Tôi bắt đầu đọc kinh Phật từ hơn ba mươi năm trước. Tra lại cuốn nhật ký cũ hồi ở Nam Kinh Thủy sư học đường, vào cuối tháng 11 năm Giáp Thìn niên hiệu Quang Tự (1904) có viết:
"Ngày mùng 9, buổi chiều từ thành nam về qua Diên Linh Hạng, mua hai quyển kinh, chập tối về đến trường." Lại viết:
"Ngày 18, đi thành nam mua sách, lại mua một tờ tranh Tây Phương tiếp dẫn khổ bốn thước."
"Ngày 19, xem kinh Khởi Tín, lại xem Chú Giải mười bốn trang." Bộ kinh Phật mua lần đầu này, tôi nhớ một bộ là kinh Lăng Nghiêm, một bộ khác gồm ba kinh chung một cuốn là kinh Chư Phật Yếu Tập và kinh Thọ Thân Dìu Đói Hổ, v.v.. Lần thứ hai lại đến Kim Lăng khắc kinh xứ thỉnh giáo, được bảo rằng tốt nhất là tu Tịnh Độ tông, mà lấy việc đọc kinh Khởi Tín làm bước đầu. Khi ấy mua phần lớn là các sách luận và chú sớ, bức tranh lớn chắc là để bày tỏ lòng hướng về cõi Tây phương. Nhưng tôi đọc kinh Khởi Tín thấy không dễ hiểu lắm, Tịnh Độ tông lại không mấy thích, mặc dù ý nghĩa của nó thì tôi cảm thấy có thể hiểu được.
Năm Dân Quốc thứ mười (1921), ở Bắc Kinh từ mùa xuân đến mùa thu tôi đau ốm suốt nửa năm trời, lại mua kinh Phật về xem để giải khuây. Lần này xem toàn là kinh Tiểu thừa, rồi sau đó là luật Đại thừa. Tôi đọc Phạn Võng kinh Bồ Tát giới bản và các sách khác, rất đỗi cảm động, đặc biệt là phần Sớ của Hiền Thủ, là cuốn sách tôi thích đọc nhất. Quyển ba ở mục giới cấm trộm cắp có chú rằng:
"Kinh Thiện Kiến nói: Trộm chim trên không, từ cánh trái đến cánh phải, từ đuôi đến đỉnh đầu, trên dưới cũng vậy, đều phạm trọng tội. Chiểu theo giới này, dẫu chim không chủ, thân chim tự làm chủ, trộm đều là trọng tội."
Trong mục "Thư từ trong núi" số 4 đề ngày 14 tháng 7, tôi có viết:
"Thân chim tự làm chủ, câu nói này tinh thần mới bác đại thâm thúy làm sao, thế nhưng nào phải những kẻ xách lồng chim kia có thể hiểu được?"
Lại dẫn giới cấm ăn thịt rằng:
"Nếu Phật tử cố ý ăn thịt, —— tất cả thịt sống đều không được ăn: Phàm kẻ ăn thịt là cắt đứt hạt giống Phật tính đại từ đại bi, tất cả chúng sinh thấy đều bỏ đi. Cho nên tất cả Bồ Tát không được ăn thịt tất cả chúng sinh, ăn thịt chịu vô lượng tội. —— Nếu cố ý ăn, phạm tội khinh cấu."
Trong bài viết nhỏ "Ăn chay" tôi từng nói:
"Tôi đọc Cựu ước - Sách Lê-vi, rồi xem luật Đại thừa và Tiểu thừa, cảm thấy những lời nói trong đó hợp lý hơn nhiều, mà cách dùng từ của giới cấm ăn thịt ở trên thì tôi lại càng vô cùng yêu thích, thật là minh trí thông đạt, xưa nay không ai sánh bằng."
