Chu Tác Nhân Văn Tập Chi Văn Học Bình Luận

Lượt đọc: 400 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Sự Thực Thi Công Danh Của Đạo Nghĩa

❊ ❊ ❊

Đổng Trọng Thư từng nói: "Chính nghĩa lý không mưu cầu lợi lộc, làm rõ đạo lớn không tính toán công lao." Hai câu này thoạt nhìn rất có lý, giả sử dùng vào nghiên cứu học thuật thì thái độ học vì học vấn ấy là cực kỳ tốt, ngặt nỗi Trung Quốc không coi trọng học vấn, mà chỉ lấy đó làm tấm biển để nói lời suông xướng điều cao giọng, kết quả thành ra rất kém.

Tôi từng nói, Trung Quốc cần phải có hai cuộc cải cách lớn, một là tự nhiên hóa luân lý, hai là sự thực thi công danh của đạo nghĩa. Điểm thứ hai này chính là sự chấn chỉnh đối với điều nói trên, kỳ thực loại ý kiến này người xưa cũng từng nói qua, như trong cuốn "Kính cư tập" của Hoàng Thức Thiên Hạ Đệ Sư (Thức Sâm) khi bàn về thuyết công lợi của Đổng [Trọng Thư] có viết:

"Ý của Đổng tử đại loại là: Việc có ích mà không có hại chính là nghĩa, chính nghĩa lý của nó thì chớ mưu cầu cái lợi nằm ngoài nghĩa; hành động có công mà không có lỗi chính là đạo, làm sáng tỏ đạo lý của nó thì chớ tính toán cái công nằm ngoài đạo."

Ở đây tuy có vớt vát lại được một chút, đem nghĩa và đạo xem như sự và hành, vốn là rất đúng, thế nhưng lại phân rẽ công lợi ở trong hay ở ngoài đạo nghĩa thì e là hơi gượng ép. Hơn nữa văn gốc nói rõ là "cái lợi ấy", "công lao ấy", chữ "ấy" chính là toàn thể của đạo và nghĩa, không hề giới hạn ở phần bên ngoài đâu. Tôi nghĩ điều này vẫn nên sửa lại cho dứt khoát: đạo nghĩa bắt buộc phải được thể hiện vào sự nghiệp công danh thì mới có giá trị, cái gọi là trị nước cốt ở thực thi chứ không nằm ở lời nói nhiều. Đây là yếu nghĩa của Nho gia, rời xa công lợi thì không có nhân nghĩa. Khi Mạnh Tử nói với Lương Huệ Vương rằng "Vương hà tất nói chữ lợi, cũng có nhân nghĩa mà thôi", nhưng cụ thể phần được liệt kê ra ở phía sau lại là đoạn này:

"Vườn năm mẫu, trồng dâu xung quanh, người năm mươi tuổi có thể mặc áo lụa được rồi. Việc chăn nuôi gà heo chó, không bỏ lỡ thời vụ, người bảy mươi tuổi có thể ăn thịt được rồi. Ruộng trăm mẫu, chớ cướp mất thời vụ của dân, gia đình mấy miệng ăn có thể không bị đói. Cẩn thận việc giáo hóa ở trường hương, nhắc nhở bằng đạo lý hiếu đệ, người tóc bạc không phải cõng nặng đi trên đường. Người bảy mươi tuổi mặc áo lụa ăn thịt, lê dân không đói không lạnh, thế mà không thể xưng vương thì chưa từng có."

Nguyễn Bá Nguyên trong "Luận ngữ luận nhân luận" có viết:

"Thiên Trung dung chép: 'Nhân là người.' Chú thích của Trịnh Khang Thành đọc là chữ 'nhân' trong 'tương nhân ngẫu' [đối xử với người như hình với bóng]. Chữ 'nhân' mà Khổng môn thời Xuân Thu gọi, chính là đem một người này đối xử với một người kia như hình với bóng, mà làm trọn các việc kính lễ, trung thứ v.v. Tương nhân ngẫu nghĩa là con người đối xử với nhau vậy. Phàm là chữ 'nhân' thì bắt đầu từ những việc thân mình làm mà nghiệm ra mới thấy được, lại cũng phải có hai người thì chữ 'nhân' mới hiện ra. Giả như một mình đóng cửa ở ẩn, nhắm mắt ngồi tĩnh tọa, tuy có đức lý trong lòng, rốt cuộc cũng không thể trỏ đó là chữ 'nhân' mà thánh môn gọi được. Phàm nhân của kẻ sĩ thứ dân thì thể hiện ở tông tộc hương đảng, nhân của thiên tử chư khanh đại phu thì thể hiện ở quốc gia thần dân, cùng chung một đạo lý tương nhân ngẫu ấy, ắt phải là người với người đối xử với nhau thì chữ 'nhân' mới hiện ra vậy."

