoàn toàn mới ra, đèn xe cũng rất đặc biệt, xe bình thường chỉ thắp một ngọn, có xe còn dùng dầu thực vật, tối thui trông rất thảm hại, có xe thì có hai ngọn đèn hai bên, đều thắp đèn canxi, liền cảm thấy vô cùng hào phóng. Xe của ông lại có bốn ngọn, chính là gắn thêm hai ngọn nữa ở hai bên tay vịn, cùng thắp lên một lúc là sáng lóa rực rỡ, người đi đối diện mở mắt không nổi. Dưới chân lại lắp thêm chuông kêu, người trên xe dùng chân đạp, dọc đường phát ra âm thanh lanh lách, xe phóng vụt về phía trước, khiến người đi đường đều phải dừng bước ngoái nhìn. Nghe nói lúc bấy giờ ở Bắc Kinh không có chiếc xe thứ hai như thế, cho nên giả như trên đường gặp được chiếc xe kéo bốn đèn, thì có thể biết đây chính là Phùng Hán Thúc, ông đang đi "Bát đại hồ đồng" để uống trà tán gẫu rồi. Người thích nói đùa, bèn đặt cho chiếc xe loại này một cái tên khác, gọi là "xe chữ khí", bốn cái miệng giống như bốn ngọn đèn, xe hai đèn thì gọi là "xe chữ khóc", xe một đèn thì gọi là "xe chữ phệ". Tính ra ngồi xe chữ khí vẫn còn tương đối rẻ, bởi vì ở giữa tuy là chữ "khuyển", nhưng so với hai chữ khóc phệ thì rốt cuộc vẫn tốt hơn nhiều.

Hán Thúc thích uống rượu, có điểm khá giống với Lâm Công Đạc, nhưng không nghe thấy ông từng có chuyện gây gổ cãi vã với người khác. Ông lại là người nghiên cứu khoa học chính xác, khi say rượu đôi khi có hơi hồ đồ, thế nhưng hễ đối mặt với bài vở học vấn, thì đầu óc vẫn rành mạch minh mẫn như cũ, không hề xảy ra bất kỳ sai sót nào. Người xưa nói, Lữ Đoan việc nhỏ hồ đồ, việc lớn không hồ đồ, xem ra trên đời quả thực có những chuyện như thế. Lỗ Tấn từng kể một câu chuyện về Hán Thúc vào thời kỳ đầu Dân Quốc. Có một hôm gặp Hán Thúc trên đường, sau khi hai bên nâng mũ khẽ gác đầu chuẩn bị lướt qua nhau, Hán Thúc bỗng gọi dừng xe, dường như có lời muốn nói. Đến khi xuống xe, ông không hề mở lời mà lấy từ trong ví da ra tờ bạc hai mươi đồng, giao cho Lỗ Tấn, nói "Đây là trả món nợ thua tiền cậu hôm nọ." Vì Lỗ Tấn vốn không có chuyện đó, bèn nói, "Hôm đó tôi không hề đánh bài cùng anh, cũng không hề thắng tiền của tôi cơ mà." Lúc này ông mới nói: "Ồ, ồ, không phải cậu à?" Đoạn từ biệt bỏ đi. Ngoài ra còn một lần, do chính mắt tôi nhìn thấy, vào mấy ngày trước sự kiện "mùng ba tháng Sáu", đồng sự Bắc Đại họp tại viện thứ hai thảo luận chuyện lưu giữ hiệu trưởng Thái, người phát biểu đương nhiên không có một ai là phản đối cả, trong đó có một người không nhớ là ai nữa, phát biểu có phần không được thẳng thắn cho lắm, ông nghe không rõ, lập tức phẫn nộ đứng dậy nói: "Ai thế, nói không tán thành đấy?" Người bên cạnh vội vàng khuyên can rằng: "Không có ai nói không tán thành cả, anh nghe nhầm rồi." Ông bấy giờ mới nói, "Ồ, ồ." Rồi lại ngồi xuống. Về chuyện ông hảo rượu, tôi cũng từng có một lần trải nghiệm. Không nhớ là ai mời khách, quán ăn là một nơi nổi tiếng ở phố Mồi thị nhậu ngoài Tiền Môn, chỉ là rượu không ngon lắm, lúc này Hán Thúc cũng có mặt, liền đề xuất đến một cửa tiệm gần đó để gọi, là một quán rượu có giao dịch với ông, chỉ cần nói loại rượu gạo nào do Phùng mười mấy yêu cầu là được. Cho đến khi gọi mang tới rồi, chủ quán liền muốn rót chia ngay lập tức, Hán Thúc ngăn lại bảo hãy mang ra nếm thử trước, nếm xong cảm thấy mùi vị không đúng, bèn gọi tên tiểu nhị đưa rượu đến bảo nói lại với hắn, một mặt dùng ngón tay chỉ vào mũi mình mà rằng: "Tôi, chính tôi ở đây, bảo ông chủ mang thứ đó tới đây cho tôi." Đổi lại kiểu đó rồi, rượu đó nhất định không sai được, chỉ là chúng ta là người ngoại đạo cũng không thể phân biệt nổi, đành uống bừa một trận thế thôi.

Sau khi Bắc Bình thất thủ, mùa xuân năm Dân Quốc thứ hưu bảy (1938), đội hiến binh Nhật Bản muốn lấy viện thứ hai Bắc Đại làm bản bộ của nó, thông báo trực tiếp cho viện thứ hai, yêu cầu họ trong vòng ba ngày phải dọn nhà. Nhân viên văn phòng lưu thủ ở đó luống cuống không biết làm sao, bèn đi tìm "giáo sư lưu lại Bắc Bình", Mã Ấu Ngư thì không chịu lộ diện, thế là tìm đến tôi và Phùng Hán Thúc. Nhưng chúng tôi lại có "cách gì chứ? Đi đến viện thứ hai nhìn một cái, bắt gặp Hán Thúc đã có mặt ở đó, chúng tôi bàn bạc sơ qua, cảm thấy muốn từ chối khéo chỉ có cách tìm Tôn Nhĩ Hòa, giải thích rằng khoa Lý vì lý do máy móc thiết bị không thể tùy tiện di dời, còn việc có hiệu quả hay không, thì đành tính tiếp vào lúc đó vậy. Thế là ngay tại đó, do tôi thảo một bức công hàm, do Hán Thúc mang đến nhà Tôn Nhĩ Hòa. Tối hôm đó nhận được điện thoại của Tôn Nhĩ Hòa, nói chuyện từ chối cuối cùng đã thành công, chỉ có điều đành hy sinh viện thứ nhất giao cho đội hiến binh, nhưng nơi đó khoa Văn chỉ tích trữ ít bài giảng loại này, thất lạc cũng không đến nỗi quá đáng tiếc. Đây là lần cuối cùng tôi gặp Phùng Hán Thúc, trông bộ dạng của ông đã rất phờ phạc, đã đến những năm cuối đời của ông rồi.

