Chu Tác Nhân Văn Tập Chi Văn Học Bình Luận

Lượt đọc: 415 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bàn Về Văn Bát Cổ

❊ ❊ ❊

Tôi khảo sát các môn học trong khoa Quốc văn của nhiều trường đại học ở Trung Quốc, và nhận ra một thiếu sót cực lớn giống nhau, đó là không có bài giảng chính thức về văn bát cổ. Tôi từng đề xuất với khá nhiều bạn bè rằng, trong đại học -- ít nhất là Đại học Bắc Kinh -- nên chính thức "đọc kinh", đem các kinh điển quan trọng của Nho giáo như Kinh Dịch, Kinh Thi, Kinh Thư, từng bộ một ra giảng đọc, chiếu dưới ánh sáng kiến thức khoa học hiện đại, dùng ngôn ngữ lịch sử học để giải thích ý nghĩa của chúng, dùng "nhân học xã hội" để làm sáng tỏ bản tướng của chúng, xem rốt cuộc nó là thứ gì, đây là điểm thứ nhất.

Trong thời đại mọi người hiện nay hô hào đạo đức hóa, dĩ nhiên cũng chưa chắc có ai dám đứng ra đề xướng đả đảo Kinh Thánh, cho dù ngày đó thực sự có tiếng hô "phế Khổng miếu bãi kỳ tự" (dẹp miếu Khổng Tử, bãi bỏ việc cúng tế), nếu họ không chịu đi đọc kinh cho thật kỹ trước, thì cũng chỉ là hô hào suông mà thôi. Đề xuất thứ hai của tôi chính là nên giảng dạy thật nhiều về bát cổ, bởi vì bát cổ là một mắt khâu lớn thừa trước khởi sau trong lịch sử văn học Trung Quốc, giả sử muốn nghiên cứu hoặc tìm hiểu văn học bản quốc mà không hiểu rõ thứ văn bát cổ này trước, thì kết quả sẽ thu lại con số không tròn trĩnh, vừa không thể thông suốt đến cực điểm của truyền thống cũ, cũng đồng thời không thể biết được nguồn gốc của phản động mới, cho nên, ngoài việc giảng dạy một cách công bằng trong đại cương lịch sử văn học ra, ở các năm hai và năm ba bậc đại học nên trân trọng mời chuyên gia đến giảng dạy văn bát cổ, mỗi tuần ít nhất hai tiếng, định thành môn bắt buộc, phàm ai thi rớt môn này thì không được tốt nghiệp.

Đối với tôi, đây là một đề xuất thành tâm mười phần, nhưng hỡi ôi, bạn bè dường như cũng tưởng tôi lấy việc châm biếm làm nghề, đều coi đó như một lời nói đùa, không một ai chịu chấp nhận bản kiến nghị này. Đương nhiên, khó khăn trong việc chọn người thực sự cũng là một nguyên nhân quan trọng, những người tinh thông văn bát cổ hiện nay đã không còn nhiều lắm, những người này lại chưa chắc đã thích hợp hoặc chịu dạy, chỉ nghe nói tiên sinh Hạ Từng Hựu từng có ý định này, thế nhưng đáng tiếc vị tiên giác này đã sớm quy tiên rồi.

Tuy nhiên, giá trị của văn bát cổ tuyệt nhiên không vì những chuyện này mà suy giảm, nó mãi mãi là văn học Trung Quốc -- không, nói một cách bạo dạn hơn một chút, chính là kết tinh của văn hóa Trung Quốc -- bất luận hiện nay có người thừa nhận sự thật này hay không, thì đây vẫn là một sự thật rõ ràng không thể che giấu. Bát cổ coi như đã chết rồi, thế nhưng, nó cũng giống như yêu quái trong truyện cổ tích, bị anh hùng băm thành mấy khúc, bản thân lão già đó thì không sống nổi nữa, nhưng từng khúc từng khúc một thì vẫn đang sống, nhìn từ cái hình thù yêu nghiệt đó, có thể chứng minh sự bất tử của lão yêu.