Tôi tin rằng đây là lời bàn chính xác nhất về chữ "nhân". Chữ "chính" mà Mạnh Tử nói chính là nhân của chư hầu, điều này bắt buộc phải biểu hiện ra như thế mới được coi là tính, nếu như chỉ tồn tại trong lòng cho đến trên ngòi bút cửa miệng thì đều là vô dụng.

Nham Tập Trai giảng học coi trọng nhất là thực hành. "Nham thị học ký" dẫn niên phổ ghi lại lời ông bảo Lý Thử Cốc rằng:

"Cùng là việc ấy, thánh nhân làm thì gọi là thời nghi, hậu thế hào kiệt làm thì gọi là quyền chước. Kỳ thực chữ 'quyền' này chính là chữ 'quyền' trong 'khả dữ quyền' [có thể uyển chuyển tùy cơ ứng biến], xét thời thế, cân nhắc nhẹ nặng mà không mất đi tiết độ của nó vậy. Chỉ có điều thánh nhân thuần túy xuất phát từ thiên lý mà cái lợi nương theo đó, còn hào kiệt xét sâu về lợi hại mà lý dung nạp vào đó. Nho sĩ đời sau đánh đồng họ với hạng quỷ trá, rồi đẩy họ ra ngoài thánh đạo, khiến hào kiệt đời Hán đời Đường không được đến gần ánh hào quang của thánh nhân, đó là điều khiến Trần Đồng Phụ phải ôm hận đấm ngực."

Nham quân sinh vào cuối đời Minh, còn nhớ đám người đọc sách kia tựa như chó điên, hò hét cắn xé lẫn nhau, cho đến mức lỡ làng việc nước hại dân, cho nên ông đề cao việc lập công lên trên đức và lời, đến mức muốn đưa các bậc hào kiệt Hán Đường vào hàng ngũ thánh nhân, tâm trạng ấy thật đáng thương xót. Bọn chúng ta sinh ra vào ba trăm năm sau của ngày nay, lật giở những di cảo sót lại của ông, vẫn không thể không có nỗi niềm cảm thán.

Cuối Minh đầu Thanh lại có một vị Phó Thanh Chủ, ông và Nham quân đồng thời là những học giả vĩ đại phương Bắc, sự coi trọng công danh sự nghiệp của ông cũng tương tự như vậy. Sách do Vương Tấn Vinh biên tập "Tiên Nhu ngoại kỷ tước phàn" có một đoạn viết:

"Ngoại truyện chép rằng, có người hỏi về thuật trường sinh cửu thị, Thanh Chủ nói: 'Đại trượng phu không thể đem sức lực báo đáp quân phụ, mà mong trường sinh cửu thị, thì khác nào sống như heo chó.' Có người bảo tiên sinh tinh thông từ phú cổ thời Hán Ngụy. Tiên sinh nói: 'Đó chẳng qua là lừa kêu chó sủa, có ích gì cho quốc gia.'"

Câu nói này thoạt nghe có vẻ hơi quá khích, kỳ thực lại vô cùng đúng đắn. Cái gọi là hết lòng vì vua cha, nói theo ngôn ngữ hiện đại chính là dốc sức vì quốc gia nhân dân, không giới hạn ở việc tuẫn tiết vì hiếu vì trung. Chúng ta có thể dùng lời của Nham Tập Trai để giải thích. "Nham thị học ký" dẫn đoạn bình trong sách Tính lý có bàn về bài văn Doãn Hòa Tĩnh tế thầy mình là Trình Y Xuyên. Lời phê của Tập Trai mở đầu có viết:

"Ta đọc 'Giáp thân tuẫn nạn lục', đến đoạn hổ thẹn vì không có nổi nửa mưu kế để cứu vãn thời cục khó khăn vân vân, chưa từng không rơi nước mắt. Đến khi xem bài Doãn Hòa Tĩnh tế Y Xuyên, việc không phản bội thầy thì có, nhưng việc có ích cho thế gian thì không thấy một hai câu, vì dân sinh mà lo lắng hoang mang suốt lâu dài."