Chín, Lưu Thúc Nhã. Lưu Thúc Nhã tên Văn Điển, bạn bè thường gọi ông là Lưu Lâm Mát (Grammar), còn Thúc Nhã thì tự xưng là Ly Đậu Ô, đại khái chữ Ly và chữ Lưu đọc có thể thông nhau, chữ Thúc thông với chữ Tịch, chữ Trát lại là chữ tượng hình cổ của chữ Đậu, còn chữ Nhã chính là chữ gốc của chữ Ô. Thúc Nhã là một người rất thú vị, mặt mũi đen sạm, đại khái ngày xưa từng nghiện thuốc phiện, lại có sở thích ăn thịt, sau này Bắc Đại dời đến Côn Minh, người ta gọi ông là "Nhị Vân cư sĩ", đại khái nói thịt hun khói đùi Vân Nam và thuốc phiện Vân Nam đều là danh vật, vừa vặn trúng ý thích của ông. Thích hút thuốc lá điếu, thường ngậm một điếu trên miệng, dù đang nói chuyện cũng dính chặt lấy khóe môi, không biết tại sao ông lại có thể làm như vậy, chỉ đến trước khi bước vào phòng giảng mới vứt đi. Tính tình hài hước, giỏi nói cười, chỉ có điều nói năng không lựa lời, tự cho mình là người Hợp Phì, đối với Đoạn Kỳ Thụy lại càng gia tăng đả kích, thường mắng mỏi lan đến cả phụ mẫu, khiến người ta không thể chép lại nổi. Sau khi Bắc Phạt thành công từng ở Vu Hồ, chẳng biết vì duyên cớ gì chọc giận Tưởng Giới Thạch, bị giam giữ mấy ngày, người đương thời vì thế mà nể trọng ông. Lưu Thúc Nhã ghét nhất là Đông y, từng cực lực bàn luận về nó, đem hết khả năng hài hước châm biếm ra để nói, lời rằng:

"Các người đả điều y sĩ lang băm Trung Quốc, thực sự là sai lầm lớn. Ở Trung Quốc hiện nay, Đông y tuyệt đối không thể không có. Các người xem có biết bao nhiêu là di lão di thiếu cùng những kẻ không phải con người khác sống ở Trung Quốc, đám người này ngày nào chưa chết, là ngày đó Trung Quốc còn tai họa. Nhưng mưu sát là vi phạm nhân đạo, hơn nữa cũng mưu không xuể. May mắn thay bọn họ đều tin tưởng vào quốc túy, cho nên con đường chết duy nhất của họ, hoàn toàn nằm trong tay những đại phu này. Các người sao lại đi đả kích họ chứ?" Đây là tai nghe mắt thấy do chính tôi nghe được, cho nên viết trong một bài văn nhan đề "Bán dược", thu trong tập "Đàm hổ tập" quyển thượng, thời gian viết là "tháng tám năm mười", có thể thấy lúc ông nói câu nói này là từ rất sớm rồi. Ông lại phê bình các nghị viên quốc hội lúc bấy giờ rằng:

"Nghĩ đến những kẻ này, cũng thực sự cảm thấy đáng thương, không muốn nghĩ xem nên mắng họ thế nào cho phải. Suy cho cùng việc này vẫn phải trách chính chúng ta, giả như chúng ta có sức mạnh mua chuộc họ, thế mà họ vẫn cứ náo loạn như thế, thì việc này quả thực nên trừng trị nghiêm khắc, bắt lại đập đít. Thế nhưng hiện nay chúng ta đã không có tiền cho họ, vậy thì đành mặc kệ để họ tự đi bán thân vậy thôi." Lời nói cay độc của ông có thể thấy qua đó một đốm, thế nhưng sở trường của Lưu Thúc Nhã không nằm ở điểm này, ông thực sự là một đại gia quốc học, cuốn sách "Hoài Nam hồng liệt giải" của ông xuất bản đã lâu lắm rồi, không biết sau đó có tác phẩm mới nào ra mắt không, nhưng chỉ riêng bộ sách đó thôi cũng đủ để thể hiện học lực của ông rồi.

Mười, Chu Địch Tiên. Chu Địch Tiên tên Hi Tổ, nhật báo Đại học Bắc Kinh từng in nhầm họ của ông thành "Mễ Ngộ Quang", cho nên có một dạo bạn bè thường gọi ông là "Mễ Ngộ Quang", thế nhưng biệt hiệu phổ biến của ông lại là "Chu Râu Kẽm", chuyện này ai cũng biết, đặc biệt là trong giới kinh doanh sách cũ, nhắc đến "Chu Râu Kẽm" thì hầu như không ai là không biết, hơn nữa còn mang chút vẻ kính nhi viễn chi. Bởi vì Chu quân sưu tầm rất nhiều sách cổ, cực kỳ tinh thông lĩnh vực này, hễ nghe người ta nói đến bản trân quý bản chép tay đời xưa là hai tay xắn tay áo lên, liên tục nói "Ta muốn", ngay cả những người chuyên doanh ngành sách đôi khi cũng không địch lại ông. Cho nên bạn bè đôi khi cũng gọi ông là "Ta muốn", đây là phương âm Chiết Giang, bên trong cũng hàm chứa ý nghĩa hài hước. Chỉ có điều đồng sự Bắc Đại bao gồm cả bạn học cũ phần lớn đều gọi ông là "Nhĩ Ông", kỳ thực đây chính là bản dịch văn ngôn của Chu Râu Kẽm, bởi vì trong "Thuyết văn giải tự" có viết rằng, "Mà, giáp mao dã", đối mặt thì không tiện gọi ông là Chu Râu Kẽm, nhưng gọi là "Nhĩ Ông" thì không có trở ngại gì, đây có thể coi là ưu điểm của văn ngôn. Bởi vì ông xưa nay vốn để một bộ râu rất to, việc này bắt đầu từ khi nào nhỉ? Nhớ lúc nghe tiên sinh Thái Viêm giảng "Thuyết văn" tại tòa soạn Dân bảo, vẫn hoàn toàn là bộ dạng học sinh, chưa để râu, e rằng phải sau những năm đầu thời Dân Quốc nhỉ? Vào mùa hè năm Nguyên niên (1912), ông giới thiệu tôi làm khoa trưởng ty Giáo dục Chiết Giang, vì việc gia đình tôi không kịp đi, sau đó lại đổi sang nhậm chức thị duyệt tỉnh, việc này tôi cũng chỉ làm được một tháng, thì vì mắc bệnh sốt rét mà về nhà. Ấn tượng gặp mặt lúc đó có hơi mờ mịt không nhớ rõ nữa, nhưng tóm lại hình như vẫn chưa có bộ râu to tướng như vị anh hùng Cuba kia, đến khi gặp nhau ở Bắc Kinh năm Dân Quốc thứ sáu (1917), thì đã hoàn toàn thay đổi khác xưa. Việc này lại khiến người ta nhớ đến bài thơ đầu tiên trong cuốn "Sách hoang đường" do Edward Lear người Anh sáng tác:

Ở đó có một ông lão mang một bộ râu,

Ông ta nói, đây chính là điều ta sợ nhất,

Có hai con cú mèo và một con gà mái,

Bốn con chim chiền chiện và một con chim cổ đỏ,

Đều làm tổ ngay trong râu của ta!

Cứ như thế trôi qua gần hai mươi năm, mọi người đều đã nhìn quen mắt rồi, nhưng đại khái vào khoảng năm Dân Quốc thứ hai mươi ba mươi tư, ở Bắc Kinh lại không thấy bóng dáng Chu Râu Kẽm đâu nữa, đại khái vì quan hệ con rể nên đã chuyển đến Đại học Trung Sơn ở Quảng Châu rồi. Trong một kỳ nghỉ hè năm sau, hình như là vào năm Dân Quốc thứ hai mươi lăm (1936), lúc này đúng vào dịp Bắc Đại chấm thi tuyển sinh, mọi người tụ tập trong phòng hiệu trưởng, bỗng nhiên cửa mở ra có một tiểu tử bước vào, không một ai nhận ra anh ta, đợi cho đến khi anh ta cất tiếng nói chuyện, lúc này mới biết hóa ra đó chính là Chu Địch Tiên, hóa ra bộ râu của ông đã được cạo sạch trơn, cho nên trông như thể biến thành một con người khác. Mọi người lúc này mới cười phá lên. Lúc này Địch Tiên vừa khéo để lại một bức ảnh chụp chung với tôi, bức ảnh này vốn dĩ chụp tại Công viên Trung ương, chính là Hứa Quý Tề, Thẩm Kiêm Sĩ, Chu Địch Tiên, Thẩm Sĩ Viễn, Tiền Huyền Đồng, Mã Ấu Ngư và tôi, tổng cộng là bảy người, Chu Địch Tiên trong bức ảnh này chính là để cằm nhẵn thín. Địch Tiên là lão Bắc Đại, lại là đại sư huynh đồng môn với Thái Viêm, thế nhưng dường như thiếu sự liên lạc với các đồng sự ở Bắc Đại, có rất nhiều sự kiện không có mặt ông tham gia, thế nhưng đối với tôi thì ông đặc biệt quan tâm chiếu cố, năm Dân Quốc thứ nhất chính là ông giới thiệu tôi vào ty Giáo dục Chiết Giang, sau đó lại hỏi tôi ở Bắc Kinh có muốn đến Bắc Đại dạy tiếng Anh không, được ghi chép trong nhật ký của Lỗ Tấn, lòng tốt của ông tôi vô cùng cảm kích, mặc dù lần cuối cùng vào năm Dân Quốc thứ sáu (1917) có phải do ông khởi xướng hay không, nhật ký không ghi chép lại, nên không thể nói rõ được.

Mười một, Hồ Thích Chi. Hôm nay nghe nói Hồ Thích Chi đã qua đời tại Đài Loan vào ngày 24 tháng 2, thế là nhân vật này trở thành tư liệu cho hồi ức cảm cựu của tôi, bởi vì trong hồi ức cảm cựu này theo lệ vốn không thu nạp những người vẫn còn sống, lời nói việc làm cả một đời của ông, cho đến ngày hôm nay nắp quan tài nhắm lại, tự nhiên sẽ có kết luận đưa ra, tôi ở đây chỉ ghi chép lại một hai sự việc trong quan hệ cá nhân, làm tư liệu trò chuyện mà thôi. Tôi có tổng cộng ba lần giao dịch bán bản thảo với ông, đều là dịch thuật. Hai lần đầu là "Tác phẩm dịch tiểu thuyết hiện đại" và "Tuyển tập tiểu thuyết hiện đại Nhật Bản", thời gian vào khoảng năm 1921, là những bài dịch tôi từng đăng trên tờ "Tân Thanh niên" và "Tiểu thuyết nguyệt báo", lúc bấy giờ Lỗ Tấn cũng đặc biệt dịch mấy bài, gom lại mỗi tập mười vạn chữ, thu vào Tùng thư thế giới của Thương Vụ Ấn Thư Quán, nhuận bút năm đồng mỗi nghìn chữ, lúc đó coi như là mức giá cao nhất. Một năm trước từng nhờ hiệu trưởng Thái viết thư, giới thiệu cuốn "Hoàng tường vi" cho hiệu sách, cũng chỉ có hai đồng một nghìn chữ mà thôi, mặc dù nói là thời văn ngôn lỗi thời, nhưng có thể tưởng tượng được giá cả thời gian trước sau khác nhau thế nào. Lần thứ ba là một cuốn "Kịch nhái Hy Lạp", đây là tác phẩm dịch Hy Lạp duy nhất của tôi lúc bấy giờ, tổng cộng chỉ có bốn vạn chữ, đem bản thảo bán cho Ủy ban biên dịch thuộc Hội đồng quỹ văn hóa, nhận được thù lao mười đồng một nghìn chữ, thực sự là mức giá cao nhất mà tôi thu được. Tôi viết ở phần cuối lời tựa rằng:

"Mấy bài dịch này tuy chỉ là một cuốn tiểu sách mọn màng, thực sự cũng là công việc vô cùng nghiêm túc của tôi. Bình thường tôi cũng từng dịch một số bài văn, nhưng chưa có lần nào tốn nhiều công sức và thời gian như lần này, trong khoảng thời gian đó tôi thường xuyên hoảng sợ, sâu sắc thấm thía nỗi sợ "Béo vàng nhào bánh nếp, tốn sức không được tích sự gì", nếu không có sự khích lệ của tiến sĩ Thích Chi, mười phần thì có bảy tám phần đã gác bút giữa chừng rồi, bây giờ cuối cùng cũng dịch xong, đây là điều rất đáng mừng, đối với cá nhân tôi khiến cho ngã rẽ ba mươi năm nay không đến nỗi uổng phí hoàn toàn, bản thân tuy cảm thấy vui mừng, mà nguyên tác lại càng đáng để giới thiệu, mặc dù quá ít ỏi. Theocritus có một câu nói rằng, chút quà mọn gửi gắm tình cảm sâu nặng. Tục ngữ quê mùa có câu, ngàn dặm gửi lông ngỗng, vật nhẹ lòng người nặng. Tạm thời mượn câu này để tự giải tỏa vậy."

