Người nước ngoài khi bàn về tính cách quốc dân của Nhật Bản, thường hay nhắc đến lòng trung quân đầu tiên, tôi cho rằng điều đó không thỏa đáng cho lắm. Giáo dục tôn quân hiện nay của Nhật Bản quả thật rất thịnh hành, cũng từng thể hiện không ít thành tích trong các cuộc chiến tranh đối ngoại, nhưng điều này dường như chỉ là một loại ảnh hưởng từ bên ngoài, chưa chắc đã đại diện cho tinh thần thực sự của Nhật Bản.
Đọc cuốn "Nghiên cứu lịch sử văn hóa Nhật Bản" do Naitō Torajirō biên soạn, trong chương "Văn hóa Nhật Bản là gì", tôi thấy đoạn này:
"Ví dụ như hai chữ trung hiếu, trước khi dân tộc Nhật Bản chưa tiếp thu tiếng Trung Quốc thì dùng những lời nào để biểu đạt, việc này hầu như khó mà tìm ra. Chữ 'hiếu' khi dùng làm tên người thì đọc là Yoshi hoặc Taka, nghĩa của nó chỉ là tốt hoặc cao, chứ không phải là từ ngữ đặc biệt dành riêng cho cha mẹ; chữ 'trung' (trung) đọc là Tada, cũng chỉ có nghĩa là chính trực; lại có khi đọc là Mameyaka, ý nói là thân thiết, cũng không phải là từ ngữ đặc biệt dành riêng cho vua. Tự cổ chí kim, ngoài các hành vi thiện lương và chính nghĩa thông thường ra, vốn không có hai chữ trung hiếu biểu thị quan hệ gia đình và quan hệ quân thần, thì sự tồn tại hay không tồn tại của tư tưởng này cũng là một nghi vấn lớn."
Naitō là nhà nghiên cứu lịch sử phương Đông, lại đặc biệt đề cao văn hóa Trung Quốc, ở đây ông đã chỉ ra rằng đạo đức trung hiếu cũng là truyền từ Trung Quốc sang. (Đảng quốc túy nước ta nghe xong xin chớ nên cao ngạo quá mức.) Nay tôi mượn đoạn văn này của ông không phải muốn kéo nước về ruộng nhà mình, chẳng qua là mượn để chứng minh lòng trung quân của Nhật Bản vốn là hàng hóa Trung Quốc, gần đây lại được quét thêm một lớp sơn Đức, xét đến cùng thì đó không phải là quốc tính vĩnh cửu không bao giờ thay đổi của họ. Tôi thấy trong văn hóa Nhật Bản có rất nhiều thứ hay ho hơn Trung Quốc mấy bậc, nhưng lòng trung quân lại không phải là một trong số đó. Chiếu theo tình hình hiện nay của Trung Quốc, dường như cũng có xu hướng buộc phải bàn đến chủ nghĩa quốc gia, nhưng bộ giáp sắt này dẫu có mặc vào đi chăng nữa thì cũng là vì vạn bất đắc dĩ, không thể xem như áo dài mà mặc thường xuyên được, hơn nữa hễ có cơ hội là phải cởi ra ngay, gấp lại, cất đi cho gọn gàng.
Chúng ta ngồi ở nhà hay đi trên đường thì rốt cuộc vẫn chỉ mặc thường phục: trang phục thường ngày mới là bộ mặt thật của chúng ta. Chúng ta muốn học hỏi Nhật Bản, đừng có ngắm nghía cái dáng vẻ tôn nghiêm mang hai thanh kiếm ấy, mà cần phải nhìn vào phong thái của họ lúc uống trà, thưởng hoa thì mới có thể biết được chân diện mục của họ, mặc dù lúc mặc quân phục thì trông như loài dã thú. Lão tiên sinh Cô Hồng Minh nhận lời mời của Hiệp hội Văn hóa Đại Đông, hết lời ca ngợi võ hóa của Nhật Bản, có lẽ cũng là điều không có gì để trách; một số văn nhân như Lafcadio Hearn, Paul-Louis Couchoud và những kẻ lưu manh giả dạng khác phần lớn đều không tránh khỏi thói đời, hình như cho rằng lòng trung nghĩa là tinh hoa của Nhật Bản, đại khái đó là một điều sai lầm trong ngàn lo nghĩ vậy.
Theo tôi thấy, ưu điểm trong tính cách quốc dân của Nhật Bản lại nằm ở hướng ngược lại, đó chính là dồi dào tình người. Watsuji Tetsurō khi bàn về "Giá trị nghệ thuật của 'Cổ sự ký'" trong "Văn hóa Nhật Bản cổ đại", đã đưa ra kết luận:
"Sự thiếu hụt chiều sâu trong 'Cổ sự ký' chính là được bù đắp bằng nhân sinh quan đầy tình cảm này. Vẻ đẹp mục đồng toàn diện của 'Cổ sự ký' chính là sự bộc lộ tâm tình nhuần nhịn ấy. Thiếu chiều sâu dẫu là nhược điểm, nhưng rốt cuộc vẫn không lớn lao bằng sự thiếu hụt tâm tình nhuần nhịn này. Sách sử ghi chép thần thoại truyền cổ của Trung Quốc xét về điểm lớn và sâu có lẽ ưu việt hơn 'Cổ sự ký', nhưng nếu bàn về mặt nghệ thuật thì e rằng không sánh bằng 'Cổ sự ký' đâu. Tại sao vậy? Bởi vì nó thiếu cảm xúc, đặc biệt là tâm tình nhuần nhịn như đã nói ở trên rõ ràng là không đủ. 'Cổ sự ký' dẫu được gọi là cuốn sách giống như trẻ con, nhưng về mặt cái đẹp của nó thì chưa chắc đã thua kém những cuốn sách của người lớn."
Tâm tình này chính là ưu điểm lớn nhất của Nhật Bản, là nơi khiến chúng ta cảm thấy gần gũi đối với văn hóa của họ, trong khi việc đề cao trung hiếu không giới hạn không chỉ khiến cho nội bộ cá nhân họ xảy ra rất nhiều bi kịch, mà cũng chính là nguyên nhân quan trọng khiến thiên hạ căm ghét. Trong nước Nhật hiện đại, hai yếu tố này dường như tồn tại ngang nhau, cho nên chúng ta cảm thấy giữa muôn vàn sự việc không mấy vui vẻ vẫn luôn phát hiện ra chút ít ánh huy hoàng và vẻ đẹp. Tháng 1 năm 14
(Sáng tác tháng 1 năm 1925, tuyển từ "Vũ thiên đích thư")