Những câu nói này thoạt nhìn có vẻ tầm thường, nhưng lại vô cùng trầm thống sâu sắc. Chúng ta không cần chú thích thêm, chỉ dẫn lời của một người khác để làm chứng, đó là một đoạn trong "Túy dư ngẫu bút" của người gần đây là Hồng Vãn Tường, bài viết ấy nói rằng:

"Bài thơ của vị nào đó trong 'Giáp thân tuẫn nạn lục' viết: 'Hổ thẹn không có nửa mưu kế cứu thời khó, chỉ có một cái chết để báo ơn vua.' Thiên Túy nói: 'Kẻ vô dụng thì có chết cũng chẳng ích gì.' Thế thì kẻ sợ chết là phải chăng? Thiên Túy nói: 'Bảo hắn đừng sợ chết là muốn hắn liều mình làm việc, chứ không phải muốn hắn chết quách đi là xong chuyện.'"

Đoạn nói này thẳng thắn sảng khoái, ý nghĩa đã vô cùng rõ ràng. Điều mà tôi gọi là sự thực thi công danh của đạo nghĩa, đại khái cũng chính là ý này: phải lấy đạo nghĩa làm tôn chỉ, đi tìm sự thực hiện trên phương diện công lợi, lấy danh dự sinh mạng làm tư chất, để mưu cầu phúc lợi cho quốc gia nhân dân, đây chính là nhiệm vụ cao nhất của giai cấp tri thức. Ngoài ra như nhắm mắt ngồi thiền, cao đàm khoác lách về tính lý, hay vênh mặt giơ mày, nói suông về đạo đức, vốn hoàn toàn không đáng lấy làm tiêu chuẩn; cho dù là múa bút viết sách, mong đem chữ nghĩa để lại cho đời sau, làm việc khai mở trí tuệ cho người ta, dụng tâm tuy tốt nhưng cũng là việc không khẩn cấp, cách lời của Phó quân gọi là "lừa kêu chó sủa" chỉ có một khoảng cách mà thôi.

Ý kiến dựa vào ở trên có thể coi là một tư tưởng cách mạng. Trong mắt đám người tầm thường, nó có vẻ hơi khác đời phản đạo, hoặc là ngoại thánh vô pháp, kỳ thực điều này vốn dĩ vẫn xuất phát từ thánh nhân và kinh điển, từ lâu đã bị bụi bặm và rác rưởi phong kiến che lấp, đến gần đây mới được dọn dẹp sạch sẽ. Mọi người nhìn thấy có phần xa lạ nên cảm thấy chướng tai gai mắt, nhưng theo tôi thì đó lại là tư tưởng cũ của Trung Quốc, có thể coi là chính tông kỳ cựu đấy.

Tư tưởng Trung Quốc vốn có hai phái vì dân và vì quân, vẫn luôn tồn tại song song. Tư tưởng vì dân có thể lấy những lời Mạnh Tử nói làm đại biểu, chính là đoạn nổi tiếng trong thiên "Tận tâm":

"Dân là quý nhất, xã tắc đứng sau, vua là nhẹ hơn."

Tư tưởng vì quân có thể lấy tam cương làm đại biểu. Căn cứ theo "Lễ ký chính nghĩa" trong "Nhạc ký sớ" có dẫn sách "Lễ vĩ hàm văn gia" rằng:

"Tam cương là vua là giềng mối của tôi, cha là giềng mối của con, chồng là giềng mối của vợ."

Trong lời của Khổng Tử vốn dĩ là vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con, mối quan hệ ấy mang tính tương đối; nhưng ở đây lại biến thành tuyệt đối. Quá trình này đã trải qua uy quyền phúc lộc của Tần Hoàng Hán Đế, sự thoái hóa của tư tưởng là điều không thể tránh khỏi, chỉ là biến chất đi quá đà mà thôi. Điều này không chỉ thiết lập nên quân quyền thần thánh, mà còn nâng cha và chồng lên đặt ngang hàng với vua, từ đó thần dân, con cái và vợ đều rơi vào địa vị nô lệ. Không chỉ trên thực tế là vậy, mà đặc biệt là đã xác lập nền móng vững chắc về tư tưởng đạo đức, hai nghìn năm không thể lật mình lại được, cho dù là ở thời dân quốc năm thứ ba mươi tư (34) hiện nay thực ra vẫn y như vậy.