Về bản thảo dịch này còn có một mẩu chuyện nhỏ như thế này, trước khi giao bản thảo tôi đã nói trước với Thích Chi rằng, trong này có một số từ ngữ nhạy cảm, yêu cầu được giữ lại, tỷ như trong bài kịch nhái thứ sáu "Thì thầm" có từ "Dương vật giả", là dịch nghĩa của từ Priapus trong nguyên văn, mặc dù trong kinh điển Luật tạng dịch thời nhà Đường có tên gọi "Thụ giao sinh chi", nhưng hình như không được thông tục bằng ba chữ "Dương vật giả". Thích Chi cười đồng ý, cho nên nó vẫn được in ấn như thế, thế nhưng trong phần chú thích bên phải chữ "Dương" đã được kẻ thêm một đường thẳng, biến thành ký hiệu tên người, việc này hình như có chút đáng cười, — kỳ thực chữ này hoặc là giải thích là làm bằng sừng chăng. Lần cuối cùng, không phải giao dịch trực tiếp với ông, mà do thư ký của Ủy ban biên dịch là Quan Điền Đồng đại lý, trong khoảng năm 1937 đến 1938, tôi dịch một bộ "Thần thoại Hy Lạp" của Apollodorus, đến năm 1938 Ủy ban biên dịch dời đến Hong Kong, sự việc này liền khép lại, bản thảo dịch thần thoại của tôi cũng mang theo và không rõ lưu lạc nơi đâu.

Nửa cuối năm 1938, vì công việc của Ủy ban biên dịch đã kết thúc, tôi liền nhờ quân Quách Thiệu Ngu tìm giúp một ít việc tại Đại học Yên Kinh, mỗi tuần bốn tiếng, nhà trường vì quan hệ người cũ nên đặc biệt chiếu cố, ban cho tôi tôn hiệu "Giáo sư khách mời" (Visiting Professor), coi như chuyên nhiệm, mỗi tháng cấp một trăm đồng thù lao, tỏ ý ưu đãi hơn so với giảng viên thông thường. Lúc đó Thích Chi ở tận nước Anh xa xôi, từ xa gửi tới một bức thư, chính là một bài thơ bạch thoại, lời rằng:

Tăng Huy tiên sinh tối qua làm một giấc mơ,

Mơ thấy vị lão tăng uống trà trong Khổ vũ am,

Bỗng nhiên đặt chén trà xuống đi ra cửa,

Phất phơ một chiếc gậy hành trình về phương Nam.

Phương Nam muôn dặm há chẳng cực kỳ vất vả?

Chỉ vì người trí thức nhận thức được nặng và nhẹ.

Tỉnh mộng ta tự khoác áo ngồi mở cửa sổ,

Ai hay tâm tư tương tư lúc này của ta.

1938.8.4. Luân Đôn.

Sau khi nhận được bức thư này, tôi cũng làm một bài thơ bạch thoại để đáp lại ông, bởi vì nghe nói ông sắp sang Mỹ, cho nên gửi đến đại sứ quán Trung Quốc ở Washington chuyển giao cho tiên sinh Hồ An Định, đây chính là hiệu tạm thời của ông. Bài thơ có mười sáu câu, lời rằng:

Lão tăng giả vờ thích uống trà khổ,

Tình hình thực tế vẫn là mưa khổ,

Gần đây mái nhà dột mặt đất lại ngập nước,

Kết quả đành phải đổi hiệu thành khổ trụ.

Buổi tối gom gém bồ đoàn muốn đi ngủ,

Bỗng nhiên nhận được bức thư từ phương xa,

Hải trời muôn dặm tám hàng thơ,

Cảm ơn cư sĩ Tăng Huy đã thăm hỏi.

Tôi cảm ơn tấm chân tình sâu nặng của anh,

Đáng tiếc chuyến hành cước của tôi lại không thể thực hiện;

Không phải vì xuất gia nên đặc biệt bận rộn,

Bởi vì trong am còn ở bao nhiêu người già trẻ nhỏ.

Tôi vẫn chỉ có thể đóng cửa gõ mõ tụng kinh,

Ra cửa khất thực quyên góp chút gạo mì, —

Lão tăng từ đầu đến cuối vẫn là một lão tăng,

Hy vọng tương lai có thể gặp mặt cư sĩ.

Ngày 21 tháng 9 năm 27, Tri Đường làm bài Khổ trụ am ngâm, phỏng theo thể thơ Tăng Huy, gửi gắm cư sĩ ở châu Mỹ. Ngày 8 tháng 10 Tết Trung thu cũ, ghi lại giữa cảnh mưa gió âm u như tối sầm.

May mắn là các bản sao của hai bài thơ này vẫn còn tồn tại, lại đồng thời tìm được một bài thơ khác do chính tay Thích Chi viết, đề ngày tháng năm là mười bốn, mười hai, mười ba, Tạng Huy. Bài thơ bốn câu viết thành bốn hàng, nay sửa lại thành hai hàng, lời thơ rằng:

Hai tấm ảnh, ba bài thơ, hôm nay hội ngộ thật tình cờ.

Không một ai nhận ra Hồ An Định, vứt trong rương trống suốt một năm trời.

Sự việc được nói đến trong thơ nay đã hoàn toàn không rõ nữa, chỉ là lá thư gửi cho Hồ An Định cứ để ở đó, trải qua rất lâu sau mới nhận được, đó là bức thư cuối cùng của ông mà tôi nhận được. Đến mùa đông năm 1948, Bắc Bình giải phóng, Thích Chi hoảng hốt bay đi Nam Kinh, chẳng bao lâu lại chuyển tới Thượng Hải, lúc đó tôi cũng ở Thượng Hải, bèn nhờ vương Cổ Lỗ gửi lời hỏi thăm giùm, khuyên ông ở lại trong nước, tuy không được nghe theo, nhưng đối với tôi đó là một tấm lòng thành chân thực, coi như để đáp lại tình ý gửi thơ ngày trước của ông. Nay Vương Cổ Lỗ cũng đã qua đời từ lâu, lại càng không một ai biết đến chuyện này nữa.