Điều này viết vào mùa đông năm Dân Quốc thứ hai mươi (1931), cách "Thư từ trong núi" đã mười năm, ý kiến này có lẽ chưa từng thay đổi, chỉ là khoảng thời gian này lại đọc thêm một số luật Tiểu thừa, cho nên càng cảm thấy hứng thú và thán phục đối với giới luật của Phật giáo. Các bộ quan trọng của luật Tiểu thừa hầu như đều đã được khắc bản lại, ở các nhà phát hành kinh điển cũng có bày bán, nhưng trong danh mục sách ở phần này phía trước nhất định có chú một dòng chữ nhỏ rằng "Người tại gia không xem", tôi cảm thấy ngại không dám mở lời hỏi, không phải sợ bị từ chối, chỉ cảm thấy rõ ràng bắt người ta vi phạm quy tắc là một việc thất lễ. Cuối cùng nghĩ ra một cách, tôi bèn tìm tiên sinh Lương Thấu Mệnh, nhờ ông tìm cách mua giúp, chẳng bao lâu quả nhiên gửi đến một bộ Tứ Phân Luật Tạng, tổng cộng có hai mươi cuốn. Nhưng sau đó tiên sinh Lương rời khỏi Bắc Kinh, tôi bèn nhờ tiên sinh Từ Sâm Ngọc, lần lượt mua được khá nhiều, bản thân tôi cũng thu lượm thêm một ít ở Xưởng Điện (Changdian), như Tạp Tụng Tỳ Ni MĐL (Tỳ ni mồ đê già) mười cuốn, Đại Tỳ Kheo Tam Thiên Uy Nghi hai cuốn, đều là bản in cuối thời Minh, chính là có được bằng cách ấy.
Trong "Thư tín", bức thứ mười lăm của "Ba mươi lăm bức thư gửi quân Du Hồ Hà Bá" có viết:
"Hôm trước viết chữ cho hai vị nữ sĩ bị hỏng, chiều hôm qua vội vã chạy ra Lưu Li Xưởng Đông mua giấy Tuyên Lục Cát để viết đền, tiện thể ghé qua hàng sách, mua được một bộ Tạp Tụng Tỳ Ni MĐL, tổng cộng hai sách mười cuốn, là bản khắc tháng tám năm Sùng Trinh thứ mười sáu, tên sách này nghe nói có thể gọi tường tận là Nhất Thiết Dục Bộ Luật Luận, trong đó bàn luận có đoạn cực kỳ hay, như quyển sướu có một đoạn nói rằng: Thế nào là nhà vệ sinh? Tỳ kheo khi vào nhà vệ sinh, trước tiên búng tay làm hiệu, để người bên trong hay biết, nên chánh niệm đi vào, khéo thu y phục, khéo giữ ở chính giữa mà an thân, người muốn ra thì hãy để ra, không muốn thì chớ ép ra. Chỗ chất phác của người xưa thật là đáng yêu biết bao."
Khi ấy là ngày mùng 8 tháng 2 năm thứ mười chín, tức là ngày thứ hai sau khi mua sách. Kỳ thực những đoạn văn hay ngoài ra còn rất nhiều, như trong cùng quyển ấy nói về những việc tương tự rằng:
"Thế nào là trung tiện? Lúc trung tiện không được phát ra tiếng động."
"Thế nào là tiểu tiện? Tỳ kheo không được tiểu tiện bừa bãi, nên làm một cái hố ở một chỗ."
"Thế nào là khạc nhổ? Khạc nhổ không được phát ra tiếng động. Không được khạc nhổ trước mặt người ngồi trên. Không được khạc nhổ ở đất sạch. Không được khạc nhổ trước khi ăn, nếu không thể nhịn được, hãy đứng dậy tránh đi, chớ để người khác phải phiền lòng."
Câu "Chớ để người khác phải phiền lòng" này là câu tôi thích nhất, sự bộc lộ một thứ tinh thần vĩ đại của Phật giáo, chính là đạo thứ dung của Trung Quốc vậy.
Lại có đoạn nói về cây đánh răng (xỉ mộc):
"Thế nào là xỉ mộc? Xỉ mộc không được quá to quá nhỏ, không được quá dài quá ngắn, cỡ trên là mười hai lóng tay, cỡ dưới là sáu lóng tay. Không được nhai xỉ mộc trước mặt người ngồi trên. Có ba việc nên ở chỗ khuất, gọi là đại tiểu tiện và nhai xỉ mộc. Không được nhai xỉ mộc ở chỗ sạch dưới cây bên vách tường."
Cuốn Đại Tỳ Kheo Tam Thiên Uy Nghi quyển thượng viết:
"Dùng cành dương có năm việc. Một là, bẻ phải đúng độ. Hai là, tước phải hợp pháp. Ba là, đầu nhai không được quá ba phần. Bể răng ở giữa nhai ba cái. Năm là, dùng nước súc miệng."
Kim Thánh Thán viết trong bài Tựa Thủy Hử Truyện của Thi Nại Am rằng:
"Ban mai mặt trời mới mọc, xám ngắt mát mẻ, rửa đầu rửa mặt, quấn khăn đội khăn, dọn mâm cỗ, nhai cành dương."