Hiện nay cần phải có một cuộc cách mạng tư tưởng thực sự, xuất phát từ chính bản thân Trung Quốc, thanh toán tư tưởng phong kiến, đồng thời hòa nhịp với xu thế thế giới, dựng lên một phong trào xây dựng tư tưởng dân chủ như thế. Sự thực thi công danh của đạo nghĩa vừa nói ở trên vốn dĩ là vấn đề nhỏ, nhưng gốc rễ vẫn ở đó, bắt buộc phải định giá lại tư tưởng Trung Quốc, trước tiên xóa bỏ quan niệm luân lý vua tôi chủ tớ, sửa đổi lại quan hệ quốc gia nhân dân do dân làm chủ, sau đó đem những ý nghĩa cũ như lễ giáo danh phận mà chấn chỉnh lại, thì mới có thể thông hành được. Tôi nói ý kiến của hai vị Phó, Hồng là tư tưởng cách mạng chính là vì thế. Ông ta nói "kẻ vô dụng có chết cũng chẳng ích gì", câu nói tưởng chừng bình thường nhưng lại rất hàm chứa nguy hiểm, giống như rút dao đâm kẻ địch, nếu không thành công thì sẽ bị kẻ chỉ biết lấy một cái chết báo ơn vua giết chết.

Thế lực của phái tư tưởng cách mạng này ở Trung Quốc không mạnh, nhưng nguồn gốc cũng khá lâu đời. Mạnh Tử thì không cần phải bàn tới rồi. Vương Sung vào thời Đông Hán khi mê tín hư vọngnhanh chóng lan tràn, dùng tinh thần hoài nghi để viết sách "Luận hoành", tuy rằng đối với luân lý đạo đức chưa từng đề cập tới, thế nhưng tinh thần và sức mạnh phá hoại thần tượng ấy là cực kỳ lớn, mở ra một lỗ thông khí cho giới tư tưởng, đây có thể coi là nhà cách mạng tư tưởng đầu tiên.

Cám dỗ qua hơn ngàn năm, đến cuối đời Minh xuất hiện một vị là Lý Chập, thường gọi chung là Lý Trác Ngô, viết một bộ sách "Tàng", dùng con mắt bình đẳng tự do để bình luận các nhân vật trong lịch sử từ cổ chí kim, giáng một đòn giáng nhỏ vào hai cương vua tôi và vợ chồng, chẳng hạn như nói Võ Tắc Thiên, Trác Văn Quân, Phùng Đạo đều rất không tồi, có thể nói là kiến thức minh đạt hiếm có trong thời cận đại. Thế nhưng ông đã bị ngự sử dâng sớ hịch tội làm mê hoặc lòng người, bắt giam nghiêm trị và chết trong ngục tối. Vương Trọng Nhậm cũng bị những kẻ giữ gìn chính đạo đời sau chê trách là bất hiếu, nhưng dẫu sao điều này cũng đã xảy ra sau đó cả ngàn năm. Người thứ ba là Du Chính Tiếp thời nhà Thanh, ông có rất nhiều bài viết đứng ra bênh vực phụ nữ, may mắn là không gặp phải tai họa gì.

Trải qua một nghìn tám trăm năm, tính ra cũng xuất hiện được ba nhân vật lớn, Trung Quốc chúng ta cũng đủ để tự hào rồi. Cho nên chúng ta không tự lượng sức mình cũng muốn tiếp tục làm tiếp. Mấy năm gần đây có một số người cất tiếng gọi yếu ớt cũng chính vì điều này. Ở thời dân quốc và đang trong lúc đòi hỏi dân chủ hóa hiện nay, những ngôn luận chủ trương này đại khái là không vướng bận gì mấy, chỉ có điều nói suông thì không bổ ích gì, cho nên chúng ta hy vọng không chỉ tâm khẩu tương ứng, mà còn phải nói đi đôi với làm. Nói một cách cụ thể hơn, chính là tư tưởng ngôn luận của họ phải được quy đổi thành hành động, nghĩa là phải được biểu hiện ra trong việc làm. Kẻ sĩ thứ dân nếu có lòng nhân, điều này bắt buộc phải thể hiện ở tông tộc hương đảng mới được, bằng không thì có dính líu gì đến con người, có ích gì cho quốc gia, rốt cuộc vẫn không tránh khỏi việc bị Phó Thanh Chủ quở trách.