Chúng ta hãy nhìn từ chữ Hán trước, thứ chữ Hán này không giống với bất kỳ loại chữ nào trên thiên hạ, kể cả Nhật Bản và Hàn Quốc: Nó có cái gọi là lục thư, cho nên có tượng hình hội ý, có bộ thủ; có cái gọi là tứ thanh, cho nên có bình trắc. Từ đây, tất yếu sinh ra không ít trò chơi chữ nghĩa câu nệ. Giống như câu đối, lối đối như "Vân trung nhạn" (Chim nhạn trong mây) đối với "Điểu thương đả" (Súng bắn chim) thì người Tây phương đại khái vẫn có thể hiểu được. Còn như đỏ có thể đối với xanh mà không thể đối với vàng, thì e rằng con cháu Hoàng đế khó lòng mà hiểu nổi.

Giống như câu đố đèn, thi chung (thơ chuông). Tiến lên nữa, giống như thơ vùng Tân, biền văn, đã từ trò chơi chữ nghĩa tiến vào văn học chính tông. Kể từ khi văn của Hàn Thối chi dẹp bỏ cái suy vi của tám đời, hóa biền thành tán, biền văn dường như đã bước vào vận mạt vận, thế nhưng không phải vậy: Văn bát cổ sinh ra từ thời Tống, đến đời Minh thì thiếu trưởng, đến đời Thanh thì đại thành, thực hiện việc biền hóa văn xuôi, kết quả tạo ra một loại thơ văn xuôi còn uyển chuyển thuần thục hơn cả biền văn thời Lục triều, thực sự khiến người ta phải trầm trồ thán phục. Hơn nữa cách làm phá đề xấp xỉ chính là câu đố đèn, còn như một số câu "vô tình đáp" rõ ràng cần phải ứng dụng thủ đoạn của thi chung mới có thể thành công, cho nên bát cổ không chỉ tập hợp tinh hoa biền tán cổ kim, mà phàm là tất cả những trò chơi tinh tế vi tế được diễn xuất từ đặc tính đặc biệt của chữ Hán đều được bao gồm trong đó, cho nên chúng ta nói nó là kết tinh của văn học Trung Quốc, thực sự không hề có một chút xíu giá trị ảo nào cả.

Cuộc cách mạng văn học những năm đầu Trung Hoa Dân Quốc, theo cách giải thích của tôi, vốn dĩ cũng là một sự phản động đối với văn hóa bát cổ, rất nhiều lời khen chê trên đời đều không tránh khỏi có chút hiểu lầm, giả sử muốn hiểu ý nghĩa của phong trào này mà không làm rõ bát cổ là thứ gì trước, thì giống như người không biết lịch sử nhà Thanh mà muốn hiểu ý nghĩa của Cách mạng Tân Hợi vậy, hoàn toàn là điều bất khả thi.

Tiếp theo, chúng ta hãy nhìn vào các phân tử âm nhạc trong văn bát cổ. Không may là tôi lại là kẻ ngoại đạo tuyệt đối về âm nhạc, cho dù là âm nhạc hay nhất tôi nghe cũng chỉ là không ghét mà thôi, hoàn toàn không hiểu cái hay của nó nằm ở chỗ nào, nhưng tôi biết, nhân dân Trung Quốc cực kỳ yêu thích âm nhạc, trong văn bát cổ lại chứa đựng các phân tử âm nhạc có trọng lượng, biết được hai điểm này, trong những bàn luận hiện nay thì cũng miễn cưỡng có thể đối phó được.

Tôi thường nghĩ người Trung Quốc là quốc dân của âm nhạc, mặc dù những âm nhạc này đối với cá nhân tôi mà nói lại không được ưa thích cho lắm. Những kẻ mê kịch ở Trung Quốc là một chuyện có thật, bọn họ không những mê ở trong rạp kịch, mà ngay cả khi một mình đi đường đêm cảm thấy hơi sợ hãi, hoặc lúc rảnh rỗi không có việc gì làm, liền bất giác cao giọng ngâm tụng ra, đó là một đoạn trong "Không Thành Kế", hay là "Tứ Lang Thám Mẫu", vì là người ngoại đạo nên tôi không biết, nhưng tóm lại là đang hát cái gì đó mà thôi.