Cuối cùng còn phải thêm một đoạn, nhuận bút bốn trăm đồng của tác phẩm "Hy Lạp Nhãn Khúc" đối với tôi lại có ích lợi cực lớn, chính là dùng số tiền này để mua một mảnh đất làm nghĩa trang ở thôn Bản Tỉnh, vùng ngoại ô phía Tây, chỉ có diện tích hai mẫu, bởi vì đằng sau vốn có sẵn ba gian nhà ngói, cho nên đã bỏ ra ba trăm sáu mươi đồng để mua lại, nhưng sau đó vì không có người ở nên đã bị đổ nát. Số cây thông mới trồng tính đến nay đã hơn ba mươi năm, nay đã thành rừng. Nơi đó chôn cất con gái thứ hai Nhược Tử của chúng tôi, người cháu trai Phong Nhị, và cuối cùng còn có thân mẫu là Lỗ lão thái thái cũng an nghỉ ở nơi đó. Nơi ấy cho đến nay vẫn còn tồn tại tốt đẹp, coi như sức lực của tôi rốt cuộc không bỏ phí uổng công, đây là điều mà tôi cảm thấy vô cùng may mắn.

(Nói đoạn giữa)

Mười bốn, Tiền Huyền Đồng. Chuyện về Tiền Huyền Đồng thật sự là dài dòng khó nói, tôi không biết nên viết thế nào cho phải. Về ông, có một bài văn tưởng niệm, tên gốc là "Mười bảy ngày cuối cùng", chính là kể về mấy ngày cuối đời của ông, hình như viết chưa được toàn diện cho lắm, muốn bổ sung vào thì lại cảm thấy hơi lôi thôi dài dòng, vậy thì phải làm sao mới tốt đây? Vừa hay trông thấy bài "Thư thoại" của Hối Am trên tờ "Nhân dân Nhật báo" ngày 19 tháng 2, nhan đề là "Đả kích tư tưởng mới", trong đó có trích dẫn lời của Huyền Đồng, cảm thấy rất hay, bèn quyết định làm một tên "đạo văn" trước đã, rồi sau đó mới tự mình ra mắt bài viết kém cỏi của bản thân sau vậy.

Nguyên văn rằng:

"Tạp chí 'Tân xã hội' bị cấm vào tháng 5 năm 1920, trước đó khoảng tháng 8 năm 1919, tờ 'Mỗi tuần bình luận' đã phải chịu chung số phận bị phong sát, tổng cộng ra được ba mươi bảy kỳ. Lúc bấy giờ cuộc tranh luận giữa vấn đề và chủ nghĩa đang diễn ra sôi nổi, "Tứ luận" của Hồ Sách được đăng ở ngay kỳ cuối cùng ấy. Sau khi tạp chí bị cấm, cuộc tranh luận đành phải tuyên bố khép lại, đồng chí Đại Chiêu liền không thể tiếp tục viết "Ngũ luận" nối tiếp sau bài "Tái luận" được nữa. Mùa đông năm 1922, hội nghị quốc vụ của Bắc Dương chính phủ tiến tới thông qua vụ án cấm đoán tư tưởng mới, quyết định lấy các thành viên của "Tân thanh niên" và "Mỗi tuần bình luận" làm đối tượng mà họ sắp sửa bức hại. Sau khi tin tức lan truyền, Hồ Thích từng dốc sức thanh minh bản thân rất ôn hòa, đề xướng cái gọi là chính phủ người tốt, nhưng vẫn bị bọn Vương Hoài Khánh quy chụp cho là phái quá khích, chủ trương bắt giam vào ngục, dọa hắn đến mức chỉ đành lấy cớ kiểm tra bệnh tiểu đường để trốn tránh không dám lộ diện. Đúng vào lúc này, vụ án hối lộ của các nghị viên bị phanh phui, chẳng bao lâu sau lại xảy ra vụ án quốc hội vi phạm Hiến pháp, khiến cả nước xôn xao, nội các thay đổi liên tục, quyết định cấm đoán tư tưởng mới đành tạm thời gác lại. Đến năm 1924, chuyện cũ được nhắc lại, mục Tạp cảm ở số báo 138 của tờ "Thần báo phụ san" ngày 16 tháng 6 đã đăng ba mẩu "Chuyện vụn vặt", mẩu đầu tiên phản ánh ngay "bóng đen của văn tự ngục":

Thiên Phong Đường tập và Nhất Mục Sách văn sao đột nhiên vào ngày sính lễ của Xương Anh mà bị □ (tiếng Nhật).

Câu này là tôi lén đọc được từ bức thư của một người bạn gửi cho người bạn khác, lời tuy ngắn gọn nhưng lại chứa đựng bốn câu đố mẹo. Ở tờ "Mỗi tuần bình luận" và Nỗ lực có một tác giả lấy hiệu là Thiên Phong, lại có một tác giả khác lấy hiệu là Chỉ Nhãn, hai bộ sách này đại khái là do họ viết chăng? □□□ (tiếng Nhật) có lẽ là cấm đoán, tôi phỏng đoán từ tính chất của hai bộ sách thì đại khái là không sai đâu. Nhưng thế nào là "ngày sính lễ của Xương Anh"? Tôi vội vàng tra từ điển Khang Hi xem chữ "sính" là chữ gì.

A, tìm ra rồi! Dưới mục chữ "sính" trong từ điển ghi chú rõ ràng rằng, tập vận, chư dung thiết, âm là chung, là anh chồng của chồng. Trung Quốc dường như có một vị nữ sĩ tên là Xương Anh, chồng của bà tên là Đoan Lục tiên sinh, anh trai của Đoan Lục há chẳng phải là Đoan Ngũ hay sao? Nếu câu đố này của tôi đoán không sai, thì đáp án chắc chắn là "Hồ Thích văn tồn" và "Độc Tú văn tồn" đột nhiên bị cấm vào ngày Tết Đoan Ngọ. Nhưng tôi vẫn chưa nghe được tin tức này.

Đáng hận là câu nói này của tôi là lén đọc được, nếu không thì tôi đã có thể hỏi người bạn nhận thư hoặc gửi thư ấy rồi, nếu như họ vẫn còn ở Bắc Bình."