Muốn làm theo cách này e là hơi khó khăn nhỉ? Vấn đề về nhân thì vẫn chưa thành vấn đề, dù sao đây cũng là việc tốt, tùy theo sức lớn nhỏ mà làm một chút, thì cũng được rồi. Còn như một số ý kiến sửa đổi vốn dĩ là cách mạng, thế gian không những chưa thừa nhận mà lại còn cho là cuồng loạn hoang đường, bàn bàn suông còn không được nữa là, huống hồ là đi thực hiện. Biết làm sao đây?

Trong cuốn "Cảm tưởng lục" quyển 2 của Ailisi người Anh có một đoạn, tôi từng dịch ra, đặt tên là "Sự xấu hổ của người phụ nữ", thu trong tập "Vĩnh nhật tập", cảm thấy rất thú vị, nay xin chép lại ở đây, bài viết ấy nói rằng:

"Ngày 9 tháng 2 năm 1918. Trong một cuốn sách của mình, tôi từng ghi lại một sự việc, nghe nói ở Ý có một người phụ nữ, khi nhà phát hỏa, thà chết cháy trong lửa chứ nhất quyết không chịu khỏa thân chạy ra ngoài để mất đi sự liêm sỉ của mình. Trong phạm vi sức lực có thể, tôi thường tìm cách cài bom dưới thế giới mà người phụ nữ ấy đang sống, để bọn họ cùng tiêu hủy. Hôm nay tôi đọc được bản tin trên báo, có một con tàu chở quân trúng ngư lอย ở Địa Trung Hải, tuy cách bờ không xa nhưng lập tức chìm nghỉm. Một nữ hộ sinh hãy còn ở trên boong tàu. Cô ấy bắt đầu cởi bỏ y phục, nói với những người đứng cạnh rằng: 'Các anh lớn chớ trách nhé, tôi phải đi cứu mạng sống của lũ trẻ đây.' Cô ấy bơi lội tung tăng trong nước, cứu được rất nhiều người. Người phụ nữ này thuộc về thế giới của chúng ta. Khi tôi thỉnh thoảng gặp những người phụ nữ tương tự, những người phụ nữ ưu tú và gan dạ, họ từng làm những việc dũng cảm tương tự, hoặc dũng cảm hơn bởi vì còn phức tạp khó khăn hơn, tôi thường cảm thấy trái tim mình trước mặt họ giống như một chiếc lò hương đang dao động, tỏa ra làn khói thơm vĩnh cửu của tình yêu và sự tôn sủng.

Tôi mơ về một thế giới, nơi tinh thần của người phụ nữ là ngọn lửa mãnh liệt hơn cả lửa, nơi sự liêm sỉ hóa thành lòng dũng cảm mà vẫn cứ là liêm sỉ, nơi người phụ nữ vẫn khác biệt với nam giới không có gì khác với thế giới tôi muốn hủy diệt, nơi người phụ nữ sở hữu vẻ đẹp tự hiển thị của chính mình, lay động lòng người như những gì truyền thuyết cổ xưa kể lại, nhưng nơi ấy tràn ngập nhiệt huyết phục vụ nhân loại và hy sinh bản thân, vượt xa khỏi thế giới cũ.'

'Từ khi tôi có giấc mơ đến nay, tôi vẫn luôn mơ về thế giới này.'"

Đoạn văn này nói thật hay làm sao! Tác giả gốc tuy là người ngoại quốc, nhưng lại có thể viết ra những lời mà triết gia cổ đại Trung Quốc cũng chính là những người có tư tưởng hiện đại đã nói. Đối với tôi đây là một sự khải thị. Dũng cảm và sự liêm sỉ mới, phục vụ nhân loại và hy sinh bản thân, những từ ngữ này tôi chưa từng nghĩ tới, lại chính là những từ cực kỳ hữu dụng được dùng trong bài viết này, cho nên ngày nay tôi vội vàng tận dụng nó để bổ sung rằng: Điều được chủ trương ở đây chính là sự liêm sỉ mới, lấy lòng nhân chứa trong tâm, suy nghĩ một cách minh trí, hành động một cách dũng cảm. Nữ hộ sinh ở bờ biển Địa Trung Hải chính là tấm gương mẫu mực, đó chính là sự thực thi công danh của đạo nghĩa vậy.