Câu cú của Côn khúc đã không còn cao minh gì cho lắm, Bì hoàng lại càng kém hơn, gần như là thứ nằm "ngoài tám bộ sách", thế nhưng các sĩ đại phu Trung Quốc vẫn cứ mê mẩn không chán, mặc dù nếu họ đọc thầm kịch bản thì nhất định cũng sẽ lớn tiếng kêu không thông không thôi, chờ đến khi lên sân khấu cất tiếng ca, kéo dài những lời không thông đó ra, cộng thêm tiếng đàn dây khí cụ, họ liền cảm thấy vô cùng thú vị, lắc đầu quẩy não đến mức quên cả trời đất:

Tôi nghĩ, điều này chưa chắc đã là ca hát của Trung Quốc có gì đặc biệt vi tế, thực ra chỉ là người Trung Quốc đặc biệt thích thú tiết tấu mà thôi. Từ đây tôi liền liên tưởng đến việc người Trung Quốc đọc thơ, đọc cổ văn, đặc biệt là đọc văn bát cổ. Tình cảnh của họ khi đọc những bài văn này chắc mọi người vẫn còn nhớ, lắc đầu quẩy não, quả thực gần giống như lúc nghe tiên sinh Mai Mệnh Hoa hát kịch vậy, có người nhìn thấy sẽ ngạc nhiên hỏi, hừ, một bài thời văn nát như bùn, sao mà đến mức vui sướng như thế chứ? Tôi biết, hắn ta đang say sưa trong âm nhạc đấy.

Khi hắn đọc đến đoạn này: "Thiên địa nãi vũ trụ chi càn khôn, ngô tâm thực trung hoài chi tại bão, cửu hĩ phu thiên bách niên lai dĩ phi nhất nhật hĩ, sách vãng sự dĩ truy duy, hạt vật khảo ký tái nhi tụng thi thư chi điển yếu," trong tai chỉ nghe thấy âm điệu lãng lãng của chính mình, liền giống như đặt mình vào quán kịch, hoàn toàn quên mất những câu văn chó má không thông ấy, chỉ ở giữa những nhịp nghỉ bổng trầm mà ba hồn mờ mịt bảy vía mông lung chìm đắm trong đó vậy. (Nói đến sự chìm đắm, tôi rất nghi ngờ điều này có chút tương tự với niềm vui hút thuốc phiện, chỉ tiếc là hiện nay vẫn chưa có đầy đủ tài liệu để chứng minh).

Nói từ mặt trái, phương pháp làm văn bát cổ cũng thuần túy là âm nhạc. Bước đầu tiên của nó tự nhiên là nhận đề, dùng các phép như làm câu đố đèn, thi chung cũng như câu đối hỉ khánh, kiểm điểm lại những nguyên liệu ứng dụng, sau đó là chọn phổ, tức là chọn lựa các bộ điệu thích hợp, theo phổ mà điền từ, đây là một điểm cực kỳ quan trọng.

Một người chú họ ngày trước, văn lý thanh thông, mà đi thi nhiều lần không đậu, bèn phát phẫn dụng công, mỗi tối ngồi trên lầu cao lớn tiếng đọc văn, ("Tiểu Đề Chính Cầm"?), nửa năm sau đi thi phủ huyện đều đứng đầu bảng, mùa xuân năm sau liền đậu tú tài. Ví dụ rất hay này có thể chứng minh bát cổ là văn nghĩa nhẹ mà âm điệu nặng, bí quyết làm văn là thuộc nằm lòng mấy bản phổ cũ của danh gia, lúc lâm thời cứ theo đó mà điền, vừa điền vừa ngâm nga, nương theo khí thế của câu trên, điệu thức của câu dưới tự nhiên sẽ trổ ra, đem những chữ bình trắc thích hợp điền vào, thì có thể trở thành thời văn hảo hạng rồi.