Chính là xuất phát từ đây, duy chỉ có Nghĩa Tịnh rất phản đối thuyết cành dương, trong Nam Hải Giới Quy Nội Pháp Trận quyển một mục sáng nhai xỉ mộc có viết:
"Há lại dung thứ việc không nhận biết xỉ mộc mà gọi là cành dương. Nước Tây cây liễu cực hiếm, người dịch bèn truyền cái tên ấy, cây xỉ mộc của Phật thực ra không phải liễu dương, đến nay tận mắt quan sát ở tự viện Nalanda, đã không thể khiến người khác tin theo, người nghe cũng không việc gì phải mê hoặc."
Lời của ngài Tịnh tất nhiên không sai, đại khái như Chu Tùng Ngải đã nói trong Phật Nhã quyển vòm: "Phương này không có cây Kê-đà-la (Kê-đà-la), phần lớn dùng cành dương," người dịch bèn gọi như vậy, tuy hơi mất chất thật, nhưng vẫn cốt cho thông tục mà thôi. Cho đến nay tiếng thông tục của Nhật Bản vẫn gọi bàn chải đánh răng là cành dương, tăm xỉa răng là cành dương nhỏ, còn ở Trung Quốc thì cả tăng lẫn tục đều không dùng thứ này, cho nên tên gọi ấy ở đời cũng sớm thất truyền rồi.
Bộ MĐL do bậc tăng người Tống là Tăng Già Bạt Ma dịch, Tam Thiên Uy Nghi đề là do An Thế Cao đời Hậu Hán dịch, Tăng Hựu lại nói thất lạc tên người dịch, nhưng tóm lại đều là văn liệu trước thời Lục triều vậy.
Quyển hạ có mục "Đến nhà vệ sinh có hai mươi lăm việc" cũng liên quan đến chuyện đi đại tiện, văn dài không thể chép hết, nhưng như điều thứ mười một không được hít mạnh làm mặt đỏ gay, điều thứ mười seis không được dùng cỏ vẽ đất, điều thứ mười tám không được đợi cỏ vẽ vách làm chữ, đều nói rất có ý nghĩa, nay chép lại vài mục ngắn gọn:
"Mua thịt có năm việc. Một là, giả sử thấy miếng thịt nguyên vẹn chưa đứt, không nên liền mua. Hai là, người ta đã cắt ra rồi mới nên mua. Three là, giả sử thấy thịt ít, không được mua hết. Bốn là, nếu thịt ít không được vô cớ thêm tiền để lấy. Năm là, giả sử thịt đã hết, không được nói là nên mua nhiều."
"Dạy người chẻ củi có năm việc. Một là, chớ cản đường. Hai là, trước tiên xem cán rìu cho thật chắc. Ba là, không được bắt chẻ củi có cỏ xanh. Bốn là, không được vô cớ đập phá gỗ tháp. Năm là, chất đống ở nơi khô ráo."
Tôi trong bài viết "Đọc sách trong nhà vệ sinh" từng nói:
"Tình cờ đọc giới luật Đại Tiểu thừa, cảm thấy các bậc hiền triết Ấn Độ vô cùng chu đáo chú ý đến mọi mặt của đời sống, vô cùng thán phục. Lấy ngay việc vào nhà vệ sinh mà bàn, trong Tam Thiên Uy Nghi liệt kê mục đến nhà vệ sinh có tới hai mươi lăm việc, MĐL quyển sáu từ thế nào là trung tiện đến thế nào là thẻ tre tổng cộng mười ba điều, Nam Hải Giới Quy Nội Pháp Trận quyển hai có chương thứ mười tám về việc đại tiểu tiện, đều có quy định rất tỉ mỉ, có những điều vừa trang nghiêm vừa hài hước, đọc xong không kìm được mà năm vóc sát đất."