Khi Ailisi viết thiên cảm tưởng lục này chính là mùa xuân năm Dân quốc thứ tám, là đêm trước của phong trào Ngũ Tứ, cái gọi là phong trào tân văn hóa đang vô cùng sôi nổi, thế nhưng lại không có chủ trương rõ ràng dứt khoát như vậy, để rồi sau đó lại thụt lùi trở lại, trào lưu văn nghệ mới chỉ còn lại một vũng nước đục, chẳng khác gì so với cặn bã của tư tưởng phong kiến.

Trung Quốc hiện nay vẫn cần phải làm lại từ đầu một cuộc tân văn hóa nữa, lần này bắt buộc phải thực thi tại chỗ, nên nhìn theo tấm gương của nữ hộ sinh kia. Nếu như vì để cứu mạng lũ trẻ, thì phải không khách khí mà cởi áo trần mình, cho dù các anh lớn có chừng trách cũng đành chịu, tối đa cũng chỉ có thể nói một câu xin lỗi với họ mà thôi.

Nhắc đến sự chê trách của các anh lớn, đây là một việc lớn, không thể xem nhẹ được. Những vị đại ca này đều là những bậc giữ gìn chính đạo, hay còn gọi là chính nhân quân tử, tức là hạng Thái sử công Đô lão gia đã nhắc đến ở trên. Mặc dù sinh ra ở thời dân quốc, chịu giáo dục dân chủ mới, thế nhưng tinh thần của họ lại là chính thống đích thực, không phải chính thống của Trâu Lỗ mà là của Lạc Mân. Bọn họ nếu nhìn thấy lũ trẻ rơi xuống sông, trong lòng có lẽ cũng có chút lòng trắc ẩn, thế nhưng chưa chắc đã ra tay vớt; giả như có một người đàn bà khác đứng trước mặt họ cởi sạch quần áo muốn lao xuống nước, cảnh tượng này là điều mà họ tuyệt đối không thể cho phép hoặc nhịn nổi.

Dựa vào đạo đức danh giáo phong hóa, hoặc danh nghĩa mới mẻ và có lực lượng hơn, bọn họ nhất định phải trừng trị cho bằng được. Ít nhất thì danh dự và phẩm cách của người phụ nữ này cũng không thể gọi là hoàn toàn bị hủy hoại. Nói các đại ca không tiếc tính mạng lũ trẻ thì e là hơi oan cho họ, chỉ là họ không thể chịu đựng được việc người khác ở trước mặt mình không giữ gìn sự liêm sỉ cũ, cho nên mới nổi cơn tam bành lên. Mà điều này ở một cương vị của tư tưởng phong kiến quả thực cũng có chỗ đúng, cơn giận của họ hoàn toàn phù hợp với chính thống, đó là điều không còn nghi ngờ gì nữa.

Số lượng người của bọn họ rất đông, oai thế cũng rất lớn, phàm là tàn dư của tư tưởng và chế độ phong kiến đều chụm lại một chỗ, cho nên muốn phản kháng hoặc phớt lờ bọn họ thì cần phải có sự dũng cảm, thứ hai là lý trí. Chúng ta phải hiểu rằng sự giữ gìn chính đạo này hoàn toàn chỉ là vị kỷ.

Trung Quốc trước đây đều là thời kỳ chuyên chế, qua sự dốc sức của các văn nhân khiến cho quân quyền cao hơn tất cả, nào là "tội của thần đáng phải tru di, thiên vương thánh minh", nào là "vua bảo thần chết, thần không thể không chết, cha bảo con vong, con không thể không vong". Vào thời điểm đó giữ được mạng là quan trọng, minh triết bảo thân, hoặc độc thiện kỳ thân, tự nhiên cũng là điều không có gì lạ, nhưng tóm lại không thể coi là tốt, cũng không thể nói là vị kỷ hay vị ngã. Hoàng Thức Sâm trong "Vi ngã kiêm ái thuyết" có viết rằng: Không có duyên với triều đình, bèn coi sự chìm đắm chìm cá rữa của thiên hạ chính là vị ngã vậy.