Mẩu tạp cảm này ký tên là "Hạ", Hạ chính là tên thật của Tiền Huyền Đồng, câu đố thực ra là do chính tay Huyền Đồng sáng tạo nên. Lúc bấy giờ quân phiệt Bắc Dương cấm các sách như "Độc Tú văn tồn", "Hồ Thích văn tồn", "Ái mỹ đích hí kịch", "Ái đích thành niên", "Tự kỷ đích viên địa", v.v., Huyền Đồng vì muốn vạch trần sự thật nên đã cố tình nói vòng vo tam quốc, chơi chữ để thu hút sự chú ý của xã hội. Hồ Thích liền dựa vào đó mà hoạt động khắp nơi, viết thư nhiều ngả. Bắc Dương chính phủ một mặt phủ nhận chuyện có sách cấm, nói rằng những cuốn sách kiểm duyệt đã được phát trả, mặt khác lại vẫn tiến hành cấm đoán như cũ. Đến ngày 23 tháng 6, tờ "Thần báo phụ san" số 143 lại đăng một bức thư gửi cho Hạ và Hồ Thích, ký tên cũng là "Hạ".

Kính gửi tiên sinh Hạ và tiên sinh Hồ Thích:

"Về sự kiện Thiên Phong Đường tập và Nhất Mục Sách văn sao bị cấm, vào lúc 5 giờ chiều ngày 11 tháng này, tôi gặp tiên sinh Anh Bạch ở Thành Quân, lời nói của ông ấy cũng giống như tiên sinh Hồ Thích vậy. Thế nhưng ngày hôm qua tôi ra hàng sách cũ hỏi thăm, nghe nói vẫn không cho phép bán, mấy chục cuốn sách vẫn còn ở đằng kia kìa. Chắc là không lấy lại được nữa rồi.

"Hạ viết, (Vị Hạ này chính là người bạn viết thư mà tiên sinh Hạ đã nhắc tới. Tiền sinh Hạ có liên quan gì đến chữ Hạ hay không thì tôi không biết, nhưng tôi đây thì từng có quan hệ với chữ Hạ, cho nên phỏng theo bút pháp chú thích chữ vạn viết nhỏ, thêm mấy câu chú thích này.) 13, 6, 20."

"Cái gọi là 'phỏng theo bút pháp chú thích chữ vạn viết nhỏ' vân vân, ý nghĩa chính là vạn tức là vạn, Hạ tức là Hạ, vốn dĩ chỉ là một việc, một người mà thôi. Đuôi bức thư này còn có một câu điểm xuyết thần thái:

"'Sau khi viết xong bức thư này, cầm tờ "Thần báo" trang sáu của ngày hôm nay lên xem, bất ngờ nhìn thấy một tiêu đề như thế này: "Sở cảnh sát định kỳ đốt sách", không khỏi rùng mình một cái, mặc dù tôi vốn chẳng biết đám tiểu thuyết đồi phong bại tục cùng tất cả các ấn phẩm vi phạm quốc cấm này có tên tuổi cụ thể ra sao.' Có thể thấy lúc bấy giờ không những cấm sách mà còn đốt sách, làm om sòm một hồi, hóa ra đều là sự thật. Bài văn ngắn áp dụng phương pháp tiến sâu vào từng tầng, tôi cho rằng viết cực kỳ hay. Đây là một tư liệu lịch sử quan trọng về việc đả kích tư tưởng mới vào đầu thời kỳ Ngũ Tứ. Đồi phong bại tục vốn có đủ loại giải thích khác nhau, cá mè một lứa, ngọc đá lẫn lộn, từ cổ chí kim, từ nước ngoài cho đến trong nước, đồi phong bại tục hầu như đã trở thành cái cớ chung để cấm sách và đốt sách, giai cấp thống trị trước thời quân phiệt Bắc Dương từng lợi dụng nó, giai cấp thống trị sau thời quân phiệt Bắc Dương cũng lợi dụng nó. Nếu hỏi bại cái phong gì, hư cái tục nào, sông Hoàng Hà cuồn cuộn chảy trôi, điều này vẫn còn chờ đợi sự phân định của thế hệ chúng ta vậy."

Bài viết này tôi cũng cho rằng viết rất hay, nó có thể từ những bài viết bông đùa không nghiêm túc mà thấu hiểu được ý nghĩa chân thực, thu được tư liệu hữu ích, quả là điều vô cùng hiếm có. Đáng tiếc là những người có thể viết được thứ văn tạp luồn cúi vòng vo, chơi chữ, châm biếm hài hước ấy nay đã không còn nữa, Huyền Đồng qua đời tính ra đã được hai mươi bốn năm rồi, thế nhưng nghĩ lại chuyện này, vẫn là một sự mất mát vĩnh viễn.

(Nói đoạn giữa)

Những người được nhắc đến bên trên đều là giáo sư của Đại học Bắc Kinh, nhưng ở đây tôi muốn mở rộng ra một chút, nói qua về phía nhân viên chức sắc, người thứ nhất ở đây tự nhiên chính là hiệu trưởng Thái, người thứ hai là Tưởng Mộng Lân, chính là người được nhắc đến trong bức thư của Huyền Đồng ở mục một trăm sáu mươi ba bên trên gọi là "tiên sinh Giao Bạch", về ông ấy thì cũng có một số chuyện có thể nói, nhưng mà người ta vẫn còn khỏe mạnh, đây vốn theo lệ là những gì mà mục Cảm cựu lục không thể thu vào được.

Mười lăm, Thái Cước Dân. Thái Cước Dân tên là Nguyên Bồi, tên chữ vốn là Hạc Khanh, vào cuối đời Thanh vì hô hào cách mạng nên đổi hiệu là Cước Dân, sau này vẫn được gọi mãi cho đến nay. Ông là người ở Bút Phi Lộng trong thành Thiệu Hưng, từ lúc còn nhỏ đã nghe người ta nói ông là một người cực kỳ kỳ quái, là một vị hàn lâm thời nhà Thanh, nhưng đồng thời lại là đảng viên phản loạn. Trong nhà có một cuốn chu quyển (sách ghi danh thi đỗ) của ông, văn chương rất kỳ lạ, độ dài rất ngắn, tất nhiên đọc cũng chẳng hiểu gì, nhưng tóm lại là không tuân theo quy củ bát cổ. Sau đó nghe nói việc giảng kinh của ông tuân theo cái gọi là tông pháp đời Công Dương, đây chính là sự khởi đầu cho những hành vi kỳ quái của ông. Ông chủ trương rằng cộng sản công thê, câu nói này quả thực là khiến người ta nghe xong phải giật mình kinh hãi, nhưng sự thật thì hoàn toàn ngược lại, bởi vì con người ông cũng tương tự như Tiền Huyền Đồng, là người đoan chính cẩn trọng nhất mực. Ông phát xít Hội Tiến Đức, chủ trương không mua dâm, không đánh bạc, không nạp thiếp, tiến xa hơn nữa là không làm quan lại, không hút thuốc, không uống nước rượu, cao cấp nhất thì không làm nghị viên, không ăn thịt, mang đậm phong thái của tín đồ phái Thanh giáo. Ông xuất thân từ triết học Phật Lão, thông qua ảnh hưởng của khoa học mà chủ trương vô chính phủ cộng sản, lại nhân đọc sách của Du Lý Sơ mà chủ trương nam nữ bình quyền, phản đối thủ tiết, vậy thì việc xuất hiện những lời đồn đại kiểu này cũng không phải là hoàn toàn không có cơ sở. Thế nhưng sự thật thì sao, cho đến tận khi về già ông vẫn không tích lũy tài sản, không có tai tiếng tình ái, có thể gọi là nhân vật hiếm hoi trong giới trí thức. Chúng ta mượn lời đánh giá của bậc tể lão về ông để làm ví dụ. Đây là thầy dạy của tôi, người từng dạy tôi đọc sách "Trung Dung" ở Tam Vị thư ốc là tiên sinh Thọ Thụ Lân, ngài đã qua đời vào năm ngoái ở độ tuổi cao ngất chín mươi; sư mẫu họ Thọ đã phân cho tôi vài cuốn di thư của ngài, trong đó có một cuốn là "Thái Cước Dân ngôn hành lục hạ", trên bìa sách có lời đề chữ của tiên sinh Thọ rằng:

"Học vấn đạo đức của Cước Dân vô cùng thuần khiết cao thâm, hòa bình trung chính, thế mà người đời lại hay chê bai trách móc, quả thực đúng như Trang Tử đã gọi là thuần thuần thường thường, bèn sánh với kẻ cuồng vậy." Lại viết rằng:

"Đạo đức học vấn của Cước Dân tập đại thành của kim cổ đông tây, lại đem ra thực tiễn, cộng thêm đại lượng không chê đất bùn chảy về, không thẹn khi hỏi kẻ dưới, có thể gọi là vĩ đại vậy." Những lời ca ngợi này có lẽ không tránh khỏi có phần hơi cao quá, nhưng việc ông dẫn lời của Trang Tử là thuần thuần thường thường thì vô cùng chính xác. Chủ trương ngôn hành bình dị của Thái Cước Dân ban đầu được đăng trong bốn mươi bài giảng nghĩa của trường Hán công học Pháp Quốc, chỉ là mọi người không mấy chú ý mà thôi. Ông ở đây vô tình nhắc đến kim cổ đông tây, đây cũng là những lời nắm bắt được rất trúng trọng tâm. Ba bốn năm trước tôi từng viết một bài văn ngắn bàn về Thái Cước Dân, trong đó có đoạn nói rằng:

"Thành tựu chính của Thái Cước Dân, nằm ở việc ông cải cách Đại học Bắc Kinh." Ông thực tế đảm nhiệm chức hiệu trưởng không được mấy năm, trong thời gian làm hiệu trưởng cũng chẳng có hành động gì lớn, nhưng ảnh hưởng của ông lại vô cùng to lớn. Chủ trương của ông chính là câu nói "kim cổ đông tây", đây là một câu nói cực kỳ có hiệu lực, cũng rất hợp thời cơ. Bởi vì khi đó là năm Dân Quốc thứ năm, thứ sáu, Viên Thức Kế vừa mới chết chưa lâu, họa đế chế Hồng Hi tuy đã được bãi bỏ, nhưng trong Bắc Dương chính phủ vẫn còn tràn ngập bầu không khí u ám độc hại. Lúc bấy giờ Lê Nguyên Hồng làm đại biểu tổng thống, Đoan Kỳ Thụy làm nội các tổng lý, tuy có phương châm giáo dục tốt nhưng cũng không thể thi triển được. Đại học Bắc Kinh lúc bấy giờ khoa Quốc văn chỉ có kinh sử tử tập, ngoại văn chỉ có tiếng Anh, giáo viên chỉ có mấy người cũ, đó chính là cái gọi là "cổ ý" và "trung" mà thôi, nếu cộng thêm hai phần "kim" và "ngoại" ấy vào, thì mới thành công được. Ngoài những người cũ và môn học cũ ra, ông đã thêm vào hí khúc và tiểu thuyết, ngoài học trò của Chương Thái Yên là Hoàng Quý Cương, người của Hồng Hi là Lưu Thân Thúc, người tôn vương là Cô Hồng Minh ra, còn bổ sung thêm một đám người Trần Đỗ Tú, Hồ Thích Chi, Lưu Bán Nông, ngoài tiếng Anh ra còn thêm cả tiếng Pháp, tiếng Đức và tiếng Nga. Kim cổ đông tây, đều cần cả, mặc kệ hay dở cứ để mặc chúng tự do cạnh tranh, điều này hình như cũng không thỏa đáng cho lắm. Nhưng trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, nếu không nói như vậy, thì hai loại "kim" và "ngoại" kia sẽ không thể có chỗ đứng, nói là phương sách thì cũng là điều vô cùng cần thiết. Nhưng đối với bản thân Thái Cước Dân, rốt cuộc đây chỉ là một phương sách, hay là lời nói từ tận đáy lòng? Thì vẫn là không rõ (phần lớn là thuộc vế sau), nhưng trong thực tế thì nó đã phát huy tác dụng, cho nên xét theo sự việc thì chủ trương kim cổ đông tây này, vào lúc bấy giờ được coi là hợp thời cơ vậy.