Tôi lại trong Tán Long Tập từng nhắc đến cuốn Hương Viên của học giả Ả Rập - Al-Nafrawi và cuốn Dục Lạc Mật Tỉ của sư Ấn Độ Kukkaja, theo cổ ngữ Trung Quốc thì đều là sách phòng trung thuật, nhưng lại là những cuốn rất đỗi nghiêm túc: "Trước khi bắt đầu nói những lời không đứng đắn, họ cung kính cầu nguyện một chút, cầu xin vị thần đại từ đại bi ban ơn cho mình, đây quả là tinh thần cổ điển minh bạch chất phác, rất đáng yêu." Từ chuyện đi vệ sinh cho đến chẻ củi mua thịt (luật Tiểu thừa không cấm ăn thịt), một mặt là những chuyện về việc giao hoan, những điều này dù thuộc về những người ở ngoài Phật giáo làm, nhưng đều được kể lại vô cùng khúc chiết tỉ mỉ, lại hợp với nhân tình thế thái, quả thực là điều hiếm có quý giá. Trung Quốc rất thiếu tinh thần này, cho đến nay đồng bào chúng ta e rằng là một trong những kẻ vô lễ nhất trên đời, tuy miệng đầy nhân nghĩa lễ trí, không cần hỏi trong lòng họ ra sao, chỉ nhìn cử chỉ thường ngày ít khi mịe màng đến nhân tình thế thái, là có thể biết được rồi.
Tra lại trong sách cổ kỳ thực cũng từng có những ví dụ rất hay, như hai thiên Khúc Lễ trong Lễ Ký, có rất nhiều lời lẽ có thể sánh với giới luật. Phàm là tiết mục về lễ hót phân cho người lớn tuổi, phàm là tiết mục về lễ dâng thức ăn, đều rất có ý nghĩa. Trong đó viết rằng:
"Chớ nắm cơm, chớ bỏ cơm, chớ để nước canh chảy ròng ròng, chớ ăn phát ra tiếng chép miệng, chớ cắn xương, chớ lật miếng cá miếng thịt, chớ ném xương cho chó."
Ý tứ này hầu như hoàn toàn là để "chớ để người khác phải phiền lòng", cho nên rất đáng lấy làm gương. Tăng Tăng Giản Luật viết:
"Không được ăn miếng to, không được ăn miếng nhỏ, hãy như kỹ nữ ăn hai ba hạt, nên ăn vừa miệng."
Lại là một cách nói khác rất thú vị, đúng là có thể bổ sung cho nhau vậy.
Tiết mục về lễ tang cũng rất hay, đoạn dưới có viết rằng:
"Nhà hàng xóm có tang, giã gạo không hòa nhịp ca hát, trong làng có đám ma, không hát hò ngoài ngõ. Đi đến mộ không hát, ngày khóc không hát. Đưa tang không đi đường tắt, tiễn đưa người chết không tránh vũng bùn."
Đọc những bài văn này, sâu sắc cảm thấy thần kinh của người xưa tinh tế và tình cảm sâu đậm vượt hơn người nay chứ không kém, Luận Ngữ quyển bốn ghi chép sự việc về Khổng Tử rằng:
"Khổng Tử ăn bên cạnh người có tang, chưa từng ăn no. Khổng Tử từ đó nói rằng có khóc thì không ca hát."
Thực ra cũng chẳng qua là việc thực hành của đoạn trên mà thôi. Người từ một góc độ khác phát huy ý nghĩa này có Đào Uyên Minh, trong bài Vãn Ca Thi kỳ ba viết rằng:
"Người đưa tiễn từ trước đến nay, ai nấy đều trở về nhà mình, họ hàng có lẽ còn thương tiếc, người ngoài cũng đã ca hát rồi."
Đây không đơn thuần là lời nói khoáng đạt, thực ra là lời bàn rất khéo về thói đời, cái gọi là "cũng đã ca hát" chính là một cách nói khác của câu "ngày khóc không hát", phỏng chừng đưa tang trở về qua một hai ngày, ca hát quả thực cũng không có gì trở ngại nữa. Lời này của Đào công không giống với cảm xúc của câu "Hoàng hôn cáo chồn ngủ trên nợ mộ, đêm khuya con trẻ cười đùa trước đèn", ông hình như chẳng có điều gì không bằng lòng đối với thiên hạ, chỉ là bình thản nói lên thứ tình thế này, đó là nhân tình tự nhiên, lại cũng hơi cảm thấy quạnh quẽ, đây chính là điểm hay của nó.
Tôi đọc thơ Đào Uyên Minh mà hiểu được ý nghĩa của lễ nghĩa, lại liên hệ sang cả luật Tiểu thừa, mang ý nghĩa rườm rà gượng ép, kỳ thực tôi chỉ bày tỏ lòng rất yêu thích tư tưởng dòng này, bất kể xưa nay Trung hay Ấn, đều đồng lòng tùy hỷ tán thán vậy.
Ngày 14 tháng 4 năm Dân Quốc thứ hai mươi lăm, viết tại Khổ Trà Am ở Bắc Kinh.
(Viết tháng 4 năm 1936, tuyển từ Phong Vũ Đàm)