Trong thời đại quân chủ, điều này vốn dĩ đã không được rồi, ít nhất là đối với giai cấp tri thức, huống chi hiện nay đã là thời dân quốc, lại còn sau một hồi hò hét hỗn loạn của "Tân thanh niên", trào lưu mới v.v., sau khi trải qua bao nhiêu phong trào tân văn hóa các thứ. Chính nhân quân tử hiện nay, trong thời kỳ đất nước lâm nguy, phương pháp đối nhân xử thế không giống nhau, quan trọng nhất vẫn là hoặc mượn chút bóng ấm của tổ tiên người thân, ở nhà lầu, đánh mạt chược để tiêu khiển qua ngày, hoặc làm ăn buôn bán, mua không bán khống, kiếm lợi để qua ngày. Độc thiện kỳ thân thì xét về cá nhân cũng thôi đi, nhưng như lời Phó Thanh Chủ nói thì có ích gì cho quốc gia? Đem so sánh nó với công việc của phu xe phu phân, thì còn vượt quá gấp mười gấp trăm lần. Câu nói này tuy có vẻ mới mẻ, nhưng nếu để bách tính bình phẩm, chắc chắn sẽ không cho là so sánh khập khiễng đâu.

Nhìn theo lý trí như thế, giá trị của nó cũng chỉ có bấy nhiêu thôi. Còn nếu để Thiên Túy cư sĩ nói thì "kẻ vô dụng sống cũng chẳng ích gì".

Trước kia đọc bút ký người Tống, nói rằng đầu thời Nam Tống miền bắc đói kém lớn, đến mức người ăn thịt người, có nghĩa dân Đăng Lái ở Sơn Đông đi thuyền vượt biển xuống phía Nam, đến Lâm An vẫn còn mang theo thịt người khô làm lương thực. Đọc đoạn ghi chép này thoạt đầu cảm thấy buồn nôn, sau đó lại thấy hơi buồn cười, nhớ tới một câu chuyện cười trong sách "Tiểu đắc hảo" của Thạch Thiên Cơ, kể rằng hiếu tử chữa bệnh cho cha, cắt một miếng thịt trên đùi của kẻ hành khất đứng ngoài cửa, lại còn dặn hắn cắt thịt hiếu thảo thì đừng có làm ầm ĩ lên. Đây quả là một sự sắp xếp tự nhiên tốt đẹp, giả sử cảm thấy buồn nôn mà không chịu chuyển hóa ngay, thì thật sự là sẽ nôn mửa ra đấy.

Bài viết phía trên được viết tản mác rải rác, không phải được viết liền một mạch. Gần đây đang đọc dã sử đời Minh, xem sự uy hiếp của thái giám Đông Xưởng cùng với lời tung hô bôn ba của bọn đọc sách, có lúc tay không thể rời sách, thường làm lỡ mất thời gian. Thế nhưng rốt cuộc cũng tìm được chút thời gian nhàn rỗi, chắp vá bài tạp văn này thành công, để kết thúc lại, việc này có thể gọi là giấc mơ số 2. Quả thực tôi từng viết bài "Giấc mơ số 1" vào năm ngoái, bàn sơ qua về vấn đề tự nhiên hóa luân lý, cho nên bài này có thể coi là bài thứ hai.

Tôi rất may mắn, có học giả kỳ cựu người Anh làm quân sư hộ mệnh cho tôi, có thiên cảm tưởng lục kia làm lá chắn ở đó, chắc có thể giảm bớt rất nhiều sự công kích của các vị giữ gìn chính đạo, bởi vì đây là lời của người ngoại quốc, mặc dù ở bản quốc ông ấy cũng chẳng phải là nhân vật chính thống gì cho cam. Khi Ailisi nói câu nói này chính là năm Dân quốc thứ tám, bản thân tôi bắt đầu đưa ra những bàn luận không an phận của mình cũng từ khoảng năm Dân quốc thứ bảy thứ tám, nghĩ lại cho đến tận bây giờ vẫn không có sự thay đổi gì lớn, có thể gọi là ngoan cố, ít nhất thì cũng là không biết thời thế vậy.

Có lúc nỗ lực học cách hiểu thời thế, cũng tự ngộ ra rằng: Việc này hà tất phải thế, đối với bản thân hoàn toàn chẳng có chút lợi ích nào cả. Thế nhưng trên thực tế thì mãi vẫn không sửa được. Tình cờ đọc kinh Phật, thấy trong đó kịch liệt đả phá tham sân si, cũng tự giấu mình cảnh tỉnh rằng: Đây chẳng phải là si mê hay sao? Suy nghĩ kỹ lại thì quả thực là đúng thế. Sân hận thì không phải là không có, nhưng mà cũng không nhiều lắm, còn si mê thì là điều không thể chối cãi được.