Thế nhưng, sự thành công của ông cũng không phải là thuận buồm xuôi gió. Trong trường học trước tiên có người tỏ ý bất mãn, phe mới thì chưa bên tỏ thái độ bài xích phe cũ, mà phía phe cũ lại là người tỏ thái độ trước tiên. Đầu tiên là tung tin đồn, bởi vì Đại học Bắc Kinh ban đầu mở lớp giảng dạy Nguyên khúc, liền đồn rằng trong phòng học đã bắt đầu ca kịch rồi, lại vì lý do đề xướng văn xuôi bạch thoại nên đồn rằng dùng "Kim Bình Mai" làm sách giáo khoa. Tiếp đến là các giáo viên cũ mắng chửi trong phòng học, những người khác thì còn che giấu đôi chút, Hoàng Quý Cương là người gan dạ nhất, thường hay lớn tiếng không kiêng dè gì. Ông ta mắng đám giáo viên mới phụ họa theo Thái Cước Dân, nói bọn họ "khúc học nịnh đời", cho nên sau này những kẻ hài hước mới đặt cho Thái Cước Dân một biệt danh gọi là "A Thế", ví dụ như đến phòng hiệu trưởng một chuyến, tự xưng là đi "A Thế". Những người biết cái tên này và thường xuyên sử dụng nó có Mã Ấu Ngư, Tiền Huyền Đồng, Lưu Bán Nông và nhiều người khác, Lỗ Tấn cũng là một trong số đó, thường hay xuất hiện trong các bức thư tín, trở thành một điển cố. Trên báo chí cũng có phản ứng lại, tờ "Thời sự tân báo" của phái Nghiên cứu ở Thượng Hải bắt đầu công kích, tờ "Công ngôn báo" của phái An Phúc ở Bắc Bình lại càng tấn công mãnh liệt hơn, Lâm Cầm Nam đứng ra viết thư ngỏ gửi cho Thái Cước Dân, nói rằng trong trường học đề xướng bất hiếu, yêu cầu đuổi cổ đám người Trần Hồ. Thái viết thư đáp lại rằng, tờ "Tân thanh niên" vốn không hề bất hiếu, cho dù có chủ trương này đi chăng nữa, thì đó cũng là ý kiến cá nhân, chỉ cần không đến trường đại học để tuyên truyền thì cũng không thể can thiệp được. Lâm thị thẹn quá hóa giận, có vẻ như muốn mượn thế lực của nhân vật thực quyền lúc bấy giờ là Từ Thụ Tranh để gây sức ép, vào thời điểm này phong trào Ngũ Tứ bùng nổ, chính phủ bận rộn đối phó với đại sự, cuộc xung đột giữa phe mới và phe cũ trong trường học cuối cùng cũng may mắn mà tránh được.

Tôi và Thái Cước Dân ngày thường không mấy khi qua lại thư từ, nhưng vào mùa xuân năm 1934, lại nhận được một bức thư của ông, mở ra xem thì hóa ra là ba bài thơ vui nhùa vần trà gửi cho tôi, trong đó có một bài đặc biệt thú vị, nay chép lại ở đây, nhan đề là -- "Năm mới, dùng vần thơ tự thọ của Tri Thường lão nhân", thơ rằng:

Năm mới con cái liền tự lập gia đình, không nhường sa di mặc áo cà sa. (Chú thích gốc, trẻ con quê tôi cạo tóc vòng tròn xung quanh và chừa ở giữa, gọi là sa di. Quy Y Tư Cầm thảo ba, điều "tinh kỳ thần" có dẫn các câu ngữ như diên trận liễu vong vân vân, gọi đây là một loại văn lý.)

Mặt quỷ che mặt chỉ tổ dọa chó, đèn lồng hình rồng vẽ thêm chân giống như vẽ rắn thêm chân.

Gieo xúc xắc sáu mặt nghĩ chuyện thắng đậu, nối liền vài câu gọi là đánh tranh tết gai. (Trẻ con quê tôi chọn sáu hạt đậu tằm rang, khoét bỏ một chút vỏ ở một mặt, gọi là vàng, mặt còn lại nguyên vẹn gọi là đen, từ hai người trở lên cùng nhau gieo xúc xắc, bên nào mặt vàng nhiều hơn thì thắng, cũng dùng đậu làm quân bài. Lấy chữ đầu của thành ngữ nối với chữ cuối của câu khác, ví dụ người A nói "Đại học chi đạo", người B tiếp lời "Đạo bất viễn nhân", người C tiếp lời "Nhân chi sơ" vân vân, gọi là đánh tranh.)

Hồi tưởng chuyện vui không phải chuyện khổ, xin phép tôi được cùng ăn trà ngọt. (Quê tôi có câu nói "Ăn trà ngọt, nói chuyện khổ".)

Ký tên thì vẫn là Thái Nguyên Bồi, hoàn toàn không dùng biệt hiệu nào khác. Điều này trong trò đùa giỡn tự có phong thái đôn hậu cẩn trọng; trước đây khi bàn về "Xuân tại đường tạp văn" tôi cũng đã nhắc đến điểm này, đều là một loại đặc sắc. Lúc này ông đã gần tuổi cổ hi mà ghi chép lại tình hình trò chơi năm mới của trẻ con, miêu tả chú thích tỉ mỉ, vẫn còn giữ được tâm hồn trẻ thơ, tuổi tác của tôi kém hơn ông khoảng chừng hai mươi tuổi, thế mà lại không nhớ rõ được như thế, đọc lên chỉ thấy ngậm ngùi, ngay cả ở những chi tiết nhỏ nhặt nhất, bậc tiền bối quả thực vẫn là người không thể với tới được.

Ngoài ra còn có một người nữa, người này chính là Trần Trọng Phủ, ông là khoa trưởng khoa Văn của Đại học Bắc Kinh, cũng là nhân vật quan trọng trong thời kỳ cải cách. Thế nhưng hành vi của Trọng Phủ không được đúng đắn cho lắm, đôi khi hay đặt chân vào chốn lầu xanh hoa liễu, điều này đối với các giáo viên phái cũ là chuyện thường tình, người ta coi đó là chuyện đương nhiên. Thế nhưng đối với phái mới thì lại khác, trên báo chí thường xuyên phanh phui, đăng tải những chuyện như Trần lão nhị cào xước mình gái lầu xanh, điều này đối với một Thái Cước Dân cao giọng đề xướng Hội Tiến Đức mà nói, thực sự là một chuyện vô cùng đau đầu. Giao thiệp của chúng tôi với Trọng Phủ, nói là về bài vở chẳng bằng nói là về văn chương thì đúng hơn, đều là có liên quan đến tờ "Tân thanh niên", cho nên mười sáu bức thư tín mang tên "Thực Am đích xích độc" từng được công bố trước đây đều là như vậy, ví dụ như bức thứ mười hai được viết vào năm 1920, ở dòng cuối cùng có viết rằng:

"Tiểu thuyết do Lỗ Tấn huynh viết, tôi thực sự bội phục sát đất." Vào lúc bấy giờ, ông ấy mới chỉ xem hai thiên "Khổng Ất Kỷ" và "Thuốc" mà thôi, vậy mà đã nói như vậy rồi, cho nên nhãn quang của ông ấy thực sự rất chuẩn xác. Thư tháng chín lại viết rằng:

"Tiểu thuyết do Dự Tài huynh viết, thực sự có giá trị tập hợp lại để in tái bản, xin anh hỏi ông ấy nếu cho là phải, có thể cắt ra từ tờ Tân Triều Tân Thanh Niên rồi tự mình chỉnh sửa lại, gửi tới để giao in." Cho đến khi tập truyện "Nẻ Hô" được biên soạn vào cuối năm 1921, và xuất bản vào năm thứ hai, thì điều này đã diễn ra sau lời nói của ông ấy ba năm rồi.

(Trích từ "Tri Thường hồi tưởng lục")

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.