Người Trung Quốc bất kể viết cái gì đều phải vừa ngâm nga vừa viết, cũng chính vì nguyên nhân này, mặc dù những gì làm ra không phải là văn bát cổ, lúc đọc sách cũng như vậy, thậm chí đọc thư từ gia đình hoặc báo chí cũng không thể không ngâm lớn, từ đây lại càng có thể tưởng tượng được sự phổ biến của tình hình này đến mức nào.

Tiếp theo, chúng ta lại bàn về tính nô lệ của người Trung Quốc nhé. Mấy ngàn năm chuyên chế đã nuôi dưỡng nên căn tính phục tùng và mô phỏng cực kỳ ngoan cố, kết quả làm cho bản thân không có tư tưởng, không có lời để nói, không đợi sự phân phốt của cấp trên thì không thể có hành động gì, đây là hiện tượng phổ biến, mà văn bát cổ chính là đại diện cho hiện tượng này.

Những năm cuối đời Thanh từng có một câu chuyện cười, có người ngoại Tây đến Tổng lý nha môn, đi ra bảy tám vị đại quan đội mão đỉnh hồng viền vàng, mọi người không có chuyện gì để nói, người Tây phương bèn mở lời nói: "Hôm nay thời tiết đẹp." Vị đứng đầu lớn tiếng đáp: "Đẹp." Những vị đội mão đỉnh hồng còn lại liên tiếp lớn tiếng đáp đẹp đẹp đẹp... tiếng của họ vang lên như chó sủa vậy.

Trò này là bí quyết tuyệt diệu để làm quan cũng như xử thế ở Trung Quốc, trong văn chương gọi là "đại thánh hiền lập ngôn", lại có thể gọi là "phú đắc", đổi lại chính là phụng mệnh nói chuyện. Người làm "chế nghệ" nhận được đề thi, tuân thủ "công lệnh", trong phạm vi nên nói gì và nói thế nào, dốc hết sức lực để thể hiện bản lĩnh, thể hiện tốt thì chính là "trúng thức", chính là cử nhân tiến sĩ của những ông nghè mới.

Chúng ta không thể dễ dàng cười nhạo chế độ văn vật hủ bại đời trước nhà Thanh, tinh thần của nó sau khi khoa cử bị phế bỏ thì trong lòng những người chưa từng thấy văn bát cổ vẫn cứ đang sống. Công Ngô Trĩ Huy từng nói, Trung Quốc có thổ bát cổ, có dương bát cổ, có đảng bát cổ, chúng ta ở đây cảm thấy không thể vì người mà bỏ lời. Lúc những bài bát cổ này đang được làm, mọi người vẫn chỉ là sĩ đại phu đời cũ, mặc dù trên người mặc âu phục, miệng ngậm xì gà.

Muốn phá vỡ một chút bầu không khí như thế, phản tỉnh là phương pháp hữu ích nhất, mau chóng đi tra cứu bản thảo cửa sổ của tổ tiên, đem ra so sánh với đại tác của chính mình xem thử thổ bát cổ rốt cuộc đã tuyệt chủng hẳn chưa, có phải sau khi chết vẫn mượn xác hoàn hồn mà sống lại trong chính cõi lòng của chúng ta hay không.

Chuyện này e là không mấy vui vẻ gì, có lẽ một số người sẽ cảm thấy đau khổ, giống như cạo rửa một cái nhọt độc lớn trên người vậy. Điều này, tôi nghĩ cũng có thể tùy mọi người thôi, đằng nào thì tôi cũng không tin vào lý luận thống nhất tư tưởng, giả sử có người sợ cảm giác bi ai của sự tan vỡ ảo ảnh, vậy thì cứ để họ dán miếng cao đó lên tiếp cũng không có gì là không được cả.

Tóm lại tôi muốn đến để đề xướng việc nghiên cứu văn bát cổ, cương lĩnh chỉ có một câu này, những lời giải thích còn lại có thể coi là lời thừa thãi vô ích, tiếp theo, đề xuất của tôi cũng không hoàn toàn là lời nói ngược hoặc châm biếm, mặc dù nói nghe chẳng quy củ chút nào cả.

Tháng 5 năm Dân quốc thứ mười chín

(Sáng tác tháng 5 năm 1930, tuyển từ "Khán Vân Tập")

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.