Trong "Ôn lăng ngoại kỷ" có dẫn bài cáo văn do Dư Vĩnh Ninh viết tặng Lý Trác Ngô tiên sinh rằng:

"Tiên sinh là người xưa làm vì mình vậy. Sự làm vì mình đến tột cùng, thì gấp gáp muốn vì người; sự vì người đến tột cùng, cho đến mức không còn là mình. Thế thì tiên sinh nay chính là người đạt đến mức độ vì người tột cùng vậy."

Xét ra mấy câu nói này thật rất hay. Phàm là những người bị bức hại vì vấn đề tư tưởng đại khái đều như thế cả. Há chẳng lẽ bọn họ thực sự có mục đích làm mê hoặc thế gian lừa bịp nhân dân hay sao? Chẳng qua là bản thân có điều ngộ ra, không nỡ giữ cho riêng mình, muốn đem lại lợi ích cho người khác, để rồi cuối cùng cho đến mức dù tổn hại bản thân cũng không một lời oán trách.

Chúng ta lại nhìn Phó Thanh Chủ, theo như "Thạch đạo nhân truyền" do Đái Đình Thí viết cho ông, Thanh Chủ có thể biết trước sự vật, đại khái gần với thuyết định mệnh, viết rằng: "Đạo nhân vẫn tự bảo mình nghe đạo rồi mà tình cảm vẫn còn nặng nề nặng nhọc, há chẳng lẽ thực sự vẫn chưa quên được tình cảm hay sao, ta sao có thể đủ hiểu được chứ."

Hai vị tiên sinh lớn tuổi này còn không tránh khỏi điều đó, bọn người phàm chúng ta tự nhiên lại càng không cần phải bàn tới rồi.

Mùa đông năm Đinh Sửu (26) từng viết lại mấy bài thơ vè, bài thứ nhất viết rằng:

"Cạnh chùa Vũ Tích cỏ xuân sinh, di tích Thẩm Viên hãy chưa minh, tình cờ chống gậy đầu cầu ngắm, nước chảy hoàng hôn nặng nghĩa tình."

Có người bạn nhìn thấy bèn họa lại, câu đối dưới viết rằng:

"Hoàng hôn nước chảy can chi chuyện ngươi, tin là nhân gian quá nặng tình."

Ý nghĩa thương xót khuyên răn hiện rõ mồn một, tôi cũng rất biết ơn, nhưng mà không có cách nào khác. Nhìn nhận sâu sắc thêm một chút, nữ hộ sinh trên con tàu chìm ở Địa Trung Hải kia há chẳng phải cũng là kẻ si mê hay sao? Giả như tuân theo quy tắc giữ gìn chính đạo của Trung Quốc, cô ấy đã biết bơi thì chỉ cần lặng lẽ trốn xuống nước, bơi sang bờ là xong chuyện, còn bận tâm đến lũ trẻ kia làm gì, chết đuối chẳng lẽ không đáng kiếp lắm sao? Điều này về mặt nguyên tắc sinh tồn của sinh vật thì không có gì sai cả, nhưng chỉ có thể coi là đạo lý của loài cầm thú mà thôi. Cầm thú chỉ có bản năng, không có tình cảm hay sự si mê. Con người biết ngoài mình ra còn có người khác, và mình cũng ở trong con người, thế nên mới có đủ loại phiền não, có tình có si, dù là tốt hay xấu, tóm lại đó chính là điểm khiến con người khác với loài cầm thú, bọn chúng ta không thể không cảm thấy trân trọng.

Phật giáo kịch liệt đả phá tham sân si, kỳ thực bản thân ngài há có thể một mình tránh khỏi được? Đại nguyện "chúng sinh vô biên thệ nguyện độ" chính là thứ tình cảm si mê cực lớn. Bọn chúng ta nếu như có thể học được một phần nghìn vạn thì đó chính là vinh quang, mặc dù đồng thời cũng là phiền não.

Nghĩ như vậy rồi cũng cảm thấy tâm bình khí hòa, không cần phải hậm hực vô ích. Dù sao làm việc cũng chẳng ích gì, gập bút cuộn giấy, khép lại bài viết này, nhưng mà lần thứ ba gợi lại lời của Phó Thanh Chủ, thì lại không khỏi cảm thấy ngậm ngùi thay.

Ngày 7 tháng 11 năm Dân quốc Ất Dậu, Bắc Bình.

(Viết tháng 11 năm 1945, chọn từ "Tri Thường Ất Dậu văn biên")

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.