Tôi chẳng hiểu thế nào lại thấy mình như sinh ra trong thời kỳ hắc ám, họa dơi cú hổ lang trong rừng rậm suy cho cùng cũng đã không còn, nhưng những con quỷ vô hình vẫn lảng vảng quanh đây, chực nuốt chửng linh hồn người sống. Tôi chẳng có mấy hứng thú với chuyện dân trị dân hưởng, hay tự do hội họp ngôn luận, điều tôi quan tâm nhất chính là sự thật thiếu tự do tư tưởng như án văn tự, án tín ngưỡng v.v.. Trong lịch sử văn hóa phương Tây, thời Trung cổ thu hút sự chú ý của tôi nhất, nào là "hành sự tín ngưỡng" (Auto-da-fé) của Tòa án dị giáo, nào là chiếc áo lót đen vẽ đầy lửa và quỷ (Sambenito), đó là những thứ tôi vô cùng yêu thích, tựa như các bậc tao nhân mặc khách đối với tin tức thị trường chứng khoán vậy.
Tuy có sở thích này nhưng lại rất khó được thỏa mãn, những gì có trong tay để lật xem chỉ là cuốn "Lịch sử tự do tư tưởng" của giáo sư Bury và cuốn "Lịch sử nhỏ về tư tưởng tự do kim cổ" của Robertson; còn như bộ sách hằng ngưỡng mộ "Lịch sử tòa án dị giáo Tây Ban Nha và Trung cổ" của H. Lea thì vào lúc "thành kính húp cháo loãng" này lại không có duyên diện kiến. Dù đã hơn chục lần nhìn thấy gáy sách chữ vàng trên kệ sách phủ đầy bụi ở hiệu sách Nam Thành, nhưng đến cuối cùng vẫn chẳng đủ can đảm rút ra một cuốn để xem thử.
"Lịch sử bút họa" của người Nhật Phế Tính Ngoại Cốt đã đọc từ lâu, dẫu có đôi chỗ kỳ quái, nhưng cũng chẳng tính là gì nếu so với Trung Quốc. Trong "Cái lưỡi của..." của Uchida Roan, tôi từng đọc được một bài viết kể về việc bức hại tín đồ Cơ Đốc giáo, qua đó biết được một số hình phạt độc địa kỳ lạ mà chính phủ Nhật Bản áp dụng đối với cái gọi là tà tông môn vào thế kỷ 16, nhưng rất sơ lược. Nghe nói có hai cuốn sách do Giáo hội phát hành là "Di thư đẫm máu" và "Sự phục hồi của Giáo hội" ghi chép chi tiết hơn, nhưng lại không tài nào kiếm được. Gần đây, tôi có được cuốn "Sự bức hại và ẩn mình của tông môn Kirishitan" do tiến sĩ Anesaki Masaharu soạn giả, biết được đôi chút về trạng thái tinh thần của kẻ bức hại và người bị bức hại, khiến tôi vô cùng vui mừng. Kirishitan chính là âm phiên dịch của từ Christian trong tiếng "Naman" (Bồ Đào Nha), ngoài ra còn có các cách dịch như Kirishitan, Kirisidan, Kirishidan v.v., các tài liệu mô tả hiện đại hầu hết đều dùng tên gọi này; còn tín đồ ngày nay thì gọi theo tiếng Anh là Christian.
Trong sách có mấy chương ghi lại những văn khí khuyến khích tử đạo lưu hành thời bấy giờ, đủ để khảo cứu tâm tình của tín đồ, quả thực rất đáng trân trọng, nhưng điều đặc biệt khiến tôi lưu tâm là thủ đoạn mà các quan lại cấm giáo sử dụng. Một là vừa ân vừa uy, đại loại giống như cách Ung Chính đối xử với Tăng Tịnh. Trong hồ sơ thẩm vấn giáo môn loại thứ bảy có đoạn này để tham khảo: "Trước kia hễ bắt được là chém đầu, treo cổ hoặc hỏa thiêu, các linh mục vẫn liên tục vượt biển sang; sau đó đổi thành lệnh bỏ giáo, quy y Phật giáo Nhật Bản, đưa vào cư trú tại Tiểu Nhật Hướng Kirishitan công sở, ban cho vợ con, linh mục thì mỗi người cấp mười khẩu lương, thưởng một trăm lạng bạc, hỏi dò mọi chuyện, ai không đáp thì đem tra tấn, từ đó về sau tín đồ dần giảm bớt". Như người Ý Giuseppe Chiara sau khi bỏ giáo đã gia nhập Tịnh Độ Tông, cưới vợ của tử tù do quan phủ ban cho, nhận lấy họ tên của người chồng trước là Okamoto Sanzaemon, làm việc tại nơi thẩm vấn giáo môn, thụy hiệu sau khi mất là "Nhập Chuyên Tịnh Chân Tín Sĩ", đó là một ví dụ.
Hai là điều tra xử lý nhỏ lẻ, không dùng cách quét sạch một mẻ lưới. Trong hồ sơ thẩm vấn giáo môn loại thứ năm có một điều ghi rằng: "Nếu có người chỉ điểm, tố giác mười tín đồ, thì lúc đó nên bắt trước ba hoặc năm người để điều tra xử lý, không nên một mẻ bắt cả mười người". Nhưng "khi có 'trường hợp đặc biệt' thì nên dâng biểu xin chỉ thị để xử lý tùy theo cơ nghi". Tuy nhiên, điều này chỉ cho thấy sự viên ngỏm trong thủ đoạn của quan lại, còn đối với người bị bức hại thì nỗi thống khổ có khi còn lớn hơn cả việc bị bắt trọn ổ. Hãy lấy cuộc đời 33 năm của vợ kẻ bề tôi Kuzuaki-mura 권지승 (Quyền Chi Thừa) làm ví dụ, có thể hình dung tình cảnh này ra sao:
1636 Sinh ra
59 Mẹ bệnh qua đời
60 Chồng Quyền Chi Thừa bị bắt rồi chịu hình án tử
61 Bốn người em gái của chồng bị bắt
62 Bốn người em gái của chồng chịu hình án tử
Cháu rể Gontaro bị bắt
Tái giá với Heibei
65 Em trai chồng là Taibei, em họ của chồng là A Matsu bị bắt
66 Em trai chồng là Taibei chịu hình án tử
Em họ của chồng là A Fuchi bị bắt
67 Bản thân cùng mẹ kế của chồng đồng thời bị bắt
68 Bản thân cùng hai người em họ của chồng đồng thời chịu hình án tử
Chồng Heibei bị bắt
72 Chồng Heibei chịu hình án tử
Ba là lợi dụng chỉ điểm. Theo mức thưởng phát hành năm Diên Bảo thứ hai (1674), các mức giá cụ thể như sau:
Linh mục: 500 lượng bạc
Giáo sĩ: 300 lượng bạc
Đồng đạo: 50 hoặc 100 lượng bạc
Thủ đoạn này tuy nhất thời có lẽ rất hiệu quả, nhưng cũng gánh chịu không ít hy sinh, đồng thời để lại ảnh hưởng xấu vô cùng sâu sắc và to lớn đối với đạo đức quốc dân. Ở Trung Quốc hiện nay vẫn có kẻ thực thi mưu kế này mà chẳng lấy làm lạ, việc mua chuộc phản gián thời chiến, hoặc treo giải thưởng lẫn nhau thì không cần phải bàn tới; ngay cả khi trường học bạo động, hiệu trưởng cũng thường dùng mấy thủ đoạn nhỏ "rút củi đáy nồi", khiến số đông hóa thành số ít, thế nhưng phong khí học đường cũng vì thế mà bại hoại sạch trơn. Lại thêm trường học kiểu cũ ngay cả trong thời bình cũng lợi dụng việc chỉ điểm, khiến học sinh dò xét bí mật lẫn nhau rồi báo cáo lên giám thị, điều này lại càng đủ khiến phẩm cách học sinh sa đọa. Theo lời bạn đồng hương Điền Thành Chương, anh có một người em gái học ở một trường nữ sinh dòng đạo, trong nội quy nhà trường thậm chí còn có câu văn khen thưởng học sinh chỉ điểm, đây quả thực là phương pháp xứng đáng với thời kỳ hắc ám.
Chúng ta hiểu sơ qua về những sự việc án văn tự chu di đại nghịch thời nhà Thanh, nhưng sự kiện cấm giáo bài xích dị đoan thì lại không có cách nào tra cứu, tôi thấy đây là điều rất đáng tiếc. Nếu có một cuốn sách như thế xuất hiện, tôi sẽ biết ơn biết bao, lại có thêm một cuốn lịch sử hưng phế Phật giáo thì tất nhiên lại càng tuyệt hơn. Đọc các sách như "Hoằng Minh tập", "Phật đạo luận hoành" v.v., tuy là lời của một phía, nhưng cũng đã mang lại cho chúng ta không ít thú vị và bài học; nếu được thuật lại một cách có hệ thống và học thuật, thì lợi ích há lại có giới hạn, tôi xin đặt trước việc đưa nó vào danh sách mười cuốn "Sách thanh niên bắt buộc phải đọc".
Tôi cảm thấy điều cấp thiết nhất ở Trung Quốc hiện nay là việc vun đắp sự khoan dung tư tưởng. Giờ phút này tuyệt đối không phải là thế giới văn minh, thực ra vẫn là thời kỳ hắc ám của hai trăm năm trước, điểm khác biệt là trước kia không được nói A thì nay không được nói B, trước kia lấy hoàng đế làm trung tâm thì nay lấy quần chúng làm chủ, sự độc đoán chuyên chế của chúng thì chẳng có gì khác biệt. Tôi tin rằng tinh thần văn minh cận đại phương Tây chẳng qua chỉ là sự khoan dung, chúng ta nếu muốn thoát khỏi cảnh dã man thì cũng không thể không dốc sức từ điểm này. Một phương pháp dốc sức chính là tham khảo lịch sử đấu tranh tư tưởng, nhìn thấu từ đó sự ngu muội và tội ác của việc bức hại, tính chính đáng của việc phản kháng, để rồi kết quả là sự tính tất yếu của lòng khoan dung. Xưa kia quân La Chí Hi dịch cuốn "Lịch sử tự do tư tưởng" của Bury đăng trên tờ "Quân quốc công báo", vì sang Mỹ du học nên dang dở, tôi vẫn thường nhớ đến và cảm thấy vô cùng tiếc nuối, không biết sau khi về nước anh ấy còn hứng thú làm công việc này nữa không? Tôi rất muốn khuyên anh ấy tiến lên, giống như cách anh ấy từng khuyên tiên sinh Ngô Trĩ Huy vậy.
Tháng 6 năm thứ mười bốn
(Viết tháng 6 năm 1925, tuyển từ "Sách ngày